I 



~ V 



4* * 





j 



* < 



r£> A- 



HAjSTES unwaith 



SIENGTN DDWYWA1TH; 

SE F 

Y PETHATJ MWYAF HYHOD YJN EI FYWYD. 

1"N N6HTDA EHAI 

TEAETHODAU, 

A THALFYRIADAU 01 BKEGETHAU, &c, &C; 

HEFXD TCIIYDIti 

AWGRYMIADAU AM MINNESOTA, 

a'e cymey a wladychant yko. 

GAN JENKIN JENKINS. 



UTICA, n. y. 

T. J. GRIFFITHS, AKGIUFFYDD, EXCHANGE BUILDINGS. 
1872. 



In Exchange 
The Nat. Libr'y of Wales 
Ang. 1928 



3* 



AT Y DARLLENYDD. 



Yn r gymaint a bod awydd cyffredinol yn ffynu yn mysg" y 
Cymry yr ochrhon i'r Werycld am weled Hanes Bywyd Siencyn 
Ddwywaith wedi ei gyflwyno i'r cyhoedd gandclo ef ei hun, a 
bod yr^awydd hwnw yn deilliaw oddiar y dywediadau a adrocldir 
am dano gan wahanol bersonau, barna ei lien adnabyddwyr mai 
teg aphriodol fydclai idclo ef ei hun roddi desgrifiad cywir o'r 
hyn a gymerodd le yn gysylltiadol ag ef yn nyddiau ei ymdaitb 
trwy y byd yma, 

Hefyd, pan ar ei daith yn JSfhalaeth Pennsylvania, er ys yn 
agos i dair blynedd yn ol, yn ei ymweliad a'i frawcl, Evan 
Jenkins, DundafF, cadwyd cyfarfod yn Minersville, yn cael ei 
lywio gan y Parch. Mr. Watkins (yn awr o Racine, Wis.), ac 
ereill, yn dymuno i hyn gael "ei wneyd gyda brys. Rhoddas- 
ant y cefnogiad gwresocaf i'r f ath anturiaeth, a chafodd yr ys- 
grifenydd yr anogaethau cryfaf o amrywiol fanau eraill, nes 
o'r diwedd yr addawodd gyflawni eu cais ; ac ar ol addaw, 
rhaid bellach ymaflyd yn y gorchwyl, neu foci yn euog o'r cy- 
meriad gwrthun o fod yn anffycldlon. Mae llawer o rwystrau 
ar ffordd yr awdwr, yn neillduol i roddi darluniad o rai o'r 
amgylchiadau yr aeth drwyddynt, gan yr anhawsder sydd i 
beidio nodi enwau rhai personau a fuont yn dwyllodrus a di- 
chellgar tuag ato. Gan na wna cyfeiriadau personol fel hyn 
un lies, gwell eu gadael o'r neilldu. Nicl cloeth i yrwr cerbyd 
yw ymdrybaeddu i daflu pob careg a boncyff sydd ar ei ffordd ; 
gwell iddo fyned goreu y gallo heibio iddynt, a'u gadael o'r 
neilldu. Felly penderfynwycl gadael heibio y pethau isel, gwael, 
a bawaidd, a ellid eu nodi, yn bytrach nag ymdroi o'u cwmpas 
yn yr ysgrif hon. 

Gan fod cymaint o bethau dydclorol abuddiol, y carai y dar- 
llenydd eu gwybod, wedi cyfarfod tt Siencyn Ddwywaith, am- 
cenir rhocldi crynodeb byr o honynt, heb ychwanegu atynt, na 
thynu pddiwrthynt. Mcl wyf erioed eto wedi amcanu bodd- 
loni na thramgwycldo neb ar clraul aberthu egwyddor. Bellach 
nid gwiw i mi, yn niwedd fy |oes, geisio cyfarwycldo fy hun 
mewn rhyw gastiau newyddion ; gwell genyf na defnyddio 
sebon meddal, a gwenieithio, pan y byddo amgylchiadau yn 
galw, lef aru yn gadarn am y pethau yr wyf yn eu credu yn 
gryf — tramgwydded y neb a dramgwyddo, a digied y neb a 
ddigio. 

Ysgatfydd fod ambell un yn barod i ddyweyd wrth fyfyrio 
fy ysgrif , "Ynwir,nid yw y peth, wrth ystyried mai gwein- 
idog yr ef engyl a'i gwnaeth ; nid oes yncldi fawr o ras." Yr 



AT Y DARLLE3YDD. 



wyf yn cyfaddef yn rhwydd nad oes yuddi yn agos gyniaint ag 
a ddymunwn f od". Ar yr un pryd, dy wedaf wrth yr un hwnw, 
pwy bynag yw, nad oes ganddo cf ddim i'w spdrio i mi. Os 
oes ganddo ef a minau ychydig o ras, dylein fod yn ddiolch- 
gar iawn. Dylaifod cywilydd amoni fod nior lleicd genyni tin 
dan ; ond byddwn galonog fod rhagor i'w gael, a bod modd i 
ddyf od yn f eddianol arno, trwy ddidwyll arfer moddion priod- 
ol ; byddwn ddiwyd iawn. 

Wrth bregethu i gynulleidfa o bersonau dieithr, y rhai na'tn 
clywsant yn flaenorol, barnant yn gyffredmfy inodVn odiach, 
neu yn rhyfeddach na dynion eraill ; ond yn mysg y rhai sydd 
yn fy adnabod, ac wedi cynefino a ini, nid ydynt yn gweled 
nac yn clywed dim dieithriol ynwyf. Os cenf ydd y darllenydd 
ryw bethau dieithriol, rnewn dull neu ymadrodd, yn y llyfr 
hwn, gallant fod yn sicr nad arncanwyd dim ynddo felly genyf 
fi. Oddieithr fod rhyw wallau wedi llithro trwy yr argraff- 
wasg, mae y dull a'r pethau wedi eu malu yn melin'fy myfyr- 
dod'fy hun. Os dywedir nad oes hawl genj'f i wncyd'defnydd 
o ddrychfeddyliau eraill, yr wyf yn barnu yn ostyngedig fod 
pwy bynag a ddywedo felly y» saethu dros y nod. "Eto, gan 
fod y Creawdwr doeth a da wedi rhoddi dawn neillduol a phri- 
odol i bob dyn, dylai ymlwybro yn oly dawn a roddwyd iddo, 
yn lie eeisio cerdded wedi ei wisgo ag arfau Saul ; eto, ambell 
waith gellir gwneyd defnydd o gledd y gelyn i dori ei ben ag 
ef. Mae gwell awch ar y'fath arf nag sydd ar geryg llyfnion, 
cr mai yn ein cod ni em hunain y byddant. 

Gan inai yn mysg y Cymry yr wyf wedi bod yn llafurio agos 
fy holl oes,*iddynt hwy yr wyf yn 'cyflwyno yr anrheg fechau 
hon, cyn ymadael a'r byd, f el y gallont weled fy nhaith trwy 
yr anial, pan y byddwyf wedi canu yn iach i bob gwrthddrych 
dan haul. 

Percrin wy'n y byd, 

Ac alltud ar fy hynt, 
Yn ceisio dilyn ol y praidd, 

A'r tadau sanctakld gynt. 

Mae llawer iawn o'm hen gyfeillion inau, y rhai y bum yn 
prcgethu am flynyddau iddynt, wedi myncd^ i ilordd yr hbll 
ddaiar ; niaent heddyw uwcli gafaelion a thrafferthion^y byd 
hwn, a byddaf linau yn fuan'wedi cu canlyn, gobeithiaf, i'r 
wlad well. Pwy a wyr na chaifi rhyw rai hyfrydwch oddi- 
wrth y llyfr hwn pan y bydd y byseddsydd yn ysgrifenu y Ilia 
ellau hyn wedi llonyddu yn llwch y bedd ? 

Yr eiddoch yn y rhwymau goreu, 

JENKIN JENKINS. 



OYNWYSIAD. 



.ill dal. 



It. 7 Barllenydd 8 

Hanes Bywyd y Parch. Jenkin Jenkins. 7 

TRAETHODATJ, &C. 

Pregeth 45 

Y Golygfeydd Diwcddaf ar Fywyd Boneddiges Urddasol, 57 

Ysbryd Madden 71 

Archesgobaeth yn mhlith yr Annibynwyr yn Nghymrn. . . 74 
Sylwadan ar y Llythyr Blaenorol, gan "Carwr Crist a'i 

Weision" 70 

Arehesgobaeth yn Nghymru yn mhlith yr Annibynwyr. . . 8:3 

lawn Crist 87 

Pdiagfarn Crefyddol 93 

GwcddiyFfydd 117 

Taith drwy Dalaeth Oliio 155 

Ymweliad a Cliymrn 103 

Hanes Rowli a'i Benin 171 

Gwneyd rban Tangnefeddwr 175 

Y Convention 191 

Dosran y Ceffyl "Die" 193 

Moses Strong 195 

IPfurfiad Eglwysi 197 

Gair am Dalaeth Minnesota 199 



VI CYWYSIAD. 

Tudal. 

Y Parch. Morris Roberts, Remsen, a Mr. William Maxy, 



Carbondale 202 

Pregethau 204 — 2CG 

Capel y T. C. yn Cambria, Minn 207 

Terfyniad yr Hanes, neu Air yn Mhellacli 270 

Nodiadau ar Siencyn Ddwywaith, gan Iorthryn Gwynedd, 274 

% LLAIS T BEIRDD. 

Llyfr y Parch. Jenkin Jenkins, gan Eos Glan Twrch 279 

Y Parch. Jenkin Jenkins, gan Ieuan Ddu 280 



Englynion i Lyfr y Parch. Jenkin Jenkins, gan Cefni 280 



HANES BYWYD 



Y PAECH. JENKXN JENKINS. 



GAXDDO EF EI HUX. 



Ganwyd gwrthddrych y cofiant hwn nos Sadwrn, y 
29ain o Orphenaf, 1803, yn Tirfordfawr, plwyf Llan- 
gyfelach, swydd Porganwg, Deheudir Cymru. Yr oedd 
yn un o wytli o blant ; efe oedd y trydydd. Mae y 
ddau hynaf eto yn Nghymru : ei dad, ei fam, a'i dair 
chwaer, wedi marw. Bu farw brawd iddo liefyd yn 
ninas Oaerefrog iSTewydd ; ac y mae brawd arall iddo 
yn awr yn fyw yn Dundaff, swydd Susquehanna, Pa. 
Pan yn blentyn, tynai sylw cyffredin, am ei fod yn un 
hynod fywiog, a'i ddau lygad du mor dreiddgar a chyf- 
lym yn ei edrychiad craff. Y cof cyntaf sydd ganddo 
am ddim, braidd, yw ei fod yn myned ar y Sabbothau 
tu ol iV fam ar gefn y ceffyl i Mynydd Bach, lie yr 
oedd yr hybarch David Dayies yn gweinidogaethu, He 
hefyd yr oedd ei rieni yn aelodau ; yr hwn weinidog a'i 
bedyddiodd yn ei fabandod. Cof us ganddo pan yn 
angladd ei daid (tad cu), fod yr hen weinidog yn 
dyweyd ar y bregeth angladdol hono, " fod yr hen frawd 
Jenkin Jenkins wedi bod yn ffyddlon iawn am lawer o 
ilynyddau gyda'r achos yn Mynydd Bach ; ac ei* ei fod 
yn awr wedi ein gadael, pwy a wyr," meddai, gan gyf- 
eirio ei fys, ac edrych at j man He yr oedd ei wyr yn 
eistedd, " na ddaw yr un bach aew, yr hwn sydd yr un 



3 



HAKES BIWID 



enw ag yntau, i lanw ei le ef mewn gronyn." Oyr- 
liaeddodd y dywediad, nid yn unig y gynulleidfa, ond 
yr un bach hefyd, nes iddo wylo yn hidl. 

Treuliodd J enkin rai blynyddau, pan oedd o naw i 
ddeuddeg oed, yn lied ddifater ac anystyriol. Er fod 
arno ofn ei dad yn ami, gwnai ddianc ar y Sabbotli i 
chwareu gyda'i gyfoedion ar hyd yr ardal. Gwclid 
hwy yn anil yn mysgu nythod, yn dringo y coedydd, 
yn yspeilio perllanau, yn neidio am y pellaf, a nofio am 
y goreu. TTnwaith, ar hwyr JSTadolig, yr oedd saith o 
honynt yn Mhontlasau, yn nliy Mr. Thomas ; pender- 
fynasant gael gwydd i swper. Gan nad oedd yr un gan 
y teulu, bwriwyd coelbren i ddan fyned i rywle am un. 
Syrthiodd y coelbren ar Siencyn yn un o'r ddau. Yr 
oedd William, mab Gorslan, yn ein cymdeithas, yr hwn 
a'n hanogai a'i holl egni i fyned, a'r lleill fel yntau am 
i ni fyned, a dyfod yn ol gyda brys. Gan nad oeddym 
erioed, yr un o honom, wedi bod yn lladrata gwyddau, 
yr oedd yn anhawdd iawn genym fyned ; beth bynag, 
myned a wnawd. Gan fod Gorslan yn agos, awd yno, a 
daliwyd gwydd fawr, fras. Wedi i'r bwrdd gael ei hulio, a 
phawb eu lloni, gofynodd William pa le y darfu i ni ei 
chael hi ? Atebodd Siencyn ef gyda gwen, mad yn Gors- 
lan. Chwarddodd pawb yn iachus ond un, ac eriw 
hwnw oedd William, Gorslan. 

Tua'r amser hwn, yr oedd gwrthddrych y cofiant 
presenol yn yr ysgol ddyddiol yn Llangyfelaeh. Yn 
ami iawn byddai yn cael ei osod i ymladd Ci bechgyn 
mwy nag ef ei hun. Trwy ei fod yn llaw-chwith, fel 
rhai o'r Benjaminiaid gynt, yn gyffredin deuai allan yn 
orchfygwr. Byddai ganddo rai cyfeillion gwresog bob 
amser. Nid ei gryfder corfforol, ond ei ragwelediad o 



T PARCH. JENKIN JEKKIKS. 



9 



bethau a barodd iddo fod mor llwyddianns yn ei ym- 
gyrchiadau. Er ei fod weithian yn cael ei ddal yn ei 
ystrancian, trefnai Iwybr i ddyfod allan yn rhwydd. 
Gwasanaetha yr liyn a ganlyn er dangos ei lwybr yn yr 
ysgol : — Rhyw ddiwrnod yr oedd yn ymbleseru i daflu 
darnau bychain o galch a ddelai yn rhydd oddiar y 
mur oedd tn cefn iddo, at y merched. Gwnai bachgen 
arall yr 1111 peth, a eisteddai agosaf ato. Ymhyfrydai y 
becligyn wrth weled y merched yn anesmwyth. Tyn- 
odd yr amgylcliiad sylw y meistr, a gwelodd y ddan 
enog yn parhan yn en drygioni. Galwodd y ddan wrth 
en lienwan i ddyfod ato. Dywedodd wrth yr hwn a 
enwodd gyntaf am ei ddrwg, a bygythiodd cf yn arw ; 
ond mai y ddedfryd bresenol oedd, fod yn rliaid iddo 
syrthio ar ei liniau, cusann y wialen fedw, a dyweyd 
na byddai iddo wneyd y fatli weithred bytli mwyacli. 
Teimlai y bacligen liwn yn annymnnol iawn ; y fatli 
oedd ei ystyfnigrwydd, nes y gorfuwyd ei blygn drwy 
ddefnyddio y wialen ; amrai frlangellan a gafodd ; llan- 
wai ei ysgreclifeydd yr boll ysgol. Oyn iddo ymos- 
twng, cnoai y wialen ddwywaith nen dair, a bn raid 
iddo ei clmsarin yn y diwedd, ac addaw na byddai iddo 
byth mwy wneyd y fath beth. Pan welodd yr ail y 
modd yr ymddygodd y cyntaf, ar driniaeth a gafodd, 
penderfynodd gymeryd llwybr gwalianol. Safodd yn 
syml o llaen ei feistr. Pan geisiodd ganddo blygn ar ei 
liniau, gwnaeth byny yn rhwydd. Gorcbymynwyd 
iddo roddi cnsan i'r wialen; gwnaeth hyny. Sefyd, 
dywedodd wrtho am addaw na byddai iddo wneyd y 
lath beth mwy. AddaAvodd yntan; cododd ac aeth 
i'w le dan wenn. Gofynodd ei feistr iddo paham yr 
oedd yn gwenn ? Yr atebiad a gafodd oedd, " Am fy 



10 



HAXE3 BYWYD 



mod wedi dysgu y wers nior rhwydd ar gost arall." 
Unwaith arall. yr oedd ysgol rad yn eglwys y plwyf, ac 
yn mklitk eraill yr oedd gwtthddrych y cofiant vma 
yn nil yn yr ysgol. Byddai offeiriad y plwyf ar rai 
amserau yn ymweled a ni, ac yn ein holi yn Nghate- 
cism yr Eglwys. Wedi iddo gael atebiad boddkaol gan 
amrai, gofynodd i un arall, <-'Betk yw dy enw di?" 
At el. Jenkin. Gofyniad. Pwy roddes yr enw hwnw 
am at ti ? Ateb. Ey nkad, pan y'ni bedyddiwyd yn 
enw y Tad, a'r Mab, a'r Ysbryd Glan. " Dywedwck/' 
meddai y person, "Fy nliadan bedydd, a ? m niaman 
bedydd, pan y'm gwnaetkpwyd yn blentyn i Dduw, yn 
aelod i G-rist, ac yn etifedd teyrnas nefoedd." cf Na 
wnaf," meddai y bacligen, " ddim dyweyd y fatli gel- 
wydd wrtkyck cliwi na neb arall.'' Gofynodd wed'yn, 
"Pwy a'th fedyddiodd?" Atebwyd ef— <•' Mr. Davies, 
Mynydd Back." 

Pan oedd Jenkin tua 14 mlwydd oed, yr oedd yn 
ddiwyd yn yr ysgol Sabbothol yn Mynydd Bach, ac 
liefyd gyda'r Trefnyddion yn Llangyfelacli. Dysgodd 
i ddyweyd allan o lyfr, ac adrodd oddiar ei gof, Gatecism 
Mr. Charles, o'r Bala ; ac un mawr arall, o gasgliad Mr. 
Evans, Mynydd Back ; a'r byraf o eiddo y Gymanfa. 
Efe, yn gyffredin, fyddai yn adrodd penod with dde- 
ckreu cyfarfodydd. Burn gyda'r ysgolion yn y llafur 
hwn yn Mynydd Back, Llangyfelack, Treforis, Clyd- 
ack, Xant-y-Moel, Llansamlet, Castellnedd, Glandwr, 
Cadle, y Felindref, Crwys, Brynteg, Pen-y-clawdd, 
Llanelli, Llanedi, a Llangeineck. 

Pan yn 14 ml. oed, derbyniwyd ef yn aelod cyfiawn 
yn Mynydd Back, gan y Parch. Daniel Evans, gwein- 
idog y lie. JSTid oedd kyn yn weitkred fyrbwyll, oblegicj 



Y PAKCH. JEiTKIK JENKINS. 



11 



yr oedd y bachgen dan argraffiad.au crefyddol er ys rliai 
blyneddau cyn liyn ; yr oedd y penodau a adroddai, yr 
hymnau a ganai, y pregethau a wrandawai, a'r gweddiau 
a anfonid at Dduw drosto, wedi gafaelyd yn ei galon yn 
iidwfn iawn. Mynych yr ymneillduai i leoedd dirgel i 
weddio, yr wylai am ei bechodau, ac y dilynai yr ben 
bobl i'r cyfarfodydd gweddio. O'r diwedd penderfyn- 
odd fyned i'r gyfeillach ; ond gan ei ofnau, wedi rayned 
at ddrws y capel, trodd yn ei ol. Wedi myned i'r gyf- 
eillach. y tro cyntaf, yr oedd yn crynu, gan fraw y bu- 
asent yn gofyn gormod iddo ; ac yn wir, nid allai ateb 
ond ychydig y waith bono. 

Ar ryw nos gyfeillach, galwyd ef i weddio ; ac er ei 
fod yn lied gyfarwydd a gweddio pan wrtho ei hun, 
aeth yn hynod o dywyll arno y pryd hwn ; a gofidiodd 
wedi hyn wrth feddwl fod y fath ymddygiad yn dang- 
os fod arno fwy o ofn dynion nag o ofn Dim. Yn 
rahen ychydig, daethum yn lied gyfarwydd a gweddio 
yn gyhoeddus, a'r baich trwm oedd ar fy meddwl, bron 
a'm llethu dano o'r blaen, a'm llwyr adawodd. Am 
flwyddyn neu ddwy wedi hyn, cartrefais gyda'm tad a'm 
mam, ac yn gyffredin cymerwn ran yn y ddyledswydd 
deuluaidd, y cyfarfodydd gweddio, a'r cyfeillachau, 

Tua'r amser hyn aethym i'r ysgol i Abertawe. Yr 
oeddwn yn cael fy mwyd a'm llety am ofalu am geffyl 
Mr. William Terry, meddyg parchus yn y dref uchod, 
lie yr arosais am flwyddyn. Wedi ymadael, a myned 
adref, mynychwn fyned i'r Mynydd Bach, fel gynt. 
Yn fuan, hysbyswyd fy mod i a bachgen arall i arfer 
em dawn i bregethu, a'n bod i ddechreu yn y gyfeillach 
nesaf. Beth bynag, y gyfeillach nesaf a ddaeth. De- 
chreuodd Dafydd Jones (Deici oedd ei enw ef) ; ond 



12 



HAKES BYWYD 



ni allai Siencyn gyffro ; yr oedd yn rhy wan, er ei aneg 
yn gryf. Gadawyd iddo am y noson bono, gan &dr- 
weyd y cai ail gynyg yn ralien pynithegnos wed'yn. 
Pan ddaeth yr amser liyn i ben, nid oeddwn yn fwy 
parod nag o'r blaen ; yn wir, yr oedd fy ofnau yn fry. 
Crefwyd yn daer arnaf y tro liwn, ond llwyr oraeddais. 
Dwrdiodd yr lien weinidog fi yn dost, gan ddyweyd fy 
mod yn cymeryd arnaf fod yn gallach na'r lioll eglwys, 
a bod yn rliaid magu bnstycli cyn cael ycliain i'r wein- 
idogaeth. Wrth fyned adref, yr oedd mil o betliau yn 
gwau trwy fy meddwl. Gan fy mod yn gwybod am fy 
anghymwysderan yn well nag y gwyddai eraill am 
danynt, yr oeddwn wecli rliyw lianer ddigio wrth yr 
lioll frawdoliaetli. Gw3 r ddwn liefyd nad allasai fy rhi- 
eni fy ngliynal yn yr ysgol. Penderfynais y buaswn 
yn gadael ysgrif feclian mewn rhyw le amlwg, fel y 
gallai fy nliad a'm mam ei gweled, yn bysbysn fy mod 
yn myned i Mertliyr Tydfil. Yn foren dranoeth, ffwrdd 
a mi, a sypyn byclian o ddillad dan fy nghesail, a dim 
ond cliwe' clieiniog yn fy llogell; a chyn yr hwyr, yr 
oeddwn wedi cyrhaeddyd Mertliyr Tydfil. Arosais yno, 
mewn gwalianol fanau, am ddwy flynedd. Pan yn gym 
ccffyl mewn un o'r ogofeydd yno, anfonais adref gaii, 
yr lion a ddarllenwyd ar ddydd medi gwenith, gyda 
hyfrydwcli mawr. Mae darn o lioni fel hyn : 

Fy anwyl f wyn rieni, 

Clywcli ar g'oedd, clywch ar g'oedd, 
Fy nhad, a'm mam, a'r teulu, 

Clywch ar g'oedd ; 
Clyw fab o flrwyth dy Iwynau, 
Do, bum yn dy frit dithau, 
Ond 'nawr yn bell o gartren, 

Clywch ar g'oedd, clywch ar g'oedd, 
Yn gweithio yn y gweithiau, 

Clywch ar *g'oedd. 



Y PAKCZL JKNTEEN JElsTKOfS. 



13 



Bum bedwar rnis ru gyfan. 

Clywch ar g'oedd. dwell ar g'oedd, 
Dan nodded Dafydd Bevau, 

Clywch ar g'oedd ; 
Yn gym lien geffylau. 
Ar hyd og'feydd a thyliau, 
'Gael gafael yn y perlau, 

Clywcli ar *g'o*edd. 

Y fath oedd fy awydd i wneyd yekydig arian. er 
mwyn cael yehwaneg o addysg. i'el yr arferais lawer 
gynildeb, yn gystal a diwydrwydd. Un liaf sych. pan 
oedd y gwaith yn farwaidd, penderfynais fyned i weled 
rculn Harry Jenkins, brawd fy nhad, yn Rbydri. Ood- 
ais ar foreu dydd Linn yn foreu iawn. a chyrbaet 
Caerpkili cyn wytli o'r glocli. Cyflogais am wyr 
gydag un o'r enw Alexander Jones, yn ymyl Eglwys 
Llandaf. i fedi gwenitb. Yr oedd y gwr hwn yn byw 
ar ei dir ei hnn. yn dda ei amgylchiadan tymoroL Mid 
arierai weithio, yn ol ei gyfaddefiad. Un diwrnod 3 ar 
ol ciniaw da. a'r medelwyr wedi bwyta yn helaefch o'r 
danteithfwyd. awd ati i fedi Dywedai y gwr, ''Tor- 
web yn isel. er mwyn cael gwelli i'r anifeiliaid." Cod- 
odd Siencyn i fyny, a dywedodd wriho : — 

Alexander ddigri', 
Xi -u-yddoeh silt i fedi : 
A dNveydy gwir niewn geiriau ilawu, 
Gwaith anhawdd iawn yw plygu. 

Mewn pertliynas i'm cysylltiad eglwysig. yr oeddwn 
wedi ymadael o'r Mynydd Bach neb lytliyr. Nis gall- 
aswn beidio myned i gyfarfodydd crefyddol; nid yn 
unig ar y Sabbotb, ond i'r cyfeillacban neillduol hefyd. 
Yn fuan wedi dyfod i Ferthyr, aetliyni i'r gyfeillacli yn 
Zoar. Gofynwyd, M y byddid yn arfer, ba le yr 
oeddwn wedi dvfod; a oedd fy llvthvr erda mi. &c. 



14 



HAKES B1WYD 



Wedi cael afcebiad nad oedd genyf yr un, caniatawyd fy 
lie i mi ar yr amod i mi yru am dano. Dywedais 
wrthynt na buaswn yn anfon byth am lytliyr o'r Myn- 
ydd Bach — fod yn rhy' dda genyf am danynt yno. Yr 
wyf yn cofio pan y dywedais hyn, fy mod yn wylo. Yr 
oeddwn yn glaf am gartref (liome-sick) ar y pryd. "Ni 
siaradwyd a mi wed'yn am hyn. 

Yn mlien tua hlwyddyn, pan yn myned i Zoar, 
un prydnawn Sabboth, gwelwn y Parch. Daniel Evans, 
Mynydd Bach, yn y pwlpud. Br fy mod gynt yn gallu 
gwrando arno yn ddigon dideimlad lawer pryd, ond 
wrth glywed ei lais adnabyddus y tro hwn, saethodd y 
dagrau o ? m llygaid mor anwrthwynebol, fel nad allwn 
en hatal 'am beth amser. Yn gwbl anymwybodol ac 
anystyriol o'm sefyllfa, lie gwelai y dyrfa, aethym ato 
i'r areithfa, gan ysgwyd Haw ag ef, a'i gyfarch, er syn- 
dod i bawb a'm gwelsant. Aetbym gydag ef ar ol yr 
oedfa i dy y Parch. Samuel Evans, gweinidog y He. 
Ni raid dyweyd, yr oedd yr ymddiddan a fu rhyng- 
ddynt yn ddigon o lythyr i mi ; oblegid ar ol hyn, cyf- 
newidiodd ymddygiadau niwyaf dylanwadol yr eglwys 
yn hollol tuag ataf. Md oeddwn tra yn Merthyr yn 
teimlo yn hollol dawel, yn gymaint ag nad oeddwn yn 
gallu llwyddo i gyrhaedd yr amcan oedd genyf, sef cael 
modd fm cynal yn yr ysgol. Ymddygodd fy ewythr 
yn wael tuag ataf, trwy godi yn uchel am fy llety. Nid 
oedd fy enill ond bychan, a chollais fis o ? m cyflog trwy 
weithio gyda dyhiryn twyllodrus. Daeth eglwys Zoar 
i'r penderfyniad i'm hanog i bregethu ; cymhellasant 
li yn daer iawn; ond nis gallaswn wneyd, am nad 
oeddwn wedi cyrhaedd y cymhwysderau angenrheidiol 
at y fath orchwyl pwysig. 



Y PAECH. JESTED* JESTKOTS. 



15 



Heb ddyweyd dim wrth neb, ffwrdd a mi oddiyno 
hyd Blaenafon, swydd Gwent. Gan fod John Samuel, 
goruchwyliwr gwaith y glo a mwn, o Langyfelach, ac 
yn ben gyfaill a ? m tad, aetbym ato, a ebefais bob sir- 
ioldeb ganddo ef a 5 i deulu. Dywedodd am i mi fyned 
i weithio lie y nrynwn, a rboddodd bapyr i mi i gael yr 
offerynau (tools) at weithio. Gan fod Edward a Tho- 
mas Williams, bechgyn Timothy, a Will, Dowlais Uch- 
af, yr hwn oedd berthynas i mi, yn gweithio yno yn yr 
hen lo, River Eow, aethym atynt hwy. Pan yn myn- 
ed i mewn, cyfarfyddais ag un a elwid Shon William, 
is-oruchwyliwr (goffer), yn dyfod allan, a chymerodd 
yr ymddiddaD a ganlyn le rhyngom : — "Holo! Pwy 
sydd yna?" "Fi sydd yma." "Mabibwy wytti?" 
" Mab fy nhad." " I ba le yr wyt ti yn myned ?" " I 
mewn yna at iechgyn Timothy." " Nid oes yna ddim lie 
i ti." " Ffordd y daethoeh chwi allan os nad oes yna 
le ?" " Beth wyt ti yn myned i'w wneyd yna ?" " Tori 
Mo" " B'le yr wyfc ti yn myned iV ddodi ef?" "Yn 
y wagen." "Ffordd -yr wyt ti yn myned i'w gael ef i 
maes ?" " Trwy'r pwll." Yna rhegodd 11, a ffwrdd ag 
ef. Pan ddaefch y gwr hwn gyda John Samuel mewn 
ychydig o ddyddiau i fesur, yr oedd mor ddistaw a 
llygoden dan bawen y gath. 

Wrth ddyfod o'r gwaith un prydnawn, cyfarfyddas- 
oni a hen wr yn gyru mulod i gario coed at y gwaith 
glo. Dywedodd Timothy Davies (yr hwn, yn rnysg 
eraill, oedd yn dyfod adref yr un ffordd a minau), wrth- 
yf, " Siencyn, gofyn i'r hen wr yna sydd yn dyfod i'n 
cyfarfod, beth all hi fod o'r gioch. Gofynais iddo, 
" Beth y'ch chwi yn feddwl all hi fod o'r gloch ?" De- 
chreuodd yr hen wr gynhyrfu, rhegu, a lluchio ceryg 



16 



HAINES BYWYD 



ataf, fel y gorfu i mi gymeryd y traea a rnedeg, a'l 
bechgyn yn chwerthin wrtl: weled yr lien wr fFol yn fy 
nilyn. Hwy a wyddent am ei arfcriad, ond ni wyddwn 
i ddim. Arosais yn y He hwn a'r Farteg rai blynydd- 
au. Meistr y level y bum yn gweithio fvvyaf iddo oedd 
John Williams (Jaco, Ty Round). Cefais yma le cy- 
surus. Yr oeddwn i yn un o ? r rliai cyntaf yn ffurfiad 
yr eglwys Annibynol yn y lie. Yr oecid eglwys Eben- 
ezer, Pontypool, am iddi fod yn gangen o lionynt hwy, 
ae eglwys Owmafon am yr un peth ; ond nid felly y 
pendcrfynwyd. Adeiladwyd yma gapel da, a rliodd- 
wyd galwad i'r Parch. Morris Jones, o ysgol Keuadd- 
Iwyd, i fod yn weinidog. Oynyddodd yr achos da yma 
yn gynym yn rhif yr aelodau a'r gwrandawyr. Bell- 
aeli, wrth weled yr amser yn myned heibio, meddyliais 
fy mod yn debyg i Jonah, yn ffoi o wydd yr Arglwydd. 
Gweddiais ar yr Arglwydd, os oedd efe am i mi breg- 
ethu, am iddo gynyddu y duedd bono ynof. Yn y lie 
liwn, ar gais yr eglwys, y dechreuais bregethu yr efengyl. 

Gadewais y lie yma, ac aethym i'r ysgol at y Parch. 
John Evans, Crwys. Yma yr oedd y Parchn. John 
Joseph, Llanedi, a John Davies, Mynydd, ar yr un am- 
ser. Maent hwy wedi meirw, ond yr wyf fi yn fy w hyd 
yn hyn. Oawsom arfer ein doniau mewn tai anedd ar 
hyd yr ardal, ac yn y cynulleidfaoedd cymydogaethol, 
am dymor, a thaith trwy Sir Benfro, ac Aberteifi. 
Pan ddarfyddodd yr arian, aethym i gadw ysgol yn 
Orwys, ac i bregethu yn fisol yno, ac yn Brynteg, Myn- 
ydd Bach, a Siloh, Penybre, a Llanelli. Treuliais 
beth amser yn ysgol y Parch. David Peters, yn JSTghaer- 
fyrddin. Teithiais trwy y rhan fwyaf o eglwysi yr Au- 
nibynwyr yji Neheubarth Cymrn. Pan ar daith o Lan- 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



17 



idloes i Khaiadr-yr-wy, tua lianer y ffordd, goddiwedd- 
wyd fi gan ddyn mawr ar gefn ceffyl. Yr wyf yn cofio 
fod clog am ei gefn, a botasan am ei draed. Md oedd- 
wn i y pryd- hwnw ond chwech-ar-hngain oed, yn 
cerdded, ac umbrella yn fy Haw. "Wedi iddo fy ngoddi- 
weddyd, bu yr ymddiddan canlynol rhyngom : — 
" PaTfodd yr ydycli chwi ?" 

" 'Kw'y'n weddol, diolcli i chwi ; Shwt y'ch chwi- 
thau ?" 

" A ydycli chwi yn arfer a chynghori y bobl yma ?" 
"Ydwyf, pan y caf ychydig yn nghyd." 
" A oeddych cliwi yn arfer a gwneyd hyny gartref ?" 
" Oeddwn, yn ddiweddar, onide nid gwiw fyddai i mi 
gynyg gwneyd byny oddicartref." 
" Beth yw eich enw chwi ?" 

" Mae arnaf fi dri enw, Syr ; yr 1111 a fynoch ai Jen- 
kin Jenkins, Siencyn i Gyd, neu Siencyn Ddwywaith." 
"Felly/' 

" Beth yw eich enw chwi ?" 

" Paham yr ydych chwi yn gofyn ?" 

"Yr oeddwn i yn meddwl y gallaswn fod nior eofn 
arnoch chwi ag y buoch chwithan arnaf finau." 

" Thomas J ones, o Sir Drefaldwyn y maent yn fy 
ngalw i yn y Deheudir." 

" ba le o'r Deheudir yr ydych wedi dyfod ?" 

u O'r Mynydd Bach, Morganwg ; ond yn awr o'r ys- 
gol, gyda y Pajch. Mr. Evans, o'r Crwys." 

" A fuoch chwi yn Llanbrynmair ?" 

"Naddo." 

" Paham hyny ?" 

fum i ddim mor belled oddicartref o'r blaen. 

B 



18 



HAKES BYWYD 



Gan fod fy anadl yn fyr, bernais mai gwell oedd i mi 
gymeryd cylcli fiiasai fyrach." 

"A ydych chwi yn adnabyddus a Mr. Roberts, o 
Lanbrynmair ?" 

" Mi a'i gwelais ef." 

" Beth yw barn y bob! gyda chwi yn y Deheudir am 
olygiadau Mr. Koberts ?" 

" Yn mhob pen mae opiniwn gyda ni, Syr. Khai a 
olygant mai nchel Galfin yw ef; eraill, mai Armin 
tyner yw ; ac eraill, ei fod ar hyd canol llwybr barn ; a 
phawb a 5 i hystyriant yn cldyn duwiol iawn." 

" Gobeithio hyny." 

" Gobeithio hyny hefyd." 

" Ond dyna fel mae yr Independiaid wedi myned yn 
anniben, am nad oes ganddynt yr un Oyffes Ffydd, fel 
sydd genym ni." 

" Yr Independiaid wedi myned yn anniben, am nad 
oes ganddynt yr tin fath Gyffes Ffydd ag sydd genych 
chwi ! Mae genym ni Gyffes Ffydd, sef y Beibl, yr 
unig reol anffaeledig." 

" Ie, ie, nid fel yr un sydd genym ni, i gylymu ein 
golygiadau wrth eu gilydd, yn lie gadael i bob hogyn 
fyned ar draws y wlad i ddweyd y peth a fyno." 

" ISTac oes gyda ni ddim felly ; ac os wyf fi yn deall 
eich Oyffes chwi, fel y mae rhai o honoch chwi eich 
hunain yn ei hesbonio yn eich yrnddygiadau, y mae yn 
wahanol iawn i'r Beibl." 

" Gresyn ! A ellwch chwi ddyweyd yn mha beth y 
mae y Oyffes Ffydd yn wahanol i'r Beibl ?" 

" Gallaf yn rhwydd. Mae'r Beibl yn berffaith — Duw 
perffaith yw ei awdwr ; ond dynion anmherffaith yw 




Y PARCH. JEHKHsT JENKIHS. 



19 



awduron y Cyffes Ffydd, o ganlyniad nis gall lai na 
bod yn anmherffaith." 

" A wnewch chwi nodi un peth sydd yn y Gyffes yn 
wahanol i'r Beibl ?" 

" Gwnaf, ddau beth, yn ol fel y mai rhai o honoch yn 
pregethu, ac yn dysgyblu." 

" De'wch a hwy." 

" 1. Yr ydych chwi yn gosod allan mai gras yw syl- 
faen dyledswydd. Gwyddom nad oes gras gan gyfchraul, 
ac am ba beth y mae yn cael ei gospi, ond am beidio 
gwneyd ei ddyledswydd ?" 

u Dyledswydd lied dlawd y w hono nad oes ynddi ras." 

" Digon gwir, ond nid byny yw ei sylfaen." 

" Beth yw y peth arall V 

"2 Mae eich dull o ddysgyblu yn wahanol fr Beibl 
am yr athrawiaeth o edifeirwch. Pan y bydd bachgen 
dibroffes yn myned i garu merch broffesedig, gwydd- 
och, ar ol iddynt ddechreu ymdrythyllu, mai priodi a 
fynant. Diarddelwch y ferch am briodi dyn digrefydd. 
Yn mhen ychydig' amser, |daw y ddynes yn ol i'r 
gyfeillach, yn ofnus, gan gyfaddef ei phechod. Md 
yw yn ei adael, oblegid N y mae yn cydfy w a'i gwr, yn 
gorwedd yn yr un gwely, o dan yr un blanket ag yntau; 
eto caiff ei lie yn gyflawn yn yr eglwys genych ; ond y 
mae fy Meibl i yn dyweyd, 4 Yr hwn a gyfaddefo ei 
bechod, ac a'i gadawo, a gaiff drugaredcU " 

Ar hyn edrychai y gwr arnaf yn graff, a dywedodd : 
" Nid wyf yn cam gweled hogiau o bregethwyr mor 
debyg i glerh cyfreithiwr, yn ddaudybrat a balchaidd, 
ac yn gwisgo llodrau (t?'0tvsers)" 

Ar hyn ymwrolais, a dywedais wrtho, "Beth sydd 
genych chwi fw ddyweyd yn erbyn hyny ? Yr ydych 



20 



HANES BIWYD 



yn gweled fy mod inau yn gwisgo trowsers." Md oedd 
yr arferiad bwn yn betb cyffredin y dyddiau hyny. 

Dywedodd yntau : " Pe byddai yr boll arian sydd yn 
myned i brynu y bretbyn sydd gan grefyddwyr Cymru 
a Lloegr i guddio y goes, o'r penlin byd wddwg y troed, 
yn cael ei roddi at achos Iesu Grist, yn lie i borthi 
balcbder, byddai teyrnas y Gwaredwr lawer yn uwch, 
a theyrnas Satan yn fwy gwywedig." 

Edrychais arno yn graff, gyda gradd o sarugrwydd, a 
dywedais : " Y mae genycli cbwitbau fotasau da am 
eicb coesau. Pa un ai bretbyn i guddio y goes, neu 
ledr, sydd yn costio fwyaf ?" 

Edrycbai arnaf yn cnwerw. 

"Yr wyf yn gofyn yn syml i chwi, Syr, yn ofn Duty, 
A ydycb cliwi yn gweled fod y fath ymddygiad balcbaidd 
a gwisgo llodrau, yn beth addas i un sydd yn proffesu 
crefydd a duwioldeb ?" 

"Yr wyf yneicli ateb yn syml, ac yn ofn Duw, mor 
bell ag yr wyf yn gwybod betli yw hyny, nad yw byn 
yn pertbyn i grefydd a duwioldeb neb ; ac os nad oes 
genycli cliwi a minau fwy o grefydd a duwioldeb nag 
sydd genym yn ein coesau, nid oes genym fawr iawn." 

Ar byn yspardynai y gwr ei geflfyl, gan gyflymu o'm 
blaen. ~Nis gallaswn erbyn byn lai na gwenu, er fy mod 
yn ei ofni ; fy ngbalon hefyd oedd yn ergydio yn gyf- 
lym. Yr oeddwn yn gyflfroedig iawn, ac yn cbwys 
mawr. Yn mben ycbydig, gwelwn ef yn arafu, er 
mwyn i mi ddyfod yn mlaen. Wrtli edrych arno, dy- 
wedais ynof fy hun, Dere di, ni fuost ddim llawer ar dy 
cnill hyd yn byn, pa fodd bynag y try petbau eto. 
Wedi myned byd ato, gofynodd : — 

" A ydycb cbwi wedi blino ? w 



Y PARCH. JEXKIN JE3TKIKS. 



21 



Atebais, " Ydwyf, ychydig." 

" A ddcuwch chwi am ychydig ar gefn y ceffyl ?" 

i; Xa ddeuaf fi, Syr.' 7 

" A ydycli chwi ddim yn dyweyd, Diolcli i chwi ?" 
« Nac ydwyf." 
" Paliam liyny ?" 

" Xid wyf yn meddwl mwynhau y fraint, am liyny 
nid wyf yn gweled fod achos diolcli am dani." 

"Hwyrach fod genych chwi reswm neu ddau am 
hyny eto ; os oes, carwn yn fawr en clywed." 

" Oes, y mae genyf ddau, er nad oeddwn ar y pryd yn 
gwybod beth a fyddent. Dywedais wrtho, " Yr wyf yn 
meddwl fy mod yn fwy apostolaidd ar fy nhraed. Ni 
bu Crist erioed ar gefn ceffyl ; a dim ond unwaith y 
marchogodd ar ebol llwdn asen, wrtb fyned i Jerusa- 
lem. Yna gwasgais fy nanedd wrtli eu gilydd, a dy- 
wedais, " Mae pregethwyr yn awr yn myned ar gefn eu 
pedwar-carnoliaid mawrion ar hyd a lied y wlad, gan 
lwyr fwyta tai gwragedd gweddwon, plant y felldith." 

u Beth yw y rheswm arall sydd genych chwi dros 
beidio dyfod ar gefn y ceffyl ?" 

Ateb. "Yr wyf yn barnu yn gydwybodol fod yn well 
genych fod ar ei gefn ef eich hunan." 

'•' Dydd da i chwi." 

" Felly i chwithau." 

Adroddais yr ymddiddan blaenorol yn nhy y Parch, 
David "Williams, Troedrhiwdalar. Gan fod Brutus yn 
bresenol, gwnaeth fawr ddefnydd o bono yn LUuad yr 
Oes. Adnabyddwyd fi wedi hyn, pa lc bynag y bydd- 
wn, wrth yr enw, Siencyn Ddwywaith, neu y bachgen 
a'r ddau reswm. 

Cyn ymadael o'r Hen Wlad, a chael cyfarfod ymad- 



HASTES BIWYD 



awol yn y Crwys, priodais a Sarah, merch Christmas 
Dayies, Berth Lwyd, o ardal y Crwys. Oefais gasgl- 
iadau gan yr eglwysi yr arferwn bregethu yn fisol idd- 
ynt, a chymerais daith heibio Llanbrynniair, a Llan-y- 
rnynach, a chymerais y cerbyd i Liverpool. Yna cy- 
merais long i ddyfod i ISTew York, o'r enw Nimrod, ac 
mewn chwech wythnos i'r dydd y cychwynais, glaniais 
yn Nghaerefrog Newydd. Wedi tirio, anfonais gan ad- 
ref, am y daith a'r llong. Er mwyn eich difyru, rhodd- 
af ger eich bron ddau o'r penillion : — 

'Roedd dau-ddeg-tri o Gymry 

f ewn cilfachau lion, 

A dau-ddeg-saith o forwyr, 

Yn rnyn'd o don i don ; 
Ac Ellmyn gyda hyny, 

A dau o'r Scotaidd ryw ; 
Rhwng Saeson a Gwyddelod, 
. Dau gant a pliump yn f y w, 

O peidied neb ag ofni 

1 deithio dros y don, 

Er bod dros dro 'n glafychlyd, 
Mewn cryd, O de'wch yn lion ; 

3STid yw y tonau brigwyn, 
Yn wenwyn i ni 'n awr ; 

'Wna 'r saldra ond eich gwella, 
Pan ar eich teitlrf a f awr. 

Gan fod brawd a dwy chwaer i mi wedi dyfod i'r 
ddinas flwyddyn o'm blaen, arosais yno, gan bregethu 
i'r Eglwys C-ynnlleidfaol Gymreig hyd Gymanfa Utica 
a Steuben. Mae rhyw bethau difyr iawn wedi bod yn 
fy hanes yn yr amser hwn, sydd yn werth eu nodi. Yr 
oedd yr eglwys y pryd hwnw heb gapel, yn addoli 
mewn ysgoldy yn Mulberry street. 

Pan ddaeth y Sabboth, aethym i'r Ysgol Sabbothol 
at y Cynulleidfaolwyr Cymreig. Mewn tipyn, gwelwn 



Y PAECH. JENKIXS. 



2o 



amrai yn ilygadu arnaf, a daeth Mr. John Davies ataf 
(yr hwn oedd yn bregethwr cynorthwyol yno ar y pryd), 
gofynodd i mi beth oedd fy enw, a oedd~7n yn proffesu 
crefydd, a gyda pha en wad, Wedi eael ateb iV ofyniad- 
au, ceisiwyd genyf derfynu yr ysgol, ac aethym gyda r 
gwr hwnw i giniaw. Wedi holi llawer arnaf lieb ei 
fod fawr gwell, dangosais iddo fy mhapyran cymer- 
adwyol. Synodd mewn llawenydd. Felly y daeth. 
Siencyn Ddwywaith yn hysbya pwy ydoedd i Gymry 
Caerefrog Newydd. 

Yr oedd hyn yn mis Gorphenaf, 1832, yn ainser y 
cholera, yr hwn oedd yn ysgubo dros gant y dydd o'r 
trigolion i'w beddau. Pan y daeth amser y Gymanfa, 
aethym tuag yno ; pan yn gadael y train cyn eymeryd 
y gamlas wrth Schenectady, gwelwn fwthyn bychan 
hardd aglauwedd, a'm cyd-deithwyryn cyrchu tuag ato 4 
"Wedi myned i mewn, gwelern bedair dynes yn magu 
pedwar baban tua phedwar mis oed. Deallais mai 
gefeilliaid oedd y babanod, y pedwar o'r un ddynes, a 
bod tad y babanod wedi twyllo mam y rhai bychain, a 
rhedeg i ffwrdd. Gan ei bod hi yn dlawd a diymgel- 
edd, tosturiodd dyngarwyr Albany a Schenectady wrthi 
hi a'i rhai bychain. Adeiladasant y caban hwn iddi yn 
y man hwnw, fel y gallai teithwyr ei gweled a rhoddi 
elusen iddi at fagu y plant. Ehoddwyd yn helaeth, ' 
hyd nes yr oedd yn gallu cadw tair niorwyn yn dda, a 
dywedir iddi hi ddyfod yn gyfoethog. Gelwid en wan y 
babanod, gan mai bechgyn oeddynt oil, Matthew, Mark, 
Luke, a J ohn. Gwelais yn y papyrau wedi hyny, fod 
tad y plant wedi dychwelyd a chynyg priodi y fam, 
pan ddeallodd ei bod wedi dyfod yn gyfoethog, a'i bod 



n 



HANES BYWYD 



hi wedi gomedd gwneyd. " She served him right at 
last, hut wrong at first." 

Pan gyrhaeddodd y bad Utica, yr oedd y nos wedi 
ein dal. Yr oedd Siencyn wedi gwneyd yn hysbys pwy 
ydoedd i rai o'i gyd-deithwyr, mai Cymro ydoedd, ac 
na bn erioed o'r blaen yn Utica ; ac y buasai yn dda 
ganddo gael ty Cymro i aros dros y nos. Dangoswyd 
iddo dy gweddw oedd yn ymyl y gamlas, a fyddai yn 
arfer lletya dieithriaid. Oefais lety cysurus yno, a 
thalais am dano boren dranoetli. Yr oedd y ddynes 
lion yn fy ngwrando y nos Sabbotli canlynol ; beiodd fi 
yn fawr na buaswn yn dweyd mai pregethwr oeddwn, 
a gwnaetli i mi gymeryd y tal am fy llety yn ol ; nad 
oedd hi erioed wedi codi am lety pregethwr. Yr 
oedd yn aelod gyda'r Bedyddwyr Oymreig, a dywedai 
mai ei bachgen hi oeddwn i, am mai gyda hi y lletyais 
gyntaf yn Utica. Yr oeddynt yn New York wedi fy 
nghyfarwyddo i fyned at Thomas Jones, "Whitesboro 
Street. Wedi myned yno a dweyd pwy oeddwn, am 
haner awr o amser yr oedd yr ystafell lie yr eisteddwn 
yn agos yn llawn, John Jones a Grace, Dafydd Morris, 
"William Vincent, John Rees, a Rowland Griffith, ac 
amryw eraill. Yn mhen ychydig daeth y Parch. Robert 
Everett yno hefyd. Yr oeddynt yn syllu arnaf yn fan- 
wl o'm coryn i'm sawdl. Holent fi yn fanwl. Preg- 
ethais iddynt y Sabboth dair gwaith, trwy'r Gymanfa, 
a'r Sabboth canlynol, nid llai nag un waith ar bymtheg 
yn y cwbl. Rhai a ddywedent fy mod yn bregethwr 
heb ei fath ; ac yr oeddwn inau yn meddwl cryn dipyn 
am danaf fy him, y creadur tlawd dibrofiad. Gwna 
dynion ffurfio barn beth yw dyn pan welairt ef y 
v^aith gyntaf ; nid yw } T fath farn yn ami yn gywir, er 



Y PAECH. JE^KIST JENKINS. 



25 



hyny, mae rhywbeth ynddi liefyd. Dywedir mai nid 
wrth ei big mae adnabod cyffylog ; nid wrth yr ymddang- 
osiad cyntaf mae adnabod dynion chwaith. 

Cof genyf fy mod unwaith yn y gauaf yn teitliio yn 
y stage; ar ddechreu y nos, disgynais mewn inn orwych 
■ yn Cincinnati ; yr oedd yr bin yn oer iawn, yr ystafell 
(bar-room) lie yr oeddwn oedd bollol gysnrus, tan 
liyfryd ar lawr, Uawer o bapyran newyddion, a llawer o 
ddynion boneddigaidd en liymddangosiad yn darllen, 
yn ymdwymo, ac yn ymddiddan a'u gilydd. Yn fnan 
clywais drwst stage arall yn dyfod ac yn aros wrth y 
drws, a pbnmp nen chwech o ddynion yn dyfod o honi 
i'r ystafell lie yr oeddwn. Sylwais fod tri o'r boneddigion 
oeddynt yno yn flaenorol yn craffn nn neillduol ar nn 
o'r rhai a ddaeth ddiweddaf i mewn. Dywedai y naill 
wrtli y Hall, " A ydycb cliwi yn adnabod y gwr yna, 
mae yr olwg arno yn dweyd ei fod nwchlaw y cyffred- 
in." Atebai ei gyfaill ef, " Nid wyf fi wedi ei weled ef 
erioed o'r blaen am a wn i." Atebai y trydydd, " 'Ewyf 
yn meddwl wrth ei ymddangosiad ei fod yn ddyn lied 
wybodns. Beth all ei alwedigaeth foci ? " "Wedi siarad 
cryn dipyn am dano, dywedai, " Beth ydyeh chwi yn 
tybied allai ef fod ?" " Fy meddwl i yw," medd nn, 
" mai -pregethwr nen weinidog yr efengyl yw." " !N"a," 
medd y Hall, " mae yn fwy tebyg i feddyg nen ddoctor." 
" Pw," medd y trydydd, K nid yw hwna na phregethwr 
na meddyg, gwelwch ei wynebpryd a'i lygad craff ef, 
cyfreithiwr yn rhywle yw y dyn, wyf sicr." Wedi ym- 
gomio a'n gilydd am ychydig amser, dywedai nn o 
honynt wrth y lleill, "Gan nas gallwn ni gydolygn, 
beth pe gofynem iddo ef ei hun ? rhoddai hyny ben ar y 
ddadl." "Boddlon," meddai y ddan arall, 



26 



HASTES BYWYD 



At y gwr yr awd, anercliwyd ef gan un o'r tri yn 
enw y ddau arall, yn gystal a tkrosto ei hun. 

" Anwyl Syr, rnae yn naturiol i greaduriaid fel ni, 
wrth ganfod gwr dieithr fel chwi, yn neillduol os na 
byddwn wedi ei weled o'r blaen, na gwybod dim am 
dano, i ffurfio rhyw ddryehfeddwlpwy all ef fod, a beth 
yw ei alwedigaeth. Pan ddaetliocli chwi i mewn, buom 
nior hyf ag edrych, a ffurfio ein meddyliau am danoch. 
Md ydym yn cydweled a'n gilydd. Mae un yn meddwl 
mai gweinidog yr efengyl ydych, un arall a olyga mai 
meddyg ydych, a'r trydydd a farna mai cyfreithiwr 
ydych. Md oes gan yr un o honom un meddwl an- 
mharchus am danoch. Daethom atoch er mwyn bodd- 
lonrwydd i ni ein nuiiam, tyb pa un o honom sydd 
fwyaf cywir. Os byddwch nior hynaws a'n dwyn o'r 
dryswch hwn, byddwn y dra diolchgar i chwi." 

Atebodd y gwr dieithr hwynt gyda gwen siriol, a 
dywedodd, 

" Foneddigion, fe'm gaiwyd yn Hartford, Connecti- 
cut. Yr oedd fy nhad yn ddiacon yn yr Eglwys G-yn- 
ulleidfaol yn y lie. Cefais yn foreu fanteision gwladol 
a chrefyddol. Magwyd fi yn dyner, a chefais y fraint 
yn ieuanc o wneyd proffes o Grist. Yr wyf yn addef 
fy hun yn Gristion. Wedi fy ngraddio yn Ngholeg 
Yale, a chael trwydded i bregethu, cefais alwad i sef- 
ydlu mewn tref ieuanc, gynyddol. Neillduwyd fi i gyf- 
lawn waith y weinidogaeth. Am ychydig yr oeddwn 
yn boblogaidd iawn yn eu plith. Tanysgrifiwyd tuag 
at fy nghynaliaeth tu hwnt i'm disgwyliadau. Peth 
naturiol hollol oedd i mi bellach edrych am ymgeledd 
gymwys. Ymddiddenais ag un o'r merched glanaf, 
callaf, a siriolaf yn y He. Cynygiais fy hun iddi, ac 



Y PARCH. JEXKIN JENKINS. 



mewn gronyn derbyniodd y cynygiad. Priodwyd, awd 
i gadw ty, ac ymdrecliwyd i fy w mor gymedrol a threfn- 
ii s ag oedd modd, yn ol ein sefyllfa. Beth bynag, yn 
mhen blwyddyn, yr oedd brwdfrydedd yr eglwys wedi 
oeri. Awd i wneyd subscription am y flwyddyn ddy- 
fodol ; yr oedd hwn yn llai na'r flwyddyn oedd yn ter- 
fynu. Trwy fod y teulu yn ycliwanegu, peth o'r ben 
subscriptions heb en talu, ninan fel teulu yn methu dy- 
fod a'r ddau ben yn nghyd, fel y dywedir, ni wyddeni 
betb i'w wneyd. leiaf, penderfynasom. aros am y 
flwyddyn liono wed'yn. Wedi cydymgyngori, pender- 
fynasom ymadael ar ben yr ail flwyddyn. Erbyn byn, yr 
oedd amrai bethau yn peri i ni fyned oddi yno. Br 
mwyn cyfiawnbau eu hunain, dywedent na ddylasem 
gadw morwyn ; nad oeddym yn ymweled a'r cleifion yn 
ddigon ami; ein bod yn rliy wastraffus — fod y wraig 
yn gwisgo yn rby dda, ac nad oeddwn ninau yn agos 
gystal pregetbwr a pban y daetbym atynt ar y cyntaf. 

" Gan fy mod pan yn y Coleg wedi cael myned trwy yr 
byn a elwir y Medical Department, symudasom i dref 
aralL Dywedais mai meddyg oeddwn. Wedi gwneyd 
byn yn hysbys, cefais lawer iawn o waitb gyda cbleif- 
ion yr ardal. Bum yn lied Iwyddianus befyd. Dywed- 
ent yn gyffredin mai myfi oedd y Doctor goreu yn y 
wlad — nad oedd y lleill yn wertb dim mewn cyferbyn- 
iad a mi. Ond pan anfonais atynt fy miliau am dal ? 
gwarcbod pawb ! Er fy mod i yn meddwl eu bod yn 
dra isel a chymedrol, eto yn eu golwg hwy yr oeddynt 
yn anferth — fod un ran o bedair yn llawn ddigon, 
rbag cywilydd. Tua phen yr ail flwyddyn nid oeddwn 
yn wertb dim. Os tlawd oedd hi arnaf fel pregethwr, 
tlotach o lawer fel meddygwr. 



28 



HANES BYWYD 



" Yn awr, foneddigion, yr wyf yn agos a therfynu yr 
oil sydd genyf i'w ddyweyd wrthych. Yr ydych eicli 
tri wedi barnu yn lied agos i'ch lie. 

" Pan oeddwn yn y sefyllfa a nodais, nid gwiw oecld 
digaloni, llwfrhau, a marw, a'r teulu yn galw am fodd- 
ion cynhaliaeth. Gan fy mod yn fwy liyddysg o gyf- 
reitliiau fy ngwlad na'r cyffredin, troais i fod yn gyf- 
reithiwr. Y deuddeg mlynedd diweddaf, dyna yw fy 
ngalwedigaeth ; ac yn wir, yr wyf bellach trwy brofiad 
wedi dysgu y gwna dynion fwy er boddloni en nwydan 
nag a roddant, neu a wnant er llesau en cyrff na'u hen- 
eidiau." 

Ddarllenydd hoff, felly yr wyf finau wedi bod, o 
lierwydd diffyg profiad, ac adnabod fy hun ac eraill yn 
well, yn llawn trafferth a lielbnl yn y wlad newydd lion. 

Yn y Gymanfa a nodwyd yn Utica a Steuben, yr 
oedd amryw o weinidogion — y Parcliedigion James 
Davies, gynt o New York ; David Griffiths, o Ffrainc, 
gynt o Gydweli ; William Pierce, Eobert Everett, Mor- 
ris Eoberts, Benjamin Davies, Jolin Stephens, David 
Michael, ;ac amryw eraill. Yr oeddwn i wedi addaw 
wrth yr eglwys yn New York y denwn yn ol. Pan ar 
ddychwelyd, cyngorai Mr. Everett Mr. Griffiths yn 
fawr i aros yn nghylchoedd Utica a Steuben. Yr oedd 
yntau wedi penderfynu dyfod gyda mi. Cyn ymadael, 
dywedodd wrth Everett, " Meindia di dy fusiness dy 
hun, a minau a dreiaf wneyd yr un peth." Daeth 
Mr. Griffiths i lawr gyda mi i New York, ac arosodd 
yno am yn agos i flwyddyn. 

Yn mis Tachwedd, 1832, neillduwyd Siencyn Ddwy- 
waith i gyflawn waith y weinidogaeth ar yr Eglwys 
Gynulleidfaol Gymreig yn Mulberry street ; er ei fod 



T PARCH. JENKIH JEHKIHS. 



29 



wedi cael ei neillduo o'rblaen yn yr Hen Wlad, cyn ei 
yinadawiad oddi yno, eto nid ar mi eglwys neillduol. 
Yn y ganaf hwn, a'r flwyddyii olynol, arddelodd yr 
Arglwydd ei waith yn rliyfeddol yn yr eglwys a nodwyd. 
Derbyniwyd i'r eglwys tua 40 o aelodau newyddion. 
Gwel y Dysgedydd am y fl. 1834. Yr oeddpc-b petli yn 
myned yn nilaen yn hwylus iaivn. Eto, er galar i 
Siencyn a'i briod, bn fanv en linnig blentyn, a chladd- 
wyd ef yn nliir claddu Williams, yn y ddinas. Yn 
mken blwyddyn wcd'yn, bu farw ei briod, a chladdwyd 
hi yn yr nn bedd a'i mab, Thomas. Mae y penill can- 
lynol wedi ei gerfio ar y gareg a osodwyd ar y bedd uwch 
eu penau : — 

O ! 'm bacligen glwys a'ni priod Hon, 

Sydd dan y don yn gorwedd, 
Mewn ardal bell ac estron wlad, 

Hyd ddydd y codiad rnyf edd ! 

Mae amgylchiadan newyddion yn dwyn teimladau 
newyddion. Dygodd yr amgylchiadau yr aeth Siencyn 
drwyddynt ef i sefyllfa a theimlad tra gwahanol i'r hyn 
oedd o'r blacn. Llwfrhaodd ei ysbryd, collodd ei ar- 
chwaeth afc fwyd, a chiliodd ei gwsg i raddau pell; 
teimlai ei hun yn ddigalon, a'i feddwl yn derfysglyd. 
Gellir meddwl mai nid gwaith hawdd oedd pregethu 
tua deuddcg gwaith yn y mis yn yr amgylchiadau hyn. 
Yn yr amser hwn anfonodd y Parch. William Morris, 
Llanfyllin, lythyr ataf, yn hysbysu ei fod yn bender- 
fynol o dd}^fod i America, os buasai yn cael anogaeth i 
hyny. Gan fod Mr. Timothy Griffiths, Steuben, yn fy 
anog i ddyfod atynt hwy yno, ac i Benymynydd, i wein- 
idogaethu, ac yn cario galwad oddiwrth y ddwy eglwys 
ar y pryd, dangosais lythyr Mr. Morris fr eglwys yn New 



30 



HAKES BYWYD 



York, a dywedais wrfchynt, os oeddynt hwy yn ewyll- 
ysio, y buaswn yn ymadael, ac yn anfon am Mr. Morris, 
Llanfyllin, i ddyfod yno yn fy lie, Beth bynag, nid 
oeddynt am i mi ymadael, os nad oeddwn am fyned i 
Steuben ; felly yr arosodd pethau am tua mis. Yr am- 
ser hwn daeth y Parch. Llewelyn Powell (yn awr o 
Alliance, Ohio), fr ddinas, a phregethodd i ni am Sab- 
both. Deallais erbyn hyn fod rhai personau yn yr eg- 
lwys yn fawr am gael Mr. Morris, Llanfyllin, atynt. 
At ol deall meddyliau ein gilydd, penderfynais y buas- 
wn yn myned i Steuben, i anfon dros yr eglwys am Mr. 
Morris; ac addawodd Mr. Powell y buasai ef yn en 
gwasanaethu hyd nes y deuai Mr. Morris atynt. 

Yn mhen pedwar mis, yn Ebrill, 1835, anfonodd 
blaenoriaid eglwys New York dri llythyr ataf yr un 
wythnos, yn mysg pethau eraill cynwysent a ganlyn : 

Nad oedd y Parch. "William Morris, yn dyfod atynt, 
ei fod yn cymeradwyo iddjmt y Parch. James Dayies, 
Llanfaircaereinion, y buasai Mr. Dayies yn dyfod atynt 
os buasent yn rhoddi galwad iddo, eu bod hwythau 
wedi gwneyd hyny, fod Mr. Powell wedi anfoddloni 
wi'thynt, eu trin, tynu ei dafod drostynt mor fanwl ac 
y llyfodd buwch ei llo erioed, ei fod wedi eu gadael, fod 
yr eglwys wedi ei chwalu, fod y merched ynpallu dyfod 
yn agos atynt, yn dymuno am i eglwys Steuben ganiatau 
i mi gael dyfod atynt am fis neu chwech wythnos, ac 
yn dymuno arnaf rinau wneyd eu cais beth bynag a 
fyddai, a hyny yn uniongyrchol. Wedi myned atynt yn 
ol eu cais, deallais nad oedd yr ymrafael ond am ryw 
bethau dibwys, fod Mr. John Davies wedi dweyd fod y 
Parch. Shadrach Davies yn tynu ei gymeriad ef i lawr. 
Dywedodd Mr. 8. Davies wrtho nad oedd yn gwneyd 



Y PARCH. JEKKIK JENKINS. 31 



hyny ; " Tynu dy gymeriad i lawr 3 atolwg, pa bryd y 
bu ar lan ?" Beth bynag, yn y cyfarfod parotoad, 
dibenodd yr boll ymryson, a chafwyd yr boll eglwys yn 
nghyd, a'r Sabbotb canlynol cafwyd cyrriundeb yr 
eglwys mor llawn ac mor ddymunol ag erioed. 

Clywais y Parch. S. Davies ar ol byn yn dywedyd am 
y Parch. LI. Powell, " Llewelyn Powell, welwch chwi, 
fe ddaeth o Ty'nycoed, fe fu yn Neuaddlwyd, ac yn y 
Drefnewydd, yn yr Academy; nid oedd dim yn dyfod o 
o hono, yr oedd yn methu cael gwraig nac eglwys ; ond 
wedi iddo fyiied trwy Academy Broome Street, mae 
rhywbeth yn dyfod o hono yn awr; mae wedi cael eglwys 
a gwraig a phobpeth." 

Nid oeddynt yn foddlon i mi fyned yn ol i Steuben 
ar un cyfrif yn awr, addawsant fod yn well wrthyf a 
gwneyd mwy at fy nghynal os buaswn yn aros gyda 
bwy flwyddyn arall, neu hyd nes y buasai Mr. Davies, 
Llanfair, yn dyfod. O'r diwedd penderfynais wneyd 
hyny. Anfonodd Mr. Davies na buasai ef yn dyfod 
heb i mi arwyddo fy nghydsyniad. Trwy fy mod 
yn gwybod meddyliau dau neu dri, eu bod am gael 
pethau eu ffordd eu hunain, arwyddais i Mr. Davies 
ddyfod. Ehoddais notice i'r eglwys y buaswn yn ym- 
adael pan y deuai y flwyddyn i ben. Oddiar gymhell- 
iadau Samuel Cox, D. D., a Dr. Lansing, aethym i 
Auburn Seminary, lie yr arosais am ychydig gyda 
blwyddyn. Mae llawer o amgylchiadau a ellir nodi yn 
yr amserau hyn ; ond gan nad ydynt o un budd i neb 
eu gwybod bellach, gadawaf hwynt i gysgu mewn bedd 
o ebargofiant. 

Eto, mae rhai pethau fe allai y carai y darllenydd eu 
gwybod, am ei fod wedi cael rhyw adroddiad am danynt 



32 



HANES BYWYD 



gan eraill, dichon mai gwell a fyddai iddo eu cael yn 
gywir fel y cymerasant le. 

Un waith pan oedd Siencyn Ddwywaith yn gweini- 
dogaetli yn Steuben, "bu cyfarfod y Beibl Gymdeithas yn 
nghapel y Trefnyddion Calfinaidd, yn mh'entref Remsen, 
swydd Oneida. Yr oedd y capel yn orlawn o wrandaw- 
wyr ac o bregethwyr, Robert Everett, Morris Roberts, 
William Thomas, James Griffiths, David Michael, 
Jesse Jones, Thomas Stephen, ac eraill. Disgwylid i'r 
pregethwyr i gyd i areithio. Aeth rhai o honynt trwy'r 
gorchwyl hwn yn hynod ganrnoladwy. O'r diwedd 
galwyd ar Siencyn Ddwywaith iV hanerch. Yr oedd- 
wn mewn petrusder mawr beth i'V ddweyd, gan fod 
areithio mor dda wedi bod }^n flaenorol, y gwrandawyr 
mor lluosog, ac yntau yn crynu me^vn ofn y buasai yn 
myned i warth, anhawdd darlunio ei deimladau yn y 
fath amgylchiad ; o leiaf, cyfododd a llefarodd fel y 
canlyn : — 

Yr wyf yn deall wrth eich clywed yn dweyd mai 
hwn yw y cyfarfod cyntaf o eiddo y Gymdeithas 
oddiar pan yr ymranasoch yn yr anghydfod a fu rhyng- 
och a'ch gilydd, na wnaeth y ddwy Gymdeithas yn 
y flwyddyn ddiweddaf gymaint a'r un o'r blaen, pan 
oeddych mewn undeb yn flynyddol. Nid un diffyg yn 
eich amgylchiadau oedd yr achos o hyn, ond diffyg 
cydweithrediad. Mae nychdod a gwendid yn canlyn 
aughydfodiadau. Ond mewn undeb y mae grym. Mae 
yn llawenydd genyf eich bod wedi dechreu gweled eich 
colled, a'ch bod heno eto yn gytun. Mae yr amgylch- 
iad yr aethoch trwyddo yn un hollol anghysurus i'w 
gofio, nac i ddweyd dim am dano ; oud wrth ystyried 
mai oddiwrth ein ffolineb y mae i ni ddysgu doethineb, 



Y PARCH. JENKIK JEKKIKS. 



33 



ac mai oddiar ein gwendid blaenorol y ruae i ni ddysgu 
cryfder mewn amser dyfodol, gadewch i ni wneyd iawn 
ddefnydd o'r anigylchiad. 

Fe ddichon y tafia yr hanesyn canlynol beth golenni 
ar yr liyn sydd genym dan sylw. Pan oeddwn i yn 
gweithio yn swydd Fynwy, er mwyn gwneyd ychy ov- 
arian i'm cynal yn yr ysgol, daethym yn gydnabyddus 
a dyn ienanc o saer, yr hwn oedd mewn cyfrinacli a 
merch ienanc i dyddynwr o'r gymydogaeth. Yr oedd 
y ddan o gymeriad nioesol da, a'r naill fel y Hall yn 
barchns yn yr ardal. Wcdi iddynt ddecliren ag ym- 
drythyllu, priodi a fynent. Yr ceddynt yn mhob ysfcyr 
yn liollol gyfaddas i'w gilydd. Gwnai ei fam ef ci 
gyngliori i ofalu cadw ei wraig dan law ar y declireu, 
onide na fyddai iddo fod ddim gwell na cliaethwas dros 
ei fywyd. Dywedai ei mam bitlian mai ar y cyntaf 
oedd iddi M edrycli ati, a mynn ei ffordd ei hun. Nid 
oedd y naill yn gwybod dim am y cyngborion dwys 
oedd y Hall wedi ei gael ; oblegyd y mae cyngborion o'r 
natnr yma, nid yn nnig yn ocbeliadol, ond liefyd 
yn di-a dirgelaidd. Wedi iddynt briodi, aetbant i iyw 
i'r ty yr oedd y gwr ienanc newydd ei adeiladn. Mac 
trigolion swydd Fynwy, ar y llinell derfyn rbwng y 
Cymry a'r Saeson, yn ami a'u biaitb yn lied gymysglyd ; 
weitbian siaradant G-ymraeg, bryd arall y Saesonaeg. 
rhywbetli yn debyg fel ac yr ydycb chwitban yma, fel y 
bydd bi yn digwydd ; anbawdd gwybod pa nn a ddaw 
allan gyntaf. Yr oedd y ty hwn a nodais a dan ddrws 
iddo yn gyferbyniol iV gilydd yn y ddwy ocbr. Yn 
amser y llenad-fel, yr byn a gymerodd le yn yr am- 
gylchiad hwn, ddecliren mis Gorpbenaf, nn prydnawn 
pan yn difyr yfed to gyda rbai a ddaetha7it i gyd- 
c 



34 



HAKES J3YW YD 



lawenhau gyda hwy yn eu hundeb, a'r drysau yn agored 
er mwyn cael anadlu mewn awel dyir»erus, a'r par 
priodasol heb air croes wedi bod rhyngddynt a'u gilydrl 
erioed, yn sydyn daeth rhyw greadur bychan i fewn 
trwy un drws, ac aetb allan trwy y drws cyferbyniol, 
Dywedodd y gwr ieuanc dan gynliyrfiad yr oiygfa, 
" That is a mouse" Atebai y wraig ieuanc ef yi? 
gynhyrfus, "No, it teas a rat.'' "Mary" meddai 
yntan, "it was a mouse." "John" meddai hithau, 
" it was a rat." Meddai yntan, " Mary, do you 
think that I have no eyes to see, indeed it was a mouse." 
Dywedai hithau, " John, do you think that none have 
eyes tut yourself? indeed it was a rat." Bu y fath an- 
nghydfod rhyngddynt nes iddynt ymadael. Aetb hi 
at ei rhieni, ac yntau at ei dad a'i fani. Wedi adrodd 
ei helynt, cyngorai ei mam bi am iddi beidio myned yn 
ei hoi oddieithr iddo ef ddyfod i'w hymofyn. Dywedai ei 
fam yntau am adael iddi, hyd nes y buasai yn dyfod yn 
ol o honi ei hun ; ac felly safodd pethau am tua dwy 
flynedd. Mae merched a gwragedd swydd Fynwy, ger- 
llaw y gweithfeydd, yn arfer myned i'r farchnad yn lied 
foreu ar y Sadwrn, er mwyn dyfod adref yn weddol gynar. 
Y dynion hefyd a arferant weithio yn galetach ac yn 
hwyrach ddydd Gwener, ac ant i'r gwaith ar foreu Sad- 
wrn yn foreuach nag ar un dydd arall, er mwyn cael y 
prydnawn iddynt eu hunain. Felly oedd arferiad y gwr 
ieuanc dan sylw. Yn gynar yn y prydnawn ryw ddydd 
Sadwrn, pan ar dro yn yr heol ar y flfordd i'r Feni, yn 
hollol annisgwyliadwy cyfarfu a'i wraig, a'i basged tan 
ei braich, yn dyfod o'r farchnad. ~N~id dichonadwy 
oedd myned heibio heb ddweyd rhywbeth. Twymai ei 
serchiadau, aeth yn nes nes ati, a dywedodd yn siriol, 



Y PAKCH. JEJTSIK JESTKISTS. 



35 



li How do you do, Mary Atebodd hithau ef, "I am 
middling ivell, Jioio are you getting along now-a-days ?" 
Gwnaeth yntau ateb, " Iivanted to see you very much" 
Atebodd hithau, Indeed, I wanted to see you too" Ym- 
aflodd yn y fasged, a cbymerodd law y wraig yn ei 
fraich, a cherddasant yn nghyd tua chartref, gan ym- 
ddiddan nior ffoled oeddynt wedi bod a syrthio allan a'u 
gilydd am beth mor lleied a llygoden, na welsant hwy 
mo honi erioed o'r blacn, na byth wedi hyny, ac nad 
oedd yn debyg y buasent yn ei gweled bi byth eto. Yn 
fuan penderfynwyd ail ddechreu cydfyw ; betb bynag, 
cyn iddynt gysgu y noswadth gyntaf, dywedodd bi, 
" For all that, it teas a rat" Gwnaeth. hyn iddo yntau 
ail ddweyd, " JSfo, it was a mouse." 

Yna cyfododd Siencyn megys ar flaenau ei draed, a 
dywedai mewn llais cryf ac awdurdodol, " Wedi i chwi- 
thau weled eich ffolineb am beth mor lleied a fu rhyng- 
och, a dyfod yn ol mor gariadus ag ydych yma heno, ar 
eich by wyd na ddy weded neb o honoch byth mwyach, 
u For all that, it was a rat" 

TJnwaith, pan yr oedd Siencyn Ddwywaith gyda y 
Parch. Morris Eoberts yn pregethu yn yr hwyr mewn 
ty anedd yn ardal Kemsen, gan bwysau y gynulleidfa, 
o herwydd fod y ty mor llawn, plygodd yr boll lawr 
danynt, nes i'r pregethwyr a'r gynulleidfa ddisgyn i 
waelod y seler. Dywedodd Siencyn, " Peidiwch a dy- 
chrynu." M ataliodd lefaru, ond efe a aeth trwy waith 
yr oedfa mor hwylus ag erioed. 

Yn amser y Gymanfa flynyddol yn Steuben, yn yr 
hwyr, yn amser y cyfarfod yn y Capel XJchaf, aeth 
rhyw greadur drwg, direidus, tua'r sheds, gan ddyrysu 
harness, ac aflonyddu ceffylau yr hen wr Price, o> 



36 



Gate, yr liyn a barodd gryn gyffiro ar y pryd. Dranoeth, 
yr oedd Siencyn yii pregethu yn Penyinynydd, ar 
a Ddydd y Faro." Pan yr ydoedd wedi myned yn ei 
naen dros haner ei bregeth, with ymdrin am weithred- 
iadau y dydd hwnw, dywedodd y pregethwr mai dyna 
y pryd y bydd gweitliredoedd y tywyllwch yn dyfod fr 
goleu : ie. yn y dydd hwnw y ceir gwybod pwy fa yn 
ymyraeth a cheffylau yr lien wr Price, wrth y Capel 
Uchaf, neithiwr. Gyda liyny, gwelodd Siencyn ryw 
ddyn yn plygu ei ben yn sydyn yn y gynulleidfa, a dy- 
wedodd. gan gyfeirio ei fys tuag ato, Dyna y dyn. Xid 
oedd neb yn amen hyny, oblegid gwyddent am ystranc- 
ian hwnw yn lied dda. 

Wedi myned i Auburn Seminary, yn 1836 — 37, cef- 
ais rai manteision na cbefais o'r blaen mewn ymarfer 
a'r Saesonaeg, gweled amryw lyfrau duwinyddol. clyw^ 
ed darlithiau, ac ymdrin a chyneddfan y meddwL Cefais 
lawer o wersi bnddiol gan y Doctoriaid, Richards, Cox, 
a Lansing. Yno y dechreuais lefaru yn yr iaith Saes- 
onaeg gyntaf, yn ngwyneb anhawsderau niawrion, yn 
gyffredin. Cefais bob tiriondeb, a chyfarwyddiadau a 
allasai fod yn lies i mi. Yn yr amser hwn priodais 
Anne, mercb J oseph J enkins, Bradford, Pa., yr lion sydd 
wedi bod yn ymgeledd gymwys i mi byd yn bresenol. 

Unwaith, wrth ddyfod adref o Auburn, ar hyd y 
ffordd haiarn, o Ithaca i Oswego, bu cryn dipyn o ym- 
ddiddan ysmala a difyr rhyngof a rhai o*m cyd-deith- 
wyr yn y train. Yr wyf yn cofio fod un o honynt yn 
gyfreithiwr, un arall yn feddyg, ac un neu ddau eraill 
yn rhyw beth arall. A'r oeddynt wedi cael ar ddeall 
mai Cyniro oeddwn, ac ymhyfrydent yn fawr yn fy 
nghwestiyno am fy ngwlad a'm cenedl. Gwyddwn yr 



Y PAECH. JEKKIH JENKINS. 



37 



ystyrientfi yr liyn a alwent yn "green fellow." Wedi 
myned i Oswego, i dy Mannings, prif dafarndy y lie y 
pryd hwnw, yn fuan canodd y glocli giniaw. Wrth 
weled y dynion yn myned i'r ystafell giniaw, acthym 
ar eu hoi ; ac er fy syndod, erbyn i mi fyned yno, yr 
oedd yr eisteddleoedd wedi eu llanw oil ond un, yr hon 
oedd wrth dalcen y bwrdd. Yn gwbl ddiystyr o'r can- 
]yniad, eisteddais yn hono. G-yda liyn, gwelwn y rhai 
yr oeddwn wedi bod yn ymddiddan a hwynt yn y train 
yn syllu arnaf, ac yn gwenu ar eu gilydd. Wrth hyn, 
deallais fy mod yn nod i'w digrifwch. Yn union cyf- 
odais ar fy nhraed, a dywedais yn uchel ac eglur, 
"Now, gentlemen, in which way do you wish to be served, 
according to the Old Country fashion, or according to 
the fashion of this country ?" Atebodd pawb mewn 
crechwen, "According to the Old Country fashion." 
Cymerais y carving-knife n'vfork fawr oedd wrth law, 
a thorais ddarn lied dda o'r roast leef oedd o'ni blaen — 
gosodais ef ar fy titillate fy hun, a chymerais ychydig 
o'r gravy, a'r pethau angenrheidiol eraill, a dywedais 
wrthynt, "Now, gentlemen, please help yourselves." 
Gyda hyn dechreuais fwyta, gan adael iddynt wneyd y 
goreu drostynt eu hunain. Er fod y rhan fwyaf o 
honynt wedi cael eu siomi yn eu hamcan, ni ddealiais 
fy mod wedi anfoddloni neb. 

Wedi myned adref, aeth y wraig a minau i Pike, y 
Varsog, a Towanda, a phregethais yn mhob un o'r lle- 
oedd uchod yn dderbyniol. Y fath oedd awydd y 
bobl am fy nghlywed, trwy fy mod newydd ddyfod o'r 
Seminary, ac hwyrach am mai Cymro oeddwn, fel y 
cefais alwad gan yr Eglwys Gynulleidfaol yn Pike i 
ddyfod yn weinidog iddynt 5 a thaer-gymellwyd arnaf 



38 



HANES BIWYD 



gan y Methodistiaid Esgobawl i bregetiiu gyda hwy, yr 
hyn a wnaethyni yn rhwydd. Pan yn eu Camp Meet- 
ing, yr hwn oedd yn cael ei gynal ger ty fy nhad-yn- 
nghyfraith, dymunwyd arnaf bregethu. Cydsyniais a'u 
cais. Y testyn oedd Iago y. 20. Wrth fy mod yn sylwi 
ar ddiwedd yr adnod, "Cadw enaid rhag angau, a 
chuddio lluaws o bechodau," dywedais mai tri pheth 
oedd Duw wedi eu cnddio — corff Moses, bywyd ei 
saint, a phechod ei bobl. Cuddiwyd corff Moses er 
atal Satan i demtio plant Israel i'w addoli ; cuddiwyd 
bywyd y saint gyda Christ yn Nuw — y maent mewn 
man diogel. Yr oeddwn y pryd hwnw yn yr hwyl oreu, 
a hwythau yn gwaeddi, " Glory to God" "All right" 
&c. Yna dywedais, " Efe yw y pen, a chwithau yw yr 
aelodau, Mae y pen uwchlaw y dwfr — ni wna y corff 
foddi." Dywedai y bobl, " No, never" &c. Yna dy- 
wedais, w Ee ddaw corff Moses i ? r golwg eto yn moreu 
y farn fawr, y dydd diweddaf, a bywyd y saint hefyd 5 
ond ni ddaw pechod Seion byth i'r golwg mwy — bydd- 
ant wedi eu cuddio am byth. Pa nifer gaiff eu cuddio ? 
c Lluaws/ mewn m6r o anghof," &c. Yr wyf yn credu 
nad yw llawer o'r brodyr Wesleyaidd mor dyn dros yr 
athrawiaeth syrthiad oddiwrth ras, ag y mae llawer 
yn meddwl eu bod. 

Tua'r amser hwn bu farw fy nhad, a thair chwaer i 
mi, yn Dundaff, Pa., ac amryvf eraill yn y lie. Pender- 
fynais gymeryd gofal yr Eglwys Gymreig yn Clifford, 
a'r Eglwys Henaduriaethol yn mhentref Dundaff, ac 
ymunais a Presbytery Montrose, Pa., ac arosais gyda 
hwynt am wyth mlynedd, oddigerth y tymor yr ym~ 
welais a Chymru. Yn yr eglwys Gymreig, bum, ar y 
cwbl; yn lied lwyddianus. Derbyniwyd yno amryw at 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



39 



achos yr Arglwydd ; adeiladwyd yno gapel, ac yr oedd 
yr Ysgol Sabbothol yn flodeuog yn ein plith. Md yn 
gyffredin y gwelais un egiwys yn cadw at ei chydgynull- 
iad gystal. Ond am yr Egiwys Bresbyteraidd yn y 
pentref, er fod yno gapei da a helaeth, yr oedd fel tir 
wedi ei losgi a'i ddifwyno. Pregethais iddynt am dros 
ddwy flynedd, heb dderbyn yr un, nac un arwydd am 
ddiwygiad. Er eu bod yn dyner iawn o honof, ac yn 
cyfranu yn helaeth at fy amgylchiadau naturiol, nid 
oedd fawr o lewyrch, a'r olwg ar bethau yn dra mar- 
waidd; ond tua dechreu y drydedd flwyddyn, torodd 
adfywiad allan yn lied rymus — derbyniwyd ar yr un 
pryd i'r egiwys bymtheg-ar-hugain, y rhan fwyaf yn 
benau teuluoedd o gryn ddylanwad. Er nad oeddynt 
yn cadw dim swn neillduol, eto gwelid y dagrau yn 
syrthio yn ddiferion dros ruddiau y gynulleidfa yn ami. 
Cawsom lawer o wrthwynebiadau oddi allan, ond er 
hyny yr oedd yr egiwys yn hollol unol. Yn yspaid fy 
ngweinidogaeth yn y ddwy egiwys yma y teimlais fwy- 
af o gysur o bob man. Byth nid anghofiaf y brodyr, 
Daniel Moses, Thomas Watkins, Jerman Phelps, a 
Dilton Yarington. Mae y rhan fwyaf o honynt, ac 
ac eraill a allaswn nodi, wedi myned i ffordd yr holl 
ddaiar, wrth bob tebyg, er eu gwell. 

Wedi ordeinio y Parch. Eoderick Williams, yn Beayer 
Meadow, a myned i gyfarfod blynyddol i New York, 
yn mis Mai, 1841, aethym i'r Hen Wlad. Arosais yn 
Liyerpool un Sabboth, ac aethym i Gymanfa Llanbryn- 
mair, a thrwy Lanidloes i Troedrhiwdalar, Llanym- 
ddyfri, Llandeilo Fawr, a manau eraill, i Mynydd Bach, 
Abertawe. Wedi teithio hyd Blaenafon, ac ar hyd rhai 
lleoedd ? dychwelais yn ol i ardal Mynydd Bach, a phre- 



40 



HAZSTES BYWYD 



gethais mewn amryw gapelau yn Abertawe. Aethym 
gyda'r Parch. John Evans, Crwys, i gyfarfod tri misol 
a gynelid yn y Llwyni. Yr wyf yn cofio fod rhyw an- 
nghydwelediad rhwng blaenor cann a gweinidog. Daeth- 
ant a'u hachos i'r gynadledd. Yr oedd y gweinidog 
am i'r blaenor ac eraill ganu ar y llawr, a hwythan yn 
benderfynol i gann ar y gallery. Oodai en tymeran i'w 
gwyneban at en gilydd; beth bynag, wedi ymdrin 
ychydig ar y mater, cododd John Evans i fyny, a dy- 
wedodd, " Yr wyf yn rhyfeddn eich bod mor ffol ag 
ymryson a'ch gilydd am beth mor lleied a hyn. Mac 
ein.pobl ni yn y Crwys yn cann lie y mynont hwy. Yr 
wyf fi wedi bod gyda hwynt yn Eglwys y PI wyf a man- 
au eraill yn cann ; gartref, maent yn cann y rhan fwyaf 
o'r amser ar y Sabboth ar y gallery, a weithian ar y 
llawr. Yr wyf fi yn en gadael i gann lie y mynont, ac 
ni chlywais i ddim fod neb yn anfoddlon iddynt. Dyn 
yw y creadnr mwyaf sydd yn cann ar y ddaiar. Mae 
yr adar yn gyffredin yn cann ar frigau'r coed, a'r 
ceiliog ar yr esgynbren (y giwyd), ac y mae ein tenln 
ni i gyd yn dweyd mai o'r man hyny y mae hwnw yn 
cann oren, yn neilldnol yn y borenan. Cerddwch 
adref, a chanwch lie y mynoch. Dibenodd yr ymrafael 
yn union, a phawb yn gwenu ar en gilydd. 

Bu Mr. Evans yn gweinidogaethn yn y Crwys am 
tua 40 mlynedd. Y dyn dysgedicaf, callaf, mwyaf 
amyneddgar, cariadlonaf, a llwyddianus a wn i am dano 
yn fy oes. Bydd cof parchns am dano dros oesan yn 
yr ardal lie y bn yn Hafurio, ac o bawb dynion efe 
oedd yr un a hoffais fwyaf erioed. 

Wedi bod mewn gwahanol fanan am dri mis, troais 
fy nghefn ar wlad fy iigenedigaeth, ac er bod eglwysi 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



41 



Pencader a Tbroedyrlmv am i mi aros gyda bwynt, yr 
oedd fy nlieimladau yn methu dal lieb fyned yn ol at 
y wraig a'r plant. 

Yr oedd amryw Gymry yn dyfod gyda mi yn ol, a 
buom dri mis ar y fordaitb. Mawr oedd en swn. 
Cawsom dywydd tymliestlog iawn, cbwytbwyd ni yn 
ol i'r Bay of Biscay, a'r Azore Islands ; do, ni fuom yn 
agos liefyd i Bermnda, ac yn ol wedi liyny yn ngolwg 
New London, ac yn by w am wy tb niwrnod ar un biscuit 
y dydd gydag ychydig ddwfr. Claddwyd saitli yn y mor, 
a gallwcli feddwl fod golwg druenus arnom erbyn ein 
bod yn New York. Yr oedd yn dda genyf mai yn 
y ddinas bono y tiriasom, He y cefais garedigrwydd 
nid byclian gan lawer o'm ben gydnabyddion. Preg- 
etbais lawer yn ardal DnndafF, Carbondale, a Bradford, 
a rboddais anil dro trwy Beaver Meadow, Pottsville, a 
Minersville. 

Un Avaitb gwaboddwyd fi i agoriad capel newydd yn 
Minersyille yn y ganaf ; wedi myned byd Blakeley, ni 
allasai y Parcb. Lewis Williams ddyfod ; ffwrdd a mi 
byd Beaver Meadow, lie y bum yn cadw oedfa ar wlaw 
mawr, a'r eira yn toddi trwy'r dydd dranoetb. Preg- 
etbais yn yr bwyr y noson ganlynol, ond yr oedd yn 
parban i wlawio. Ebwng naw a deg y noson bono 
daetb yn bindda. Penderfynais y bnaswn yn myned i 
Minersville erbyn y cyfarfod deg boren dranoetb. 
Oeisiodd amryw fy narbwyllo i beidio myned, trwy 
ddweyd fod y llifogydd yn rhy fawr, nad alias wn fyned, 
fy mod yn rbyfygn i gynyg ary fatb antnriaeth, fod-yr 
eira wedi toddi, nad oedd genyf gyfrwy, &c. Er y 
gwrtbwynebiadan byn, yr oedd mwy yr ocbr arall am i 
mi fyned. Meddwl y bnasai yn siomedigaetb fawr gan 



42 



HAKES BYWYD 



Mr. Evans a'r eglwys yn Minersville, ein bod em dau 
yn methu dyfod, a ninau wedi addaw, fod genyf geffyl 
da, a'i bod yn oleu lleuad fel y dydd, nad oedd genyf 
ddim llawn 30 milldir o ffordd ; plygais groen y buffalo 
gan ei osod ar gefn y ceffyl, cymerais y cebyst gan ei 
drefnu yn lie gwartholion, a chychwynais i'r daith am 
tua 10 o'r gloch y nos. Er swn rhyferthwy y llifddyfr- 
oedd ac unigrwydd y nos, ni ddigalonais, croesais ra 
aberoedd dyfnion, a phan aethym i'r pant hwnw sydd o 
fewn ychydig filldiroedd i Tuscarora, yr oedd y Uif yn 
fawr iawn. Tynais fy nghyfeiriad o'r ochr ncliaf i'r 
ffordd at y tu draw, a nofiodd y ceffyl a minau yn 
ddiogel i'r ochr arall, ond fy mod wedi gwlychu hyd 
fy baner. Cyrbaeddais Eiye Points gyda'r dydd. 
Oefais yno newid dillad, a bwyd yn gysurus, ac yr oedd- 
wn, er syndod i'r boll gynulleidfa, wedi cyrbaeddyd yno 
yn brydlon i'r cyfarfod. 

Er mai myfi gafodd y fraint o weinyddu Swper yr 
Arglwydd gyntaf i'r Oymry yn Minersville i gynulleid- 
fa gymysg, cyn eu bod wedi eu ffurfio yn wahanol gym- 
deitbasau ; eto mae y Parcb. E. B. Evans, a'r ben frawd 
anwyl Lewis Williams, Carbondale, wedi bod yn bynod 
lafurus a llwyddianus yn mysg ein cenedl o fewn cylcb- 
oedd y gweitbfeydd glo o fevm Talaetb Pennsylvania 
am lawer o flynyddau. Mae rbyw ymlyniad rbyngwyf 
a'r ddau byD nad allodd ev^inedd y cytbraul byd yma 
ei ysgaru, ac nid tebyg, er mor gyfrwys yw, y gall ddad- 
gysylltu yr ymlyniad bwnw yr ocbr bon i'r bedd, a'r 
ochr draw bydd wedi myned yn all over arno. 

Yn mi o'r blynyddoedd hyn, cafodd yr ben frawd 
Lewis Williams a minau wahoddiad i Gymanfa oedd 
yn cael ei chynal yn Pottsville a Minersville. Wedi i 



Y PARCH. JEUKEN JEtfKDfS. 



48 



ni gyrhaedd Beaver Meadow, cawsoni gyfarfod liynod 
iawn — torodd diwygiad allan. Yr oedd yno deimladau 
drylliog a gwresog ; daeth llawer iawn at yr achos, a 
pharhaodd y cyfarfod, rhwng pregethn, gweddio, canu, 
a dyweyd ein profiad, yn agos liyd lianer nos. Wedi 
eyrhaedd Pottsville, gwelais amryw o'r brodyr, a deall- 
ais fod yno ddau am briodi — David Davies, aelod gyda 
y Trefnyddion Calfinaidd, a Hannah, mercli fr lien wr 
Bees Price, unig ferch ei thad a'i mam. !N"id oedd Mr. 
Evans yn ewyllysio en priod, o herwydd fod yr hen wr, 
tad y fereh, wedi anfoddloni yn fawr wrtho am briodi 
mab iddo ryw amser yn ol, gyda rhyw ddynes nad oedd 
ef yn foddlawn i hyny. Kid oedd Mr. Williams, Car- 
bondale, ychwaith, o herwydd gwyddai am dymer yr 
hen wr yn lied dda. Wedi iddynt ddyweyd yr am- 
gylchiadau hyn wrthyf, gofynasant a fuaswn i yn 
gwneyd hyn iddynt. Mewn trefn i gyflawni eu eais, 
aethym a hwy i dy adnabyddus, ac yn y llofft yno y 
priodais hwynt. Gan fod ar y wraig ienanc ofn ei rhi- 
eni, nid oedd yn ewyllysio r w phriod ddyfod gyda hi y 
noson hono. Aethym i gyda hi i dy ei thad a'i mam. 
Wedi en cyfarch, ysgwyd dwylaw, a siarad am wahanol 
bethau, awd i gael te. Pan oedd pawb yn siriol wrth y 
bwrdd, gofynais iddynt pa nifer o blant oedd ganddynt ? 
Atebent, " Jonathan a Dafydd," &c. Clofynais iddynt 
pa faint o honynt oedd yn briod ? Dywedent yr hyn a 
wyddent. Gofynais a oedd y ferch yn briod ? Xac 
ydyw,"' meddai y fam. Dywedais, " Os nad yw hi, bydd 
yn debyg o fyned yn fiian" Erbyn hyn, gwelwn y 
ferch yn newid ei gwedd, ac yn cochi yn ei gwyneb- 
pryd. Meddai ei thad, (: Os yw hi yn meddwl y gall 
wneyd yn well, eled pan y myno. ?J Dywedais, "W\ 



44 



HANES BYWYD, &C. 



byddai neb mor anfoddlon a cliwi pe b'ai liyny yn cy- 
meryd lie." Dywedai yntau, " IsTa fyddwn I, yn wir. Os 
boddlona hi ei hun, byddaf finau yn eithaf boddlon." 
Dywedais, " Amser a brawf," ac awd i siarad am ryw 
betliau eraill. 

Dranoeth, aethyni i Minersville erbyn ciniaw, lie yr 
oedd y Parchedigion Morris Roberts, J onatban J ones, 
Thomas Edwards, Evan B. Evans, Lewis Williams, ac 
amryw eraill, yn nhy Jonathan, mab yr hen wr. Yr 
oedd yntau yno hefyd. Erbyn hyn, yr oedd y si wedi 
myned allan drwy y pregethwyr, a dywedai ei ferch-yn- 
nghyfraith wrth yr hen wr Rees Price, fod Jenkins 
wedi priodi David Davies a Hannah y nos o'r blaen. 
G-welwn wawr gwynebpryd yr hen wr yn newid. Cod- 
ais, ac aethyni allan trwy y drws cefn, ac yntau ar fy ol 
a ffon fawr yn ei law. Yr oedd yn dda i mi fy mod yn 
gyflymach fy nhraed nag ef y pryd hwnw. Beth bynag, 
cawsom gyfarfodydd hynod trwy y G-ymanfa, a maddeu- 
odd yr hen wr am y cwbl cyn ei diwedd. Yn un o 
oedfaon y G-ymanfa lion, dywedai Jonathan Jones wrth 
ddechreu, na wyddai ef beth i'w bregethu i ni, ar ol 
cymaint oeddym wedi ei glywed yn barod. Dywedodd 
Morris Roberts, "Pregetha Grist iddynt; beth arall 
sydd genyt i'w ddyweyd wrthynt ?" 

Yr oedd rhyw weinidog Saesonig yn un o'r oedfaon, 
a rhoddwyd cyfleusdra iddo yntau i n hanerch, a dy- 
wedai, " ! how I like this Welsh fire." Gwaeddai M. 
R., " It is a heavenly fire." Ateb. " Surely it must be." 
Dywedai Morris Roberts, (( First-rate, Bendigedig, Ie, 
yn wir," 



TRAETHODAU, &c. 



PKEGETH. 

MWEDD-DRA GWEENLDOG FFYDDLOX, NEU YMDEITHIAD 
PECHOD AR EI ORIWAEEED. 

v 1 A'l brenin yn drist iawn, ni chwenychai ci bwrw hi licibio, 

herwydd y llwon, a'r rhai oedd yn eistedd gydag ef. Ac yn 
y man y brenin a ddanfonodd ddienyddwr, ac" a orchymynodd 
ddwyn ei ben ef. Ac yntau a aeth, ac a dorodd ei ben ef yn y 
earchar, ac a ddug ei ben ef ar ddysgl, ac a'i rlioddes fi- 
nances; a'r llances a'i rlioddes fwniani." — Makc vi. 20 — 28. 

Fd hyn y gorphenwyd llefaru am ddioddefiadau 
loan Fedyddiwr. Fe'i ganwyd tua ehwe' mis o flaen 
em Harglwydd bendigedig, a dienyddwyd tua blwydd- 
yn o'i flaen ef. Yr ydoedd yn ardderchog neillduol yn 

01 dduwioldeh, ei dalentau a'i swydd; yn llawn o'r 
Ysbryd Grlan, liyd yn nod o groth ei fam. Md yfaa 
win na diod gadarn, ond treuliai ei fywyd yn y modd 
mwyaf manteisiol a llesol at gyflawni ei ddyledswyddau. 
Codwyd ef i fyny gan Dduw i fod yn ddiwygiwr mawr 
a cbyboeddus mewn oes faleh ac ofer, a chynysgaedd- 
wyd ef gan y Kef a cJiyneddfau addas at y gwaith. 
Gosodwyd ef gan Lywydd y bydoedd i fod yn rhag- 
redegwr i'r Messiah, i ddwyn sylw y bobloedd at ei 
ddyfodiad. Yr oedd ei swydd yn y tymor bwn yn ei 
wneyd yn fwy nag un o'r prophwydi a fu o'i flaen ef : 
— " Oblegid hwn yw efe, am yr hwn yr ysgrifenwyd, 
Wele fi yn anfon fy nghenad o flaen dy wyneb, yr hwn 



46 



TEAETHODAU, &C, 



a barotoa dy ffordd o'tb flaen. Yn wir, meddaf i cbwi, 
yn mblith plant gwragedd ni cbododd neb mwy nag 
loan Eedyddiwr." 

Treuliai ei fywyd'yn esiampl o ostyngeiddrwydd a 
hunan-ymwadiad yn ysbaid byr ei weinidogaetb, a bu 
farw yn fertbyr dros yr athrawiaeth a draetliai. Syrtb- 
iodd yn ysglyfaetb i'r dideimladrwydd annbrugarog a 
acblysurwyd trwy ei gywirdeb diymdroiadol. 

Mae ein testyn yn rboi ar ddeall fod loan yn y 
carcbar pan y torwyd ei ben ef. Mewn adnod flaenorol 
rboddir ar ddeall i ni pa fodd yr aetli yno : — " Oanys yr 
Herod bwn a ddanfonasai ac a ddaliasai loan, ac a'i 
rbwymasai yn y carcbar." Er fod earcbarau wedi eu 
trefnu i gaetbiwo drwg-weitbredwyr, ac ataliad tros- 
eddau, mynycb yr arfervvyd bwynt yn rbwymau caetb- 
iwed i rai rbagorol y ddaiar, yn drigfanau i'r rbai nad 
oedd y byd yn deilwng o bonynt. Nid yw yn sicr pa 
byd y bu loan yn y carcbar; yn ol y farn gyffredin mai 
tna blwyddyn a haner. Ei gyfyngiad a ddybenodd ei 
lafur cyboeddus, a'i eang ddefnyddioldeb yn ngbanol 
ei fywyd; ac felly ataliwyd pelydrau hyfryd-liw y seren 
ddysgleiriaf yn fiurfafen yr orncbwyliaetb Foesenaidd 
gan arcbdeyrn, yr bwn a garai y tywyllwcb yn fwy 
na'r goleuni, o berwydd fod ei weitbredoedd ef yn 
ddrwg. 

Ond pa betb oedd acbos carchariad loan? A gafodd 
Herod ryw drosedd ynddo yn haeddu y fatb gosbedig- 
aetb? Mae gwarediad braicb wladol, pan yn ol cyf- 
iawnder, o ddefnydd i'r llywodraetb, ac arswyd i 
ddrwg- weithredwyr. Ond yn yr acbos o'n blaen yn 
awr, y mae yn mbell i'r gwrtbwyneb. Gwyddai Herod 
fod "loan yn wr cyfiawn a santaidd." Yr oedd yn 



Y PARCH. JEKKIK JEKKIHS. 



47 



dyst o'i fywyd difryclieulyd a'i santeiddrwydd dilwgr. 
Efe a wyddai ei fod gyda'r gwaith goreu, a'i fod wedi 
diwygio buclieddau ac ymddygiadan llawer. Mewn 
gair, yr oedd wedi bod ei liunan yn ei wrando yn 
pregethu, ac am dymor yn ei barchu, gan ymddangos 
yn ddiwygiedig dan ei weinidogaetli. Yr oedd llawer 

bethau yn ei ymddygiadan, ar amserau, yn dangos ei 
barch at loan : — " Ac wedi iddo ei glywed ef," medd yr 
hanesydd ysbrydoledig, " efe a wnai lawer o bethau, ac 
a'i gwrandawai ef yn ewyllysgar." Dyma ddyddiau 
goreu Herod. Y pryd yma yr oedd gobaith am dano. 
Pa mor ddrwg bynag y byddo dyn, nis gallwn ei roddi 

1 fyny yn hollol i golledigaeth, cyhyd ag y byddo yn 
cyrchu i wrando y gair, o leiaf tra byddo y gair a breg- 
ethir yn gadael ei effaith ar ei gydwybod, ac yntau yn 
gwellhau rhyw faint yn ei fywyd. Pe buasai Herod yn 
"arliau i wrando loan, a pharchu ei atbrawiaetli, fe 

"lasai gael ei arwain ganddo at "Oen Duw, yr liwn 
sydd yn tynu ymaith becliodau y byd," a bod yn dded- 
wydd ganlynwr i'r Gwaredwr mawr. Ond Ow ! ei sylw 
a drowyd, a'r argraffiadau difrifol a gollwyd. Beth a 
effeithiodd arno mor fuan? Nid rhyw foddion an- 
nghyffredin ; cariad at feluswedd pechadurus a ly wiodd 
ei galon, yn ol ei gydsyniad ei hnn. Oymerodd arno ei 
fod wedi tramgwyddo wrth wr Duw am ddyweyd y 
gwir wrtho, yr hyn yn ddiau a ddylasai loan 'wneyd. 
Wele ef yn awr yn barod i'w erlid, ei garcharu, a'i ladcl, 
er iddo, cyn hyn, ei barchu, a'i wrando yn ewyllysgar. 
Hen nodiad a gadarnheir yn fynych yw yr un a gan- 
lyn : — Pan y byddo y pechadur wedi dyfod dan y wein- 
idogaeth, i wrando yn fanol yr hyn a bregethir iddo, 
nid hir yr erys heb ymryson dg ef ei hnn, neu a'i 



TRAETHOBAU, &C. 9 



gweinidog ffyddlon a ddywedodd wrtho am ei becliod. 
Dygwydd weithiau, megys yn yr engraifft bresenol — 
yn gyntaf gwna anfoddloni wrtho ei hun, yna with y 
pregethwr; a phan y dygwydd hyn, y mae yr anfodd- 
lonrwydd yn gwneyd ei drigfa yn yr olaf, heb ymad-- 
awiad nrwy. Mor ansicr, bum bron a dyweyd mor an- 
obeithiol, ydyw sefyllfa y rbai a fu yn gwrando y gair am 
dymor yn llawen, ac a wnaethant lawer o bethau ; y rliai 
y deffrowyoTeu cydwybodau, y goleuwyd eu meddyliau, 
y meddalhawyd eu calonau, y cynliyrfwyd eu teiml- 
adau, y plygwyd eu lieneidiau truenus i raddau at 
orsedd gras, ac a ddygwyd yn ddiwygiedig i raddau ger 
bron Duw, ond a ymddangosant wedi byny o'r newydd 
yn eu lien bleserau, ac a gollasant eu budd crefyddol, 
gan fyned yn esgeuluswyr o'r gair, yn gaseion i'r rhai 
y buont unwaith yn eu gwrando yn ewyllysgar, ac 
ydynt yn awr mewn mwy o gwlwm a'r byd, ei wagedd, 
a'i oferedd, nag eriocd o'r blaen. mor druenus, ac 
anbebygol yw adferiad a dyfodiad y cyfryw byth i'r 
iawn o fagl y diafol. Arswydwch, y rhai y mae y cer- 
ydd hwn yn perthyn i chwi — ofnwch y perygl hwn. 
Hwyrach eich bod ar eich llithrigfa olaf am byth. Mae 
eyllwr y rhai hyn yn debyg i'r eiddo y rhai y mae yr 
apostol yn dyweyd am danynt, " Diwedd y rhai yw eu 
Jlosgi." 

Arddengys bywyd Herod nodau amlwg o'i ddryg- 
ioni, ei fyrbwylldrra, a'i anlladrwydd, oddigerth y 
diwygiad hanerog a welwyd ynddo dros dymor dan 
weinidogaeth loan. Y mae yn ddiddadl fod loan, 
gweinidog Duw, yn difrifol ddymuno llesad Herod; 
efallai ei fod wedi derbyn cefnogiad oddiwrth agwedd 
y brenin yn gwrando arno.; bu yn ffyddlon a hyf i'w 



Y PARCH. JEKKIK JEHKIffS. 



49 



geryddu am y bai a wnaetb. Gan nas gall gwir edifeir- 
wch gymeryd lie lieb wybodaeth am y bai, y mae yn 
sicr y dylai gweinidog yr efengyl amcanu gosod anwir- 
edd pob dyn yn gyflawn o'i flaen, gyda'r un cymwysder 
ag y gtmaeth y prophwyd i frenin Israel, " Ti yw y 
gwr." Ysgatfydd y tramgwydda rhai, ond nid ocs 
aclios i we Duw fod yn anffyddlon, tramgwydded y 
neb a dramgwyddo. 

Yr oedd un peth yn mywyd Herod, ar becbadnrns- 
rwydd y cyfryw y sylwa loan yn benaf, a dyma yr unig 
beth a dramgwyddodd Herod. Yn wir, yr oedd Herod 
wedi ymlitbro i becbod, yr bwn oedd yn anbawdd iddo 
ymadael ag ef. Fe ddicbon i dcb^n gymeryd ei geryddn 
am becbod fo ynddo yn acblysurol, a dyoddef dyweyd 
yn galed wrtbo am y bai y mae efe yn gyflawni yn 
ddamweiniol, neu yn ddigwyddiadol. Pe dywedwn, 
pecbod nad yw yn naturiol iddo, neu nad yw yn gymer- 
iadol ynddo ; ond os dywedwcb wrtbo am ei Ddalila, 
ei becbod anwylaf, yr bwn y mae yn ei feitbrin, y pecb- 
od parotaf f w amgylcbu, ac y mae yn ddeiliad iddo, 
gan ei fod yn was iddo, a tban ei lywyddiaetb — efe a'cb 
barn yn euog o gamymddygiad. Obwi a gyflfyrddwcb 
a/i glwyf ef. Bydd eicb geiriau fel saetbau yn glynu 
yn ei glwyfau crawnllyd. Eyddwcb yn sicr o beri iddo 
wingo wrtb anonyddu yr arcboll bon. Felly yr oedd 
gyda Herod pan ddy wedodd loan wrtbo, " Nid cyfreitb- 
lawn i ti gael gwraig dy frawd." Efallai y buasai efe 
yn ymfoddloni dyweyd yn galed am ei boll becbodau 
eraill, ac y buasai yn diwygio oddiwrtbynt, ac jn eu 
rboddi beibio. Ond ni fynai roddi bwn beibio er dim. 
Na, petb rby galed ganddo ef oedd dyweyd am bwn yn 
ei wyneb, byd yn nod gan weinidog Dnw. Dyma oedd 
I) 



i 



50 



TRAETHODAU, &&, 



ypeth; Herod, er ei fod yn briod a merch Aretas, brenin 
Arabaidd, a chwenychodd Herodias, gwraig Phylip ei 
frawd, ao yh ganlynql a ysgarodd ei wraig ei bun, ae 
a'i priododd hi. Yr oedd y cysylltiad hwn yn wrth- 
wyneb i gyfraith Duw ar ddau olygiad ; yr oedd Phylip, 
gwr Herodias, yn fyw o byd, ac yr oedd Herodias — 
trwy ei bod wedi priodi Phylip — yn berth ynas rhy agos 
i Herod. Y mae o fawr bwys, gyda golwg ar dded- 
wyddwch a heddwch teuluaidd, a phurdeb cymdeitnas, 
fod eyfreithiau Duw yn rheoleiddio priodasau mewn 
parhad anniddymadwy ; ac y mae cadw at y cyfreith- 
iau hyn, yn gystal a phob dwyfol osodiad, yn gorphwys 
yn fwy neillduol ar y ^.itai sydd a'u swyddau yn ddy- 
lanwadol eu heffeithiau ar eraill. Gan fod Herod yn 
meddianu teyrn-gadair hiliogaeth Abraham, yr oedd yn 
fwy angenrheidiol ei geryddu am ei drosedd; ac yr 
oedd glewder a ffyddlondeb loan, a phwysfawrogrwydd 
ei swydd, yn ei rwymo i ddyweyd wrtho am ei drosedd 
yn ddidderbyn wyneb. 

Yr oedd trosedd Herod yn ddeublyg yn ol y gyfraith 
ddwyfol — cynwysai odineb, ac ymlosgiad ; y blaenaf, yn 
gymaint a bod gwr Herodias yn fyw; yn olaf, am ei 
bod hi— drwy ei phriodas a Phylip, yn chwaeri Herod. 
Er fod yr ymddygiad yma o eiddo loan yn engraifft 
ganmoladwy o'i ffyddlondeb, sef dy weyd wrth benllyw- 
ydd ei bechodau, daeth ag ef dan erledigaeth ddidos- 
turi. Kid Herod yn unig a anfoddlonodd o herwydd 
hyn, ond enynodd Hid Herodias. Yr oedd hi yn ym- 
ddangos o nodweddiad mwy halogedig na Herod. Per- 
chenogai deimladau dialeddol, llwyr amddifad o'r teim- 
]ad sydd yn hanfodol i wraig rinweddol a chariadlon. 
Ystyriai fod j cerydd a weinyddwyd i Herod yn ci 



Y PAKCH. JEKKIK JE^KIIs T S. 



51 



clieryddu hithau, gan ofni, eMlai, y collasai hi briod ei 
hymlyniad beins ; anelodd ei liidiawgrwydd er dinystr 
buan i loan. Beth bynag, ei garcharu oedd yr oil a 
allasai hi wneuthur ar y cyntaf; oblegid gwyddai 
Herod, trwy yr hwn yn unig y gallasai hi ddwyn oddi- 
amgylch ei hamcan, fod y bob! yri parehu loan fel 
prophwyd, gan hyny ofnai y buasai yn gwneyd terfysg 
pe buasai yn ei roddi i farwolaeth. 

Daeth cyflensdra i Herodias wledda ei liidiawgrwydd 
o'r diwedd. Herod, ar ddydd ei enedigaeth, wedi iddo 
wneyd swper, daeth ei wahoddwyr i'w fwyta, penaeth- 
iaid, blaenoriaid, a goreugwyr Galilea. Un o'r pleserau 
yn y wledd gyda'r brenin a'i lyswyr oedd dawnsio. Ar 
y tymor hwn o'rwyl, daeth Salome, merch Phylip, a 
Herodias i mewn, a dawnsiodd nes boddio Herod, a'r 
rhai oedd gydag ef yn eistedd. Mor benwan oedd y 
brenin wrth syrnudiad ei chamrau, ac hefyd gan win, 
mae'n debygol, fel y dywedodd wrth y Uances, " Gofyn 
i mi y peth a fynoch, ac mi a'i rhoddaf i ti. Ac efe a 
dyngodd iddi, Beth bynag a ofynech i mi, mi a'i rhodd- 
af i ti, hyd haner fy nheyrnas." 

Ei addewid a'i lw oeddynt yn fyrbwyll, i'r graddau 
uchaf, fel y gwelir yn y canlyniad. Gan fawredd y 
cynyg, ymfalchiodd y ferch, wrth y fath hofTder twym- 
gar a ddangosodd i'w chyflawniad diwerth. Salome a 
drodd i ymgynghori a'i mam, pa beth a ofynai. Mae 
Awdwr natur wedi plann egwyddor mewn plentyn i'w 
gyfarwyddo at ei rieni am gyhgor ac hyfforddiant ; a 
dedwydd yw y rhai sydd a'u rhieni yn ofni Duw, ac yn 
eu cyfarwyddo yn fFordd doethineb. Ond truenusach 
nag amddifad yw sefyllfa y rhai sydd a'u rhieni yn eu 
BaTiog i ddrygioni. Agwedd frawyohus fydd ar y rhai 



b2 



TBAETHODAU, &C, 



sydd yn dinystrio en biliogaeth trwy eu hesiamplau, 
pan yn rlioddi cyfrif i Chwiliwr y calonau yn nydd 
brawd am eu hymddygiadau tuag atynt. 

Ymddengys fod Herodias wedi rhoddi gwisg oedd yn 
ateb fw mercb i ddawnsio. Yr hyn y mae hi yn ei 
hanog i ddewis yn awr a'n galluoga i farnu yn bellacb 
am ei dysgeidiaetb, mewn cyferbyniad i addewid y 
brenin. Lluaws o wrthddrycliau sydd o flaen ei dewis- 
iad. Gellir gofyn betb bynag byd haner y freniniaetb. 
Ac wele, ar ol cydgyfrinach rhwng y fani a'r ferch, yr 
anwyl dlws wedi ei ddewis — " Mi a fynwn i ti roi i mi 
allan o law, ar ddysgl, ben loan Fedyddiwr." Dynol- 
iaetli — nage ddim; bum bron a dyweyd fod barbaiiaetb 
ei nun wrtb y fatn ecbrys ddeisyfiad ! ba greulonder 
nad yw y natur ddynol yn alluog ! Mae creulonder yr ol- 
ygfa yn ymddangos yn fwy oblegid ei fod mewn dynes, 
a dynes yn mlodau ei dyddiau, a barddwch ei bieuenc- 
tyd. Gyda'r fatb gyflymdra cynyddfawr y mae yn rbaid 
y dilynoddbi ffordd y fall, cyn esgyn at y fatb dyciant ! 
Tystiodd Salome mai mercb ei mam oedd bi, wedi ei 
magu yn bollol ar ei delw. Boddiwyd Herodias wrtb 
gael cyfle fel byn i orpben ei bwriad digllawn ar y 
ffyddlawn weinidog. 

Mae y darluniad a geir o'r ddynes bon a'i mercb y 
fath ddarostyngiad i'w rbyw, a'r fatb ddarostyngiad i'r 
natur ddynol, nes y bum yn pryderus ddisgwyl am tf% 
betb yn yr amgylcbiad a fuasai yn mwyneiddio golwg 
y lleni duon sydd yn y drych ; ond nid oes dim cyffelyb 
i'w gael. uSTicl oes dim un fantell i'w orcbuddio yn yr 
boll amgylcbiad. Pe buasai loan trwy ryw greulondeb 
angbyfreitblon, neu augballineb, yn rlioddi y ffug leiaf 
o'i gybuddiad, yna buasai rbyw esgus dros ei erlid. 



Y PARCH. JEKKI1T JENKINS. 



53 



Ond ni wnaetli oncl dyweyd yn garuaidd a gonest, eto 
yn eglur ac amlwg, yr hyn nad allasai gydymddwyn ag 
ef, a bod yn ffyddlon wasanaethwr Fr Duw a'i danfon- 
odd ef; ondnid oedd yno ddim rliitli gyliuddiad yn ei 
erbyn. Pe buasai y gorchymyn i'w ddienyddio yn 
deilliaw oddiwrth gryd a cliynddaredd cliwilboetblyd 
creulondeb darfodawl, buasai yn well. na, y nwyd 
ellyllaidd a ddeorodd dros gynifer o fisoedd yn nghiliau 
tywyll mynwes euog, gan ddal penderfyniad disigl ac 
ymofyniadol am waed, yn awr, pan gafodd gyfleusdra, 
a ddaetli yn mlaen yn ddigywilydd i'w geisio i wledd o 
gyfeillgarwcli achlysurol yn ngwydd goreugwyr y 
deyrnas ! Ocli ! os oedd rhyw rinwedd, os oedd rliyw 
ddynoliaeth, os oedd rliyw synwyr priodol ei alw felly 
yn llys Herod, nis gallwn eiddigeddu am y bai a enill- 
odd ei wraig anynad a'i merch ddawnslyd iddo ar yr 
aclilysur hwn. Yn ami y sylwyd fod priodasau an- 
nghyfreithlawn yn anwyddianus ; mynych y canlyn- 
wyd hwynt a gwg y ISTef. Bu yr lion a briododd Herod 
yn angliyfreithlon, ac a gadwodd felly, yn fwy o niwed 
a gofid iddo na plie buasai yn colli ei goron. Ond betli 
oedd llwyddiant cais Salome am ben loan Fedyddiwr ? 
A pha fodd 5 r r effeithiodd ar Herod ? Och ! nis gallwn 
lai na synu pa fodd na buasai yr lioll balas yn llawn o 
ddigofaint wrth y fatli gynyg anghenfilaidd. Mae 
meddwl yn ddifrifol am fynyd am y fatli ofyniad gan 
eneth, oddiwrth yr lion y gallesid disgwyl cael pob 
mwyneidd-dra a liawddgarwch, yn rhoddi lie cryf i 
farnu mai oes lygredig iawn oedd bono jn mysg peu- 
aethiaid ac iselradd. Gwel adnod y testyn — "A'r 
brenin yn drist iawn," &c. Y fatli oedd diwedd 
echryslon yr olygfa anifeilaidd hon. Am ddiwedd gal- 



-54 



TEAETHODAU, &C, 



arns Herod a'i gynideitbion niewn drwg, ni chaniata 
amser jn bresenol i mi ddywedyd dim. Oyn dibenu yr 
ymadroddion byn, pa fodd bynag, caniatewcb i mi 
wneutbur rhai sylwadau ymarferol : — 

1. Dysgwn oddiwrtb sefyllfa Herod, y mawr ddrwg 
o fyw ac ymlynu mewn unrbyw becbod, pa un bynag 
ai o omeddiad neu droseddiad. Ami y cyfarfyddwn k 
pbersonau sydd a llawer o ddiwygiad wedi cymeryd lie 
ynddynt dan bregetbiad y Gair, eto with y rbai y mae 
rbwymau arnom i ddyweyd, fel y dywedodd ein Har- 
ghvydd wrtb y gwr ieuanc yn yr efengyl, rt Mae un petb 
eto yn ol i tL M Y mae ganddynt ryw becbod anwyl na 
fynant ymadael ag ef, neu ryw ddyledswydd anbebgorol 
angenrbeidiol na fynant ei ehyflawni, — " Y mae teyrna^ 
Dduw yn agos atynt/' Ond y mae un rbwystr yn eu 
ffordd hwy ag sydd mor sicr o ? u batal a pbe byddai y 
mynyddoedd mwyaf cribog yn eu herbyn. Maent yn 
barbaus yn nbiriogaetb y byd hwn. Mae eu banwir- 
edd eto yn llwodraetbu drpstynt. " Pe edrycbaswn ar 
anwiredd yn fy ngbalon, ni wrandawsai yr ArglTrydd 
arnaf." Ai doetbineb y vr ymadael, le, ymadael yn wir- 
foddol a llawenydd annbraetbol a tbragywyddol y nef 
am byfrydweb un peehod megys dros fynyd awr ? Onid 
rbyfyg yw ? Efallai eicb bod yn synu am ffolineb 
Esau, yr bwn am un saig o fwyd a wertbodd ei enedig- 
aetb fraint. Ond os ydyeh cfrwi yn gwertbu eicb unig 
eneidiau am fclyswedd bawlyd pecbod, neu yn esgeuluso 
eu lies, efallai o berwydd ofn dyn, yr hwn sydd yn 
dwyn magi, pa le y mae rhagoriaeth eicb doetbineb ? 

% Mae y gyfran bon o'r banesyddiaetb ddwyfol yn 
addysg i rieni a pblant er atal tymer ddrwg yn ei cbod- 
iad cyntaf. 2s id yn unig y mae yn difa yn ddirgel y 



Y PAKCH. JEBTKEST JENKINS. 



55 



fynwes lie y mae yn trigo, ond mynych yr arweinia i 
weithredoedd ysgeler. Dysgwn, gan hyny, i fygu ar 
unwaith, yn llwyr, y chwythygrwydd teimlad cyntaf ; 
i'e, y digter lleiaf. Darostyngwn yr anghenfil yn ei fab- 
andod, onide efe a fydd yn drech na ni ar ol iddo dyfu 
i-w faintioli. Cymerwn wersi o esiampl oddiwrth fwyn- 
eidd-dra ein Ceidwad ; a phan y byddom yn methu ei 
ddilyn, awn at ei groes am faddeuant a nerth. 

3. Dysged rhieni oddiwrth Salome i amddiffyn 
addysg grefyddol iV plant, fel peth annhraethol fwy 
pwysig nac ymarferiadau ac addurniadau gwageddus. 
Difrifol ystyriant fod eneidian gan en plant ; en bod yn 
greadnriaid rhesymol, cyfrifol, ac anfarwol; ac hy- 
fforddant liwy yn gyfatebol. Wrth sylwi ar ddull 
llawer yn codi en hiliogaeth, gellid meddwl en bod 
wedi mabwysiadn athrawiaeth y Saduceaid, h. y., nad 
ydynt yn credn fod adgyfodiad, nac angel, nac ysbryd ; 
fod angau yn terfynu bodolaeth dyn am byth ; mai y 
rhai sydd yn byw fwyaf anystyriol ydynt y rhai doeth- 
af, gan ddywedyd, "Bwytawn ac yfwn, canys yfory 
marw yr ydym." 

Hwyrach y bydd rhai yn barod i ateb yn surllyd, A 
wnawn ni atal ein plant oddiwrth bob pleser diniwed ! 
A wnewch chwi en hanog i ymwrthod a difyrwch yr 
oes, gan drenlio blodan gorwych en hieuenctyd mewn 
penwandod penddarllyd? Nid ydym yn golyn dim 
sydd afresymoL Ni fynwn en hatal oddiwrth un hyf- 
rydwch y mae Duw yn ganiatau iddynt, ac nad yw yn 
annnol a phethan gwell. Isi fynwn en hatal oddiwrth 
un hyfrydwch nad yw yn eu gwrthwynebu at gyflawni 
eu dyledswyddau tuag at Dduw, a'u daioni penaf. Eto, 
ni wnawn ganiatau iddynt rodio yn fFyrdd eu calon- 
au, ac yn ngolwg eu llygaid gwamal, i gydymffurfio a'r 



56 



TEAETHODAU, SC., 



byd sydd yn gorwedd yn ei ddrygioni, a dilyn lluaws i 
wneuthur drwg, yn gymaint mai am hyn oil j bydd i 
Dduw eu galw hwynt i farn. Yn hytrach, ni a'u cyng- 
liorwn yn gyntaf i geisio teyrnas Dduw a'i gyfiawnder 
ef— i gofio yr hyn a ddywed ein Ceidwad, " Y sawl a'm 
carant i a garaf finau ; a'r sawl a'm ceisiant yn foreu, 
a'm cant." 

Gan mai creaduriaid Duw ydynt, oni ddylent ei Tas- 
anaethu? Pa ddyledswydd sydd yn fwy rhesymol 
iddynt na cliofio eu Creawdwr yn nyddiau en hieuenc- 
tyd, a bod yn barod i gyfarfod a Daw ? Mae yn eitliaf 
rhesymol iddynt ddianc rhag y Hid a fydd, a sicrhau 
iddynt eu liunain drysorau yn y nef. A all rliieni feddwl 
am eu plant, y diclion Duw eu galw oddiwrth eu ples- 
erau pan yn eu liieuenctyd ger bron gorseddfainc Crist, 
lieb fod eu cydwybodau yn eu cyhuddo, neu yn eu lies- 
gusodi, yn ol eu liymddygiad tuag atynt ? Paliam, 
ynte, yr liyfforddwcli liwynt yn llwybrau y fall — ydysg- 
wcli liwynt i droseddu deddniu lor— y gadewcb hwynt 
i dori Sabbothau Duw, yn fwy na dysgu ei Air ef yn yr 
Ysgol Sul, ac yr ymfoddlonwch iddynt gyrcbiT i olyg- 
feydd a champau ofer ? A ydynt fel hyn ddim yn an- 
nghofio Duw? A ydynfc ddim yn magu a meithrin 
teimladau anmharod fel deiliaid byd arall ? Mae eich 
plant yn edrych atoch chwi'am gyugor. Maent yn di- 
lyn eich esiampl, ac yn parchu eich awdurdod. Mor 
bwysig, gan hyny, yw eich cyfrifoldeb a'ch rhwymedig- 
aeth ! Am hyny, 0, bydded eich cyngor, eich esiampl, 
a'ch awdurdod — mewn gair, effaith eich holl awdurdod 
tuag atynt y fath, fel, pan y gweloch hwynt yn eich 
gadael yn nhagfa marw, neu i chwi eu gadael hwy yn 
y cyfryw, na byddo iddynt eich condemnio ger bron 
Barnydd yr holl ddaiar. Amen, 



Y GOLYGrFEYDD DIWEDDAF AR EYWYD 
PEISFDSFIGES UKDDASOL. 



Ryw aniser yn ol cefais fy ngalw i ymweled a plien- 
defiges obeitliiol pan ar ci hangeuol orweddle, ac i 
dystio golygfeydd sydd yn dwys ddwfnhan effaitli ys- 
tyriaethau y meddwl. Fe'm tueddwyd 1 ymweled a hi 
ar y cyntaf ar ddymimiad cyfaill. Eisteddai ar es- 
mwyth-fainc, gan bwyso ar obenydd. M allesid barnu 
Avrtli ei liymddangosiad ei bod mor agos i'w liymddat- 
odiad ag ydoedd. Yr oedd ei nitli a'i cliwaer yn bres- 
enol. Ar ol ymddiddan ychydig eiriau, gofynais iddi 
a oedd yn ewyllysio fy ngweled yn fwy nnigol. Dy- 
wedodd mai hyn ydoedd ei dymuniad. Gyda hyn ei 
charenydd yn union a enciliasant i ystafell arall. 

Declirenais y gyfeillach, gan ymlioli paliani y dan- 
fonodd am danaf, oblegid nid oedd yn ymddangos ei 
bod mewn un perygl nniongyrcliol. Dywedodd ei bod 
yn dymuno ymddiddan a mi am betlian difrifol. Holais 
hi am natnr ei hafiechyd. Dywedodd wrtliyf fod ei 
hafiechyd o hen arosiad, ac ofnai ei fod hefyd yn an- 
feddyginiaethol. Yr oedd ei hysgyfaint yn gwaethygu, 
a dwfr yn aros rlwng ei dwyfron. Wrtli i mi droi ati 
yn nghylcli pethan ysbrydol, amlygai alar nid bychan 
o barth idd ei hiechydwriaeth, gan ddyweyd fod yr 
oman mwyaf ar ei meddwl, mai yn golledig y byddai 
lii yn y diwedd. 

Fel yr oedd natur ei dolnr } T n gwnenthnr ei had- 
feriad yn gwbl anobeithiol, ystyriais mai fy swydd 
ddyledns oedd dywedyd wrthi, nad tebyg y byddai iddi 



TEAETHQDAtI, &C, 



wellau mwy ; er y gallasai hi fod yn dihoeni am wy th- 
nosau, ac efallai fisoedd, efco y byddai idd ei liafiechyd 
presenol ei dwyn i'r bedd, a liyny wrth bob tebygol- 
rwydd gyda buandra.. Dywedais fod pob dyn, o ba 
sefyllfa bynag y byddai, os oedd yn amddifad o wir 
edifeirwch, ffydd yn ISTghrist, a chariad at Dduw, ag 
achos mawr i ofni ; eto fy mod i yn hytrach yn caru ei 
gweled lii yn yr agwedd lion o ran ei meddwl na phe 
buasai mewn difaterwch ac anystyriaeth ; er y cwbl, ei 
bod yn liollol amddifad o wir obaith am wynfydedig- 
rwydd diddiwedd. M wnaethuin un ymgais i ladd ei 
hofnau, ond amcenais fwyhau yr argraffiadau difrifol 
oedd ar ei meddwl, trwy aros ar burdeb Duw, sant- 
eiddrwydd ac eangder ei gyfraith, ei barliaus gasineb 
at bechod, a'i benderfyniad idd ei gosbi yn ol rheolau 
diwyrni ei gyfraith burlan. Gwrandawodd ar hyn oil 
gyda neillduol sylw, ymddangosai megys wedi ei gor- 
lanw gan argyhoeddiad o'i phechadurusrwydd, a'i liam- 
ddifadrwydd o un gobaith am faddeuant. 

Wrth ganfod ei meddwl mor barod i ddyrnod y 
gwirionedd, a'i chalon mor dderbyniol o'i rym, adrodd- 
ais iddi fy sefyllfa fy liun :— " Bu fy argyhoeddiad i, 
efallai, mor ddwfn a'r eiddo chwithan. Mi a gefais mai 
peth jiiweidiol a chwerw iawn yw pechu yn erbyn 
Duw, ac oni buasai crediniaeth fod Iesu Grist wedi 
dyfod i'r byd i gadw pechaduriaid, buaswn mor dru- 
enus fy sefyllfa ag ydych chwi y fynyd hon." Hys- 
bysais iddi sylfeini fy ngobaith fy hun, a phregethais 
yr efengyl iddi yn ei holl radlonrwydd. Beth bynag, 
nid oedd yn derbyn dim diddanwch oddiwrth y gwir- 
ionedd, a dywedodd ei bod yn ofni y byddai byth yn 



T PARCH. JESTKIK JE2sKI3s T S. 59 

golledig. G-elwais i mewn ei pherthynasau, ac ar ol 
darllen a gweddio ymadewais. 

Tua'r cyfhos cefais fy ngwysio i ymweled a hi dra- 
cliefn, oblegid tybiwyd ei bod yn marw. Cyfodais o'ni 
gwely, ac ufuddheais i'w deiseb. Yr oedd y lleuad fel- 
ynwen yu ymddisgleirio yn ei thanbeidrwydd eangaf, 
v mor, ar byd lanau pa un y rhodiwn, ydoedd ddi- 
gyffro, a pbelydrau y llu nefolaidd oeddynt yn disglaer- 
bardd dywynu ar ei wynebpryd llydan. Md oedd 
cwmwl crogedig i'w weled yn yr awyrgylcb. JSTid oedd 
eymaint ag awel yn rnudo i ddefiroi llonyddwch natur. 
Y ewbl oedd dawel a distaw. Nid oedd yn ddichon- 
adwy fod yr argraffiadau a ddygwyd ar y nieddwl trwy 
yr olygfa lion, ddim amgen na syndod o herwydd 
doethineb a gallu Duw, mewn diolcbgarwcli gwresog 
iddo am ei ddaioni i'w greaduriaid. Ond yr oeddwn 
yn dynesn at olygfa lied wahanol i lion. Yr oedd un 
yn profi fod Duw yn ddoeth, gallnog a da; a ? r Hall yn 
ly nysgu fod gweithrediad perffeitliderau eraill moi 
rheidiol at ddiogelu heddwch a dedwyddwch. byd coll- 
edig. Tn allan, pob peth oedd dawel; ond tu fewn 
drysau y ty i ba un y gwahoddasid fi 3 pawb oeddynt 
mewn gwae a cbyffro. Yr oedd y cyferbyniad ar un- 
waitli yn hynod, symi, ac addysgiadol. 

Mi a gefais Mrs. H. yn pwyso ar fynwes ei nith. Ei 
hanadliadan oeddynt gaethiwus, curiadaii y galon yn 
ergydio y gwaed trwy ysgogiadau ei phabell oeddynt 
annbrefnus yn eu rhediadau bwhwmanllyd, a'r ymwel- 
ydd meddygol a athrist ddisgwyliai bob pum' mynyd 
i'r marebogwr gwelwlas dyclirynllyd orplien ei hoedl. 
Yr oedd ei meddwl mewn dirfawr ing yn gystal a'i 
ghorff. Mae y 33 Salm yn ddarluniad o'i sefyllfa. Yr 



60 



TEAETHODAU, &C., 



oedd Haw Duw yn drom arni; ei chamweddau oeddyni 
yn faich mawr iddi, ie, yr oeddynt yri rhy drwm iddi 
hi en dwyn. Gofynais i'w pherthynasau paham y dan- 
fonasent am danaf ; nad allwn wneyd gwyrthiau, i ad- 
feryd ei hiechyd na gweini un heddwch i'w chyd- 
wybod. Dywedasant wrthyf ei bod hi yn dymnno fy 
ngweled, fel y byddai i mi weddio drosti hi. Gofynais 
iddi pa beth oedd hi yn ddynmno. Yr oil a allasai hi 
ddyweyd oedd, "Gweddiwch, gweddiwch." Penlin- 
iasom i lawr, a gweddiais am drngaredd a heddwch 
iddi ; am iddi gael ei phuro, a'i gwneuthur yn addas i 
fyned i'r nefoedd. Nid oeddwn yn beiddio gweddio 
am ei hadferiad, am fy mod yn ei gweled yn ymyln i 
ymddangos ger bron Duw. Codasom oddiar ein glun- 
iau, eisteddais yn union o'i blaen hi. Yr oedd mewn 
cyfyngderau mawrion. Trywanllyd oedd y fath olygfa 
i'r galon. Yr oedd gofidiau ei meddwl cythryblus yn 
fvvy o lawer na'r rhai corfforol. Yr oedd yr holl olygfo 
yn eithaf adfydus. Yr oedd amry wiol ' bersonau yn yr 
ystafell. Ehai yn eistedd mewn dystaw alar. Y meddyg 
yn gwneyd yr oil a allasai er cynorthwy iddi ; ei nith 
yn ei chynal gan wylo yn hidl; mewn gwirionedd, 
gormod gorchestwaitli oedd i'r teimladau dewraf, wrth 
weled chwerwon ddagrau a thorcalonus riddfanau lion, 
beidio dryllio. Y dyoddefydd tlawd ei hunan yn syml 
feddwl am ei diwedd, ac ar rai amserau, pan y byddai 
ffyrnigrwydd ei phoenau yn caniatau iddi, yn Uefain am 
drngaredd — " Cadw fi, cadw fi, Crist, arbed n. Maddeu, 
madden ; er mwyn Iesu, maddeu." Parhaai y geiriau 
hyn i gacl eu parablu ganddi ami dro mewn llais son- 
iarus, i glyw y rhai oedd yn agos i odre yr eisteddfainc 
lie yr oedd yn eistedd. Llefarais wrthi rai troion, gan 



Y PAKCH. JEKKI2ST JEKKII^S, 



61 



nodi rhai o'r nianau rawyaf tueddol o'r Ysgrythyr i 
gyfarwyddo ei meddwl i edrych ar Iesn yn unig. Dy- 
wedai nad oedd ganddi un gobaith arall, er yr amlygai 
byn mewn ofnau inawrion. Gadewais hi am bump yn 
y boreu, yn debyg yn yr un sefyllfa ag yr oedd pan y 
daetbum ati am baner nos. 

Ymwelais a bi wedi byn am naw o'r glocb boreu 
ddydd Mawrtb. Ei cbyfeillion [oeddynt yn parbaus 
feddwl ei bod ar drengu yn yr angau. Md oedd yn 
awr yn medru Uefaru, ac ni allai amlygu ei dymun- 
iadau amgen na tbrwy amneidiau. Gofynais, "A gaf 
ii weddio drosocb am eicb adferiad ?" Ysgydwodd ei 
pben mewn iaitb ddystaw, gan droi ei llygaid a 
ebodi ei Haw tna'r nef, i amlygu ei biraetb am fyned 
yno. " Mae y nefoedd yn He santaidd gystal ag yn lie 
dedwydd." Edrycbai yn gydsyniol. "A ydycb cbwi 
yn dymuno ei pburdeb fel ei dedwyddwcb ?" Cydsyn- 
iodd trwy amnaid. Myfi a'i bolais bi, a oedd yn gas 
ganddi am becbod. Ei golwg oedd yn datguddio cas- 
ineb. Am ei gobaitb yn ^"gbrist, rboddai ei hagwedd 
ar ddeall fod ganddi obaitb gwan yn gymysg ag ofnau 
rtiawriou, yn ngbyda dymuniadau annbraetbadwy. 
Gweddiasom. Codais oddiar fy ngliniau, a gadewais 
yr ystafell mewn ofn na buaswn yn ei gweled mwy ar 
y ddaear. 

Gelwais yn y prydnawn. Yr oedd bi yn well. Am- 
rywiol o'i cbyfeillion oddiamgylcb iddi mewn cyfyng- 
dra mawr. Trodd un o bonynt ataf can gynted ag y 
daetbum i'r ystafell, gan ddywedyd, "Syr, dynes bynod 
a rbagorol yw bi/'' neu ymadrodd cyffelyb i byn; 
'•mae ei hymddygiad wedi bod yn ddianaf; nid oes 
acbos o'r boll wban hyn.'* Nid oeddwn yn disgwyl 



63 



TRAETHODAU, &C, 



gweled ymddygiad o'r natur yma, na chlywed y fatli 
iaith. Yn uniongyrchol dywedais, "Anwyl Syr, ni 
wna yr athrawiaeth hon y tro yn awr." Eisteddais yn 

ei hymyl, a dywedais, "A ydych chwi, Mrs. H -, 

wedi "bod yn ddynes ragorol, fel y mae eich cyfaill yn 
tybied ?" Dywedodd (gyda'r ymddangosiad o'r hunan- 
ffieiddiad mwyaf,) — " Mae y cwbl a ddywedodd yn gyf- 
eiliornad am danaf." " Yr wyf yn gobeithio nad ydych 
chwi ddim yn meddwl y medraf fi eich cadw chwi. 
Yr ydych ynjlanfon am danaf yn ami ; yr wyf yn ofni 
eich bod yn ymddibynn gormod arnaf fi." "Arnoc'h 
chwi ! Chwi i'm cadw ! ! -Na, na ! " "A ydych chwi yn 
meddwl cadw eich hun ? neu a oes genych chwi ddim 
gobaith o nn lie arall ?" " Nid oes genyf im gobaith 
ond Crist/' oedd yr ateb. " Cedwch eich golwg arno." 
" Yr wyf yn galw arno beunydd. A ydych yn meddwl 
y gwna fy ngwrando ?" " Yr wyf yn hyderus y gwna. 
Nid yw yn bwrw ymaith neb a ddaw ato mewn nn 
modd." "Och! yr wyf y fath bechadur mawr." "Daeth 
ef i geisio ac i gadw y penaf. Bu farw dros bechadur- 
iaid. Mae yn byw bob amser i eiriol drostynt — y fynyd 
hon ger bron y Tad. A phaham nad yw trosoch chwi ? 
— < Fel na choller pv/y bynag a gredo ynddo ef, ond 
caffael o hono fywyd tragy wyddol/ " 

At ol ychydig o ddywediadan ychwanegol er cysur 
iddi, dywedais, " Y mae yr Arglwydd wedi bod yn dir- 
ion iawn tuag atocli ; ni ddisgwyliais eich gweled yn 
fyw." U Y mae ef yn dyner iawn o honof, yn wir; efe 
a arbedodd fy mywyd ychydig efco, er goleuo, yr wyf yn 
hyderu, yr enaid tywyll hwn." Bum yn ci chyfeillach 
yr ymweliad hwn am enyd o amser. Cefais ei bod dan 
argramadan dyfnion am ei chyfiwr, ac nid yr amser 



Y PARCH, JEXKIZST JEIvKlXS. 



63 



hwn yn unig, oncl gwyddwn ei bod wedi teimlo dwys 
argraffiadau er's rhai blynyddau yn ol. Synais i raddau 
ei bod mor wybodus yn yr Ysgrythyr, wrth ei liymos- 
tyngiad i reolau y 'Nef, yn nghyda ; i dymuniadau am 
feddianu gwir edifeirwch, a theimladau grasol yr Ys- 
bryd Glan ; y nielysder o'u meddu sydd guddiedig i 
bawb ond y rhai sydd wedi eii gwir brofi. Darllenais 
y 12fed benod o Esay, gweddiais, yna mi a ymadewais. 

Dydd Mercher, cefais hi yn wael iawn, ac yn ym- 
ddangos ei bod ar fin marw. Gelwais yn yr hwyr, a 
ehefais gryn dipyn o'i chyfeillach, yr hon oedd felus, 
addysgiadol, a bendithiol iawn. Amlygai ddymuniad- 
au cryfach am deimlo bias maddeuant pechod nag er- 
ioed o'r blaen. Gan fy mod yn hysbys o'i gwybodaeth 
yn yr efengyl, dywedais, " Madam, ehwi a wyddoch y 
gwirionedd gystal a minan. Gwyddoch nad oes un 
ceidwad ond Iesu ; nad oes yr un gwaed yn glanhau 
oddiwrth bechod ond yr eiddo ef yn unig; fod iach- 
awdwriaeth o ras yn gwbl/' &c. Yr oedd yn cydfyned a 
hyn oil. Yna gwnaethym rai ymofyniadau yn nghyleh 
I yr amser y daeth gyntaf i adnabyddiaeth o'r gwirion- 
edd. Dywedodd wrthyf ei bod wedi clywed yr efengyl 

gan y Parch. S 1, yn nghapel a bod ei medd- 

wl wedi ei ddwys effeithio — ei bod wedi eyfiwyno ei 
hun i Dduw — ei bod wedi cyfranogi o swper yr Ar- 
glwydd, a'i bod wedi teimlo heddwch ac hyfrydwch yn 
ffyrdd crefydd. Dywedodd ei bod wedi .teimlo plescr 
mawr mewn crefydd cyn iddi gael, y tro diweddaf, ei 
ehyfyngu mewn ffordd deuluaidd; ei bod. wedi taer 
weddio ar Dduw am ymwared yn awr ei thristwch ; ond 
ei bod wedi talu i Dduw, ar ol ei holl ddaioni tuag ati, 
yr anniolchgarwch mwyaf. Cafodd ei gogwyddo gan 



TBAETHODAU, 



ei hanwylaf gyfaill daiarol yr un ffordd ag yntau ; gad- 
awodd y weinidogaeth lie y derbyniodd gysur fw hen- 
aid ; ac wedi ei hudo gan dwyll pechod, buan y symud- 
wyd hi i lynclyn cyfeillgarwch hoewyeh, ond tra gwag- 
eddus, yr hon oedd yn wastad yn gyrhaeddadwy iddynt, 
gan nad oedd eu hamgylchiadau naturiol byth yn eu 
lluddias. Tystiai ei dirfawr ofid am ei gwrthgiliad 
oddiwrth achos Duw, ac ofnai na wnai Duw byth 
faddeu iddi. Ni roddais un cefnognvydd iddi i feddwl 
yn ysgafn am bechod, ond amcenais ei osod o'i blaen 
yn ei liwiau duaf. Beth bynag, nid oedd cymaint o 
eisiau gwneyd hyn, oblegid yr oedd yn ffieiddio ei hun 
yn barod, gan edifarhau mewn llwch a lludw. " A 
roddodd y byd a'ch deiiGdd oddiwrth Dduw i chwi 
foddlonrwydd a chysur ?" K !Naddo, fe'ni gwnaeth yn 
druenus iawn." " Pan ymunasoch chwi a'r fath gyf- 
eillach niweidiol, a ddarfu i chwi yn union roddi y 
ddyledswydd o weddio heibio, a'ch defodau crefyddol ?" 
" !N"a ddo, nid oedd fy nghydwybod yn caniatau i mi 
wneuthur hyn, ond ymadawodd ysbryd gweddio a mi 
fel gwlith boreuol." " Yn mlia oleu yr ydych yn awr 
yn ystyried y gyfeillach, y gau-bleserau a'ch niweidias- 
ant i'r fath raddau ?" " Ipd ydynt yn awr ddim i wL" 
" Pe byddaii Pduw eich adferyd i iechyd eto, a wnaech 
chwi ymuno o'r newydd a'ch gwageddus rwysgfawr 
gymdeithion ?" u Pe gwnawn, ni byddai eu cyfeillach 
i mi ond gofid ac euogrwydd cydwybod." Ymddang- 
osai yn ofidus am na ddywedasai wrthyf o'r blaen 
am ei blaenorol deimladau crefyddol. " jSTa feddyliwch 
fy mod am roddi i chwi un drychfeddwl anghywir am 
fy nodweddiad, gan guddio dim rhagoch." Yr oedd ei 
hagwedd yn tystio ei geirwiredd. Ci Paham na ddywed- 



Y PARCH. JEHKIK JEHKI^S. 



65 



asoch chwi liyn wrthyf yn rhai o fy ymweliadau blaen- 
orol?" "Ni allaf ddim dyweyd, ond nid oddiar un 
dymuniad i dwyllo." " Yn eicli ymofyniadau difrifol 
am iacnawdwriaethj a ddarfu i chwi ddim anghofio 
pob peth ond eich pechod, eicli Ceidwad, a thragyw- 
yddoldeb ?" " Gwir, yr oedd fy boll enaid yn gor- 
phwys am faddeuant a bywyd yn nawdd Duw ; a thafl- 
odd y rhai hyn bob petli arall o'r meddwl. Y mae yn 
dda iawn genyf eicli clywed yn ymddiddan a mi fel 
hyn, ond 0, mor wael yr wyf yn teimlo fy liun." Eis- 
teddais o'i blaen, a darllenais ran an o'r 51 Salm, y man- 
au mwyaf atebol i'w sefyllfa. Yr oedd effaitli ddwys 
ar ei meddwl o'r oil a ddarllenais ; sylwodd yn neill- 
duol ar y 9fed y lOfed, yr lleg, a'r 17eg o adriodau. 
"Wrth ddarllen yr 17eg, gwnaethym rai nodiadan ar y 
cefnogrwydd sydd ynddi i bob gwir edifeiriol. Meddai 
hi, " Y mae arnaf ofn nad yw fy nghalon ddim yn 
ddigon drylliog." "G-waith Duw yw meddalhan y 
galon." " Arglwydd, dryllia fy nghalon yn fwy nag 
erioed." " A gawn ni weddio am faddeuant a hedd- 
wch — am sancteiddrwydd a bywyd tragywyddol ?" 
Penliniwyd a gweddiwyd, gan ddechreu mewn cyfadd- 
efiad o'n llygredd moesol, gan briodoli daioni a chariad 
i Dduw; gan gyffesu ein troseddau gweithredol, a'n 
camddefnydd o'r bendithion goreu, gan dystio ei sef- 
yllfa a'i nodweddiad fel gwrthgilwraig; gan ddymuno 
ar Dduw faddeu, adferyd, cymwyso, a'i derbyn ato ei 
hum Wedi i ni gyfodi, gwasgodd fy Haw gyda gwres- 
awgnvydd, a dywedodd, " Dyma y peth yr oeddwn yn 
ymofyn am dano. Ond y mae arnaf ofn nad ydyw fy 
nghalon yn ddigon drylliog, a'm hysbryd mor dodd- 



06 



TRAETHODAU, &C, 



edig ag y dylai fod." Dywedais, " Duw yw y barnydd 
goreu am hyny." 

Bu farw ei hunig blentyn pan ond deg oed, gan roddi 
y boddlonrwydd mwyaf yn ei thystiolaeth ei bod yn 
feddianol ar galon newydd, ac ysbryd parod i'r anfarwol 
ororau gwynfydedig tu draw crafangau y bedd. Wrth 
siarad am y ferch hon, dy wedai, " Y plentyn anwyl 
hwn sydd yn awr yn y nefoedd, a ddwfnbaodd ystyr- 
iaethau difrifol ei thad. Mae ei lythyrau yn wahanol 
iawn yn awr i'r hyn oeddynt arferol a bod. Mae ef yn 
dyweyd fod ei boll obaith ef yn Nghrist." " A ydyw 
hyn ddim yn gysur mawr i chwi ?" " Ydyw, yn gysur 
cryf." " A dderbyniasoch chwi ddim llythyran o'r 

natur hyn cyn i chwi ddyfod i H ?" " Do." " A 

ddarfu i hyn fel moddion eich dwyn i weddio, ac i dalu 
diolchgarwch i Ddnw ?" Dim atebiad. Yr oedd y 
gyfrinach yn awr wedi bod ar yr hwyaf iV phabell 
wael a chrynedig, a'i hysbryd yn dechreu terfysgu. 
Oyfodais i ymadael. Mewn agwedd dremedig edrychai 
arnaf, trwy'r hon y tywynai nodweddiad o hnnan-ffi- 
eiddiad, wedi selio ei diragrithrwydd d dagrau edifeir- 
wch am ei phechodau. Mewn ciliad trodd ei golwg at 
yr eisteddfan lie yr eisteddaswn. Dywedodd, " Dyma'r 
ian y buoch am hir amser gyda'r fath adynes." Dad- 
guddiai ddymnniadan taerion am ddylanwadau yr Ys- 
bryd Glan, ac am raddau helaethach o gariad Crist, 
gan ddyweyd, ei bod yn ofhi yn fawr nad oedd yn ei 
garu fel y dylasai. 

Y dydd canlynol, am bump yn y boreu, yr oedd yn 
wanaidd a gwael iawn. Ehai o'i geiriau cyntaf oedd- 
ynt, "Yv ydych chwi yn wir gyfaill. Dywedasoch 
wrthyf yr holl wirionedd. Profwch 11 eto; ni ddy- 



Y_ PARCH. JE^KIST JEIsKIisS. 



67 



munwn dwyllo fy bun." Dywedais wrtbi hi, " Tyb- 
iwn eich bod yn cael eich adferyd i'cli iechyd, yr liyn 
sydd liollol annhebyg, a ydych chwi yn meddwl y par- 
haech i anghofio Duw a'i aclios eto?" "Mae arnaf 
ofn y gwnawn ; ond fy nymuniad yw glynu wrth yr 
Arglwydd, a thrigo dan gysgod ei adenydd." Yr oedd 
ycliydig draethodau yn fy UaWj a chyfrenais hwynt i'r 
ymwelwyr oedd yn yr ystafell. Dywedodd hithau 
wrthyf, " Rhoddwch un i mi" Eiioddodd orcbymyn 
yn ei hewyllys i roddi dau gant o ddoleri i Gymdeithas 
y Traetbodau. Yr oedd ei meddwl erbyn byn yn dra 
chysurus, a'i bofnan wedi cilio. Gadewais bi ruewn 
gobaitb fod fy ymweliad beb fod yn-ofer. 

Ar ol y gwasanaeth, yr hwyr Sabboth, yr oedd yn 
llawer gwell, ao fe'm calonogwyd yn fawr trwy ei 
tbynier deimladwy a diolchgar. Ei pbrif ddymnniad 
edd i'w bev^yllys gael ei lyncn i fyny i ewyllys Duw. 
"r oedd ei bofnan agos wedi eu llwyr symud, ac ymos- 
yngiad a thawelwch ysbryd wedi cynieryd eu lie. Gof- 
nodd i mi weddio am ycbydig fynydau, gan ddyweyd 
i bod yn ofni fy mod yn Uuddedig ar ol llafur y dydd. 

Dydd Llun yr oedd yn sal iawn. Aetbym i'w ban- 
dd am nnarddeg yn yr bwyr, ac a arosais yno byd 
edwar yn y boreu. Yr oedd yn dyoddef mewn gwasgfa 
aled. Ei gwasgfeuon oeddynt dorcalonus; oncl yr 
edd yn ymddiried yn ISTghrist, ac am ddyfnacb edifeir- 
ch, a cbynydd teimlad o bunan-ffieiddiad. Yr oedd 
air Duw yn awr yn wertbfawr yn ei golwg, a derby n- 
ai lawer o ddyddanwcb a cbysur oddiwrtb rai rbanau 
bono. 

Y dydd canlynol ymddangosai yn wael iawn. Yr 
edd ei hysgyfaint yn rboddi ymaith, ac angau mewn 



68 



TEAETHODAU, &C., 



sicrwydd yn dynesu, ond nid yn y fath agwedd ddy- 
chrynllyd ag y gwelwyd ef rai amserau. Yr oedd ami 
lawer o ofnau, nad oedd ei hedifeirwch yn ddigon dwys, 
nad oedd ei hunan-ffieiddiad am ei hanniolchgarwch i 
Dduw y fath ag y dylasai iddo fod. Betli bynag, wrth 
ymofyn a hi, cefais ei bod yn ymwadu a hi ei hun — yn 
ymddiried yn ETghrisfc ; ei hatebion a'i hysbryd oeddynt 
ddymunol a boddlongar. 

Y dydd canlynol (Mercher), yr oedd ei chorff mewn 
gioesion mawrion, ond ei meddwl mewn dull ysbrydol 
a nefolaidcl. Yr oedd yn disgwyl am ymddatodiad 
buan, ac yr oedd — nid yn unig yn ymddangos ei bod 
yn barod — ond yn hiraethlawn am ei mawr gyfnewid- 
iad. Dy wedodd, " Yr wyf yn dyoddef llawer ; ond beth 
yw y dyoddefiadau hyn i'w cyferbynu i'r eiddo fy Ar- 
glwydd Iesu ! Yr wyf wedi bod yn meddwl am Gal- 
faria ; yr wyf yn cofio ei groes. 0, pa fodd yr anghofiaf 
hi ! Mae arnaf chwant i*m datod, a bod gyda Christ ; 
efe a dderbyn fy ysbryd." Dy wedais, " M wrthyd efe 
neb a ddaw ato ; mae yn achub hyd yr eithaf. 6 Trowch 
eich gwynebau ataf fi holl gyrau y ddaiar, fel y'ch 
achuber.' " Dymimodd arnaf adrodd y 23 Salm. Pan y 
daethym at y bedwaredd adnod, dywedodd, " Dyna yr ad- 
nod yr oeddwn i yn meddwl am dani." 

Pan yr oedd dan un o'r pangfeydd echryslonaf, yr 
hon a dybiai a fuasai yr olaf iddi hi, ac a achosodd yr 
ing niAvyaf dychrynllyd iddi, dywedodd, pan y caniata- 
odd ei phoenau fynyd iddi lefaru, "Byddaf yn fuan 
mewn gogoniant." Ymuniawnodd, a dyoddefodd un- 
rhyw bangfeydd adnewyddol. Dywedais, " Nid ydych 
ddim yn myned i ? n gadael ni etc" Dywedodd, " 0,. 
am amynedd i ddyoddef yr oil a welo Duw yn dcla ! 



Y PARCH. JENKIff JENKINS. 



09 



Fydd hyn ddim yn liir. na byddai yr ymgyrch liwn 
heibio! Ond mor becliadurus Wyf nad ymostyngaf. 
Arglwydd, par i mi ymostwng." Yr oedd ei Uais yn 
ddrylliog iawn pan yn dywe} r d, " Xid oos bwrw arfan 
yn y rliyfel liwn. Grwr .garw ydyw angau, er fod ei 
golyn wedi ei dynu. Dy ewyllys di, Arglwydd, a 
wneler." 

Yr kwyr, rhwng cbwech a saith, cefais lii lawer yn 
well- Dy wedodd, " Yr wyf wedi bod yn gweddio am 
ddylanwadan yr Ysbryd G-lan, ond yn ofhi na chefais 
ddim o honynt." Meddyliais ei bod yn meddwl am 
gael rhyw deimladan megys yn wyrtliiol ar ei meddwl. 
Dywedais wrthi, nad oedd ei hargyhoeddiad o bechod, 
ei hnnan-meiddiad, a'i hymorphwysiad ar gyfiawnder 
Crist, wedi dyfod oddiar nn argraffiadau natnriol, ond 
yn hytracb wedi deilliaw trwy ddylanwadan yr Ysbryd 
liwnw yr oedd hi mor hiraethlawn am ei feddu ; fod 
Dnw yn fynych yn rlioddi lieddwcli cydwybod cyn 
rlioddi llawenydd yn y galon ; a'n bod yn feddianol o'r 
cyntaf yn arwydd golen am ddyfodiad yr ail. ISTis 
gwelais hi o'r pryd liwn hyd y Sabboth, yr 8fed o Hyd- 
ref. Y dydd liwn yr oedd wedi gwaethygu yn fawv. 
Yr oedd ei nertb yn cyflym ddibenn, ei llygaid yn tor- 
wynii, a'i lleferydd yn gwanychu. Hi a'mhadnabu, ao 
yn serchog gwasgodd fy Haw, gan ddyweyd ei bod yn 
earu Iesu ; a clian fod Daw wedi ei gadael bi cyhyd, 
os oedd yn ol ei ewyllys, na bnasai bi ddim yn anfodd- 
Ion i aros ychydig yn hwy, i fod yn fwy cadarn yn ei 
ffydd. 

Dydd Llun canlynol, gwelais hi; yroedd yngysglyd, 
ei meddwl yn ansefydlog, ac yn t} T nn yn gyflym at ei 
diwedd. Bu farw y prydnawn canlynol. 



70 



TKAETHODAU, &C., 



G-wnawn rai addysgiadau oddiwrth y fteithiau hyn. 
Mor fawr y llanwyd yr wrthgilwraig lion a'i ffyrdd ei 
hun ! Mor fawr yw amynedd a tlirugaredd y Duw y 
darfu iddi hi ei dramgwyddo ! Megys yr edrychodd ar 
Pedr gyda golwg dreiddiol, argyhoeddiadol a theim- 
ladol, iV ddwyn yn ol o'i wibdaith wrthgiliedig, ac 
megys yr wylodd Pedr yn chwerw-dost ; felly hefyd yr 
edrychodd ar y gwrtUddryc hhoff hwn o'i benarglwydd- 
iaeth, gan dywallt y gras o wir edifeirwch iV chalon, 
a hunan-meiddiad am ei hanniolchgarwch tuag ato, 
fel y byddai iddi gael ei pharotoi i'r gwynfydedigrwydd 
pur yn yr annhraethol dngfanau dedwyddol sydd yn 
nghadw i bawb a'i carant ef. 

Cymered y dyn sydd yn beunyddiol esgenluso ei ar- 
graffiadau crefyddol rybudd oddiwrth yr hanes hwn. 
Cofied fod terfyn ar hir-ymaros Duw; ac os ar ol ami 
geryddon y caledir y war, fod dryllio disymwth yn dy- 
fod fel na byddo meddyginiaeth. rTa wangaloned yr 
hwn sydd wedi blino cloddio pydewau toredig, ond 
cofied nad oes achos iddo drengu. Dyma lef yr hwn 
sydd yn rhoddi y dwfr bywiol, " Od oes ar neb syched, 
deued ataf fi, ac yfed." Yr hwn sydd yn gwroli ei 
hunan yn ei galedwch anedifeiriol, a'i galon fel yr 
adamant, yn dyweyd wrth Dduw, " Cilia oddiwrthyf ; nid 
ydwyf yn ewyllysio gwybod dy ffyrdd/' y mae ganddo 
reswm dros ofhi ei gyflwr. Ond y troseddwr edifeiriol, 
y gwrthgiliwr dychweledig, y mae ganddo sylfeini ced- 
yrn i obeithio am iachawdwriaeth, — nodweddiad Duw, 
gras ein hanwyl Geidwad, a'r seigiau Huosog sydd yn 
huliedig ar ei gyfer ar fwrdd yr efengyl. 



YSBEYD MADDEU. 



Cymerwyd y gyfran a ganlyn genyf allan o bregeth 
a draddodwyd yn Atlirofa Dduwinyddol Andoyer, ar 
farwolaeth Lyman a Mnnson, y cenliadon a laddwyd 
yn Ynys Sumatra. Gosodir yma ysbryd crefydd ein 
Harglwydd yn arnlwg iawn. 

Mi a gaf gyffwrdd ag un nodiad yn rhagor; hyny 
yw, gwir ysbryd crefydd Iesu. Mor eang ydyw, ac mor 
wahanol oddiwrth ysbryd y byd. Ein hanwyl frodyr a 
laddwyd gan Iwyth o wancwyr {cannibals), yn ddiddyn- 
oiiaeth, o fewn Ynys Sumatra, pa rai, oddiar yr hael- 
frydedd mwyaf a'r dybenion penaf, a aethent yno. Pa 
beth yn awr a gawn ni ei wneyd er dial gwaed diniwaid 
y cenliadon hyn ? A gawn ni ddanfon deiseb at ein 
Llywodraeth, i ddanfon llu o filwyr yno, a dyfetha y 
fath anghenfilod fiyrnig a chiaidd, gan ddangos iddynt 
na oddef America y fath gyflafan i'w deiliaid lieb gosbi 
y fcroseddwyr? Xeu, a gawn ni weddio am i Dduw 
wlawio tan b'r nefoedd arnynt i'w dyfetha, trwy eu 
llosgi? Nid felly, frodyr. Duw'r cariad yw y Duw 
yr ydym ni yn ei addoli. Ac anfeidrol drugarog yw 
ein hanwyl Geidwad. Mae yn gorchymyn i'w holl 
ddysgyblion ddilyn ei esiampl, drwy feitbrin tymer 
garuaidd, faddeuol, a thosturiol, ie, tuag at yr adyn 
gwaethaf. Wedi ei adgyfodiad oddiwrth y meirw, efe 
a orcbymodd i'w apostolion fyned a phregethu y new- 
yddion da o lawenydd mawr i'r holl bobl. Cyfarwydd- 
odd hwy i ddecbreu yn Jerusalem, He y lladdwyd 



72 



TRAETHODAU, &C„ 



cymaint o brophwydi a clienadon Duw; i'e, gorchym- 
ynodd iddynt ddechreu cylioeddi edifeirwcli a, maddeu- 
ant pecliodau yn ei enw ef, yn mlilitli yr holl werin 
ag oedd wedi ei gasaii lieb achos, ac a dywalltasent ei 
waed ! Wele wir ysbryd ein crefydd ! Ysbryd bonedd- 
igaidd, mwynaidd, a maddeuol yw. Qwir ysbryd car- 
iad yw. Oariad at elynion, erlidwyr, a llofruddion. 
Yn berclienog ar yr ysbryd hwn y byddoin. 2jTa dcli- 
alwn ar y rliai a ddarniasant ein lianwyl frodyr, ond 
llafuriwn a gweddiwn am en budd bytliol. 

Bydded i ? r Genhadaeth gymeryd gofal dwys i ddanfon 
bendithion gwerthfawr yr efengyl i Sumatra, i Beta, lie 
yn nliiriogaetli yr Ynys hono, y man y lladdwyd Lyman 
a Mnnson. Dewiser y cenhadon fr dyben, gan en di- 
frifol ddysgn i bregethu yr efengyl yn iaith trigolion 
Sumatra, gan ddechreu yn Beta. Mewn llawn liyder yn 
eu Duw eled y cenhadon hyny yn mlaen, gan gynyg 
trugaredd i'r fath adynod tylodion a thruenus. Chwil- 
iant allan y dynion hyny a laddasant ein brodyr, gofal- 
ant fod yn sicr o fynu hyd iddynt, a dechreu gyda 
hwy. Gan mai hwynt-hwy ydynt y rhai cyntaf mewn 
creulondeb ac euogrwydd, ymdrechant am eu lies hwy 
yn gyntaf. Gyda chalonau tosturiol tuag atynt, a hir- 
aeth am eu hiachawdwriaeth, cyhoeddant iddynt yr 
ofengyl ogoneddus. Wele, yr ydym ni yn cylioeddi i 
chwi newyddion da. Agorwch eich clustiau i genadwri 
dwyfol gariad. Bu yr lesu farw dros bechaduriaipl, do, 
dros y penaf o bechaduriaid ; ac y mae yn alluog i 
achub hyd yr eithaf. Yr ydym yn cynyg i chwi, yr 
euogion o waed, faddeuant o'ch holl bechodau yn ei 
enw ef. Nid yw y Oristionogion a'n danfonodd ni 
atoch am ymddial arnoch. Nid ydynt yn ceiso dim 



i 



y PAECH. JEKKI^ JEKKIN"S. 



73 



genych, ond i chwi droi at. Iesu, a bod yn ddedwydd 
bytli yn ei deyrnas. Felly y dywedant wrth y pagan- 
iaid truenus a thywyll, am anchwiliadwy olud Crist. 
Ac os cyffwrdd gras Duw a'u calonau, trwy eu dwyn i 
edifarhau, ac os gwelir hwy yn y diwedd wrth draed 
Iesu yn galaru am eix beiau, yn yr olwg ar ei fawr 
gariad, gan gyflwyno eu heneidiau yn gwbl iddo, ac 
yna myned oddiamgylch, a dywedyd wrth eu heuog 
gyfeillion, eu bod wedi cael y Ceidwad, ac i ddatgan 
golud ei ras i bawb o amgylcli iddynt, 0, y fath 
olygfa fydd lion ! Mewn llesmair nefolaidd y gwna yr 
angylion syllu arni, a'r newydd a leinw galonau deng 
mil o gredinwyr gyda llawenydd santaidd. Ac os clyw 
y ddau genhadwr, y rhai sydd yn awr yn y nefoedd 
(wrth bob arwyddion a wyddom ni am danynt), y 
newydd bendigedig, am edifeirwch eu dienyddwyr, 
cymysgant eu llawenydd gyda'r angylion ag sydd yno, 
ac mewn pur ysbryd Cristionogol byddent ewyllysgar 
yn eu teimladau i fyned eto i wlad y ddaiar, a dyoddef 
cant o farwolaethan, am y llawenydd o weled y fath 
werthfawr ffrwyth o eiddo Ysbryd Duw, a'r fath ogon- 
eddus fuddugoliaethau o'i ras yn iechydwriaeth pech- 
aduriaid. 



ARCHESGOBAETH YN MHLITH YR ANNI- 
BYNWYR YN NGHYMRTT. 



Mae yn sicr fod crefydd Crist yn teilyngn ei pharchu 
gan bawb, ac nid yw fod rhai yn ei hanmharchu yn un 
prawf nad ydyw yn teilyngn yr anrhydedd mwyaf di- 
ledryw. Ystyriaeth symi o natnr crefydd Crist a'm 
tueddodd i gyfenwi fy him dan y nodweddiad Cristion- 
ogol. , Mor belled ag y byddwf fi ac eraill yn tebygoli i 
Grist, y gellir ein galw yn Gristionogion. Gwahanol 
ydyw y tybiadau a goledda dynolryw am natur Uyw- 
odraeth crefydd y Messiah. Cyfaddefa pawb sydd yn 
cyfenwi eu hunain ar unrhyw en wad Cristionogol, mai 
y Uywodraeth a'r ysbryd ag oedd gan Grist a'r apostol- 
ion ydyw yr hyn a ddylai fod mewn ymarferiad gan 
bawb o'i ganlynwyr ; pe amgen, pa reswm a fyddai ein 
galw yn ganlyny/yr iddynt ? Eto, gwahanol ydynt y 
tybian sydd yn cael en coleddn gan y rhai sydd yn ar- 
ddel enw ein Blaenor niawr am natur Uywodraeth eg- 
lwysig. 

Gellir dosbarthu golygiadau dynion am natur Uyw- 
odraeth eglwys Crist yn ddau ddosbarth, a galw un yn 
archesgobaethol, a'r Hall yn annibynol. Mae'r Pab- 
yddion, yr Eglwys Wladol, y Trefnyddion Calfinaidd, 
.ac Arminiaid o'r golygiad cyntaf; y Bedyddwyr, yr 
Annibynwyr, a'r Undodiaid o'r ail. Gwel y darllen- 
ydd fod y gwahanol farnau hyn wedi, ac yn bod yn 
mhlith hil Gomer. Mae dadleu poeth yn eu plith yn 
nghylch y barnau uchod ; a diau pe byddai y ddadleu- 
aeth yn cael ei dwyn yn mlaen yn fwy boneddigaidd a 



Y PARCH. JENKIH" JENKINS. 



75 



hynaws, y deuai pob meddwl diduedd i'r iawn yn fuam 
Gan mai drosof fy hun y bydd raid i mi roddi cyfrif i'm 
Barnydd yn nydd y farn, mynaf yr iawnder o farnu 
drosof fy liun yn nydd gras. Gan nad oes un dyn yn 
arglwyddiaethu ar yr ysbryd, paham y mae neb yn cy- 
meryd y fatii swydd mewn Haw, trwy rwymo dynion i 
gredu yr un petli ag yntau, a'u gorfodi i dalu yn groes 
i'w hewyllys i gynal ei opiniynau ef ? Mewn rliyw ys- 
tyriaeth, gan fod gorsaf archesgobaethol mor brydferth 
yn ngolwg calon hunanol, nid rhyfedd fod perchenog y 
gyfryw galon mor awyddus i eistedd arni. Y mae'r 
cffeithiau a ddeilliasant mewn ystyr grefyddol oddiar 
orsaf archesgobaethol wedi boddi mwy yn ei dyfroedd 
gwenwynllyd nag a foddodd y mor erioed. 

Ystyriaeth o drawsarglwyddiaeth y ffurf archesgob- 
aetliol a'm tueddodd er yn foreu i ymwrthod a'r ffurf 
bono ; ond er fy mod wedi ymwrthod a*r ffurf a nod- 
ais, ac wedi rlioddi fy nglioelbren yn mhlitli yr Anni- 
bynwyr, lie yr ydwyf eto, nid wyf lieb weled llawer o 
drawsarglwyddiaeth, nid mewn Annibyniaeth, ond yn 
y rhai a broffesant eu hunain yn Annibynwyr. Yr wyf 
yn eredu fod yr hwn sydd yn archesgobaethu, os bydd 
ei olygiadau yn archesgobol, yn fwy cyson ag ef ei hun 
na'r hwn sydd yn proffesu Annibyniaeth, ac yn ym- 
ddwyn yn archesgobawl. Mae ymddygiad archesgob- 
awl yn atgas yn mhawb, ond yn neillduol yn y rhai 
kj n y sydd yn dadleu yn ei erbyn. Gwybyddwn nad 
gwiw i ni feddwl y llwyddwn a'n tafodau a'n hysgrifau 
mewn unrhyw beth os bydd ein hymddygiadau yn an- 
unol a'r cyfryw. Adwaenwn lawer o weinidogion 
parchedig, y rhai a fuasent yn fwy parchedig o lawer 
oni buasai yr ymddygiad atgas, hunanol, a bawaidd 



TEAETHODAU, &C, 



hwn, Yn ol yr hyn y mae'r Annibynwyr yn ei am- 
]ygu i eraill am natnr Eglwys Annibynol, y maent yn 
barnu fod gan bob cynnlleidfa o bobl hawl i weithredu 
drosti ei him, a'i bod yn gyflawn eglwys lieb fod yn 
ddarostyngedig i roddi cyfrif i neb am ei hymddygiad- 
au mewn petlian moesol ond i Dduw yn nnig. Clyw- 
ais bregetlian rhagorol, yn ol fy marn i, ar Natiir Eg- 
lwys Annibynol, wrth nrddo gweinidogion i'r cyfry w ; 
ac wrth arbw 7 yllegu, cyfeirient at y saith eglwys oedd 
yn Asia — Dat. i. 2, 3. Ymresyment yn gadarn mai 
saitli eglwys oeddynt, a bod gweinidog i bob im o lion- 
ynt, ac nid nn gweinidog oedd i'r saith, a rhyw rai er- 
aill yn ei gynortliwyo fel y byddai ei arglwyddiaetli yn 
gweled yn oren ; pe amgen, difndd fuasai i Fab y dyn 
roddi gorcliymyn i loan ysgrifenu at y saith angel. 
Buasai un llytliyr yn gwneyd y tro i'r saith eglwys, pe 
un angel fuasai yn en llywodraethu oil. 

Pe cyferbyniem ni eglwysi Oymru, hyd yn nod gan 
yr Annibynwyr, a'r eglwysi uchod, gwelem fod annheb- 
ygolrwydd mawr rhyngddynt a'r hyn oedd eglwysi 
Asia gynt. Profaf yr haeriad hwn fel y canlyii : — Yr 
oedd gweinidog yn perthyn i bob un o'r eglwysi uchod, 
ond nid felly yn Nghymru. Gwelir amryw eglwysi 
dan ofal yr un dyn. Yn awr, pa gysondeb sydd rhwng 
canmol y cynllun apostolaidd, ac eto yn ymlwybro yn 
wrthwynebol iddo ? Cm rhan fy hun, nid wyf yn 
eanfod dim ond gweniaith noethlymun yn y fathweith- 
red. Efallai fod rhyw rwystr ar ffordd cael gweinidog 
i bob eglwys. Pa beth ydyw ? A oes dim bechgyn 
glewion yn yr ysgolion, a manau eraill, a lanwent yr 
eglwysi gweigion hyn ? Oes, yn ddiameu. Gadewch 
reswm ar fainc. A ydyw un dyn yn well na thri neu 



Y PABCH. JEtfKtN" JENKINS. 



7? 



bedwar ? Gwyddoch fod amrai o eglwysi yn awr a dim 
ond nn gweinidog rliyngddynt. Gallwn i feddwl, yn 
syml, y byddai gweinidog yn mliob un o'r rhai hyn yn 
fwy llesol, annibynol, ac ysgrythyrol; a bod aniryw 
eglwysi yn cael eu llywodraetbu gan nn dyn wedi 
tarddu oddiar yr nn gwreiddyn melldigedig ag y mae 
pob drwg arall yn tarddn, hyny yw, ariangarwch. Mae 
amryw eglwysi yn barnn fod yn liawddach iddynt 
gynal bngail rhyngddynt na chynal bngail bob nn. 
Trachwantwr yntan a ddywed yn ei feddwl, Mi a gaf 
fwy o lawer gan dair nen bedair o eglwysi nag a allaf 
feddwl gael gan nn. Nid anfuddiol y weithred pe 
byddai y fath weinidogion ac eglwysi yn gofyn fel hyn : 
A allem ni ddim cael mwy o fndd i'n lieneidian., ac oni 
fyddai yn fwy tebygol gweled llwyddiant yn cm plith, 
pe gwnaem gadw a cliynal bngail yn ein plith ein hmi- 
ain ? A fyddai ddim yn fwy tebygol i mi fod a'm cyd- 
wybod yn dawel yn nydd y farn, ac yn rhwyddach i mi 
roddi cyfrif i'm Barnwr yno am fy ymddygiad tnag at 
un eglwys, na'r fatli ddull anysgrythyrol ? 

Dian fod yr eglwysi hyny sydd yn cynal nn gwein- 
idog rliyngddynt yn llawer mwy diog ac anffyddlon i 
gyfrann at gynal y weinidogaeth, yn ol en gallnoedd 
a'n hamgylchiadan, na'r rliai sydd yn cynal en gwein- 
idogion en linnain; ac yn gyffredin, y mae'r eglwys 
hono sydd yn cynal ei pbregethwr ei linn yn gwneyd 
cymaint, os nad mwy, yn ami iddo, nag y mae yr lioll 
eglwysi diog sydd yn cydgyfrann yn ei wneyd i'w lies- 
gob hwy. 

Mae yn wir fod amryw gynnlleidfaoedd yn weiniaid 
iawn i gynal pregethwr yn en plith ; ond y mae mor 
wir a hyny fod llawer o eglwysi eraill a allent gynorth- 
wyo ychydig arnynt dros ben cynal yr eiddynt en hrfti- 



78 



TRAETHODATT, AC, 



ain, ond nid felly y mae. Mae yr eglwysi yn yr Unol 
Dalaethan yn cynal dros fil o weinidogion mewn lle- 
oedd sydd yn rliy weiniaid i gynal y weinidogaeth. 

Heblasv yr hyn a fu dan sylw yn barod, y niae'r hyn 
a ganlyn yn teilyngu ein hystyriaethau : — Yn mhlith 
yr eglwysi sydd dan ofal yr archesgobion annibynol a 
nodwyd y cafodd yr Henuriad y baich, am yr hwn yr 
achwynodd ar ddalenau y Dysgedydd, ei fod yn cael ei 
wasgu ganddo mor druenns. Gwyr yr archesgobion 
ymneillduedig yn eithaf, nas gallant bregethu ar ddydd 
yr Arglwydd ond mewn un o'r capeli lie y maent yn 
arfer myned, ar yr un pryd ; a clian fod y cynulleidfa- 
oedd yma yn cynal oedfaon yr nn amser, y mae yn 
rliaid cael pregethwr iddynt, neu gynal yr oedfaon yn 
gyfarfodydd gweddi ; gan hyny, cyfodir rhifedi o breg- 
ethwyr yn ol maintioli esgobaeth yr arcbesgob. 

Hid ydyw y rliai hyn yn ami yn cael manteision 
dysg ; ac mewn gwirionedd, y mae llawer o'r cyfry w, 
fel y dywedir, wedi eu £eni yn en maintioli. Ciywais 
nn hen lefarwr enwog, yr hwn oedd a chwech o eglwysi 
dan ei ofal, yn dyweyd fod ganddo wyth o'r tylwyth 
hyn yn pregethn gydag ef ; ac meddai efe, " Pe byddai 
ond nn yn ychwaneg, bydclai hwnw yn deilwng i'r 
offeiriad." 

jSTid gweddus, yn ddiau, yw y fath drefn anniben i 
gario gwaith y cysegr yn mlaen. Nid oedd un bwriad. 
genyf wrth ysgrifenu y llinellau blaenorol, ond yn unig 
iddynt fod o les. O'r pryd y dechreuais ar waith pwysig 
y -weinidogaeth, yr ydwyf wedi gweled mai byd llygredig 
iawn yw y byd lrwn, a bod eglwys weledig Crist ar y 
ddaiar yn dra annhebyg i'r hyn y dylai fod. Gwyliwn 
lawer rhag digalondid gyda gwaith Duw pan yn ieu- 
ai^f, a gochelwn fod yn archesgobawl nn amser. 



SYLWADAU AE Y LLYTHYR BLAENOEOL. 

GAT$ " CARWE, CEIST A 7 I WEISIOH." 



Gyda gwylder a pharcli, dymunwn gynyg dangos 
anghysondeb a drwgduedd y llythyr blaenorol, er ei 
fod o wlad bell. 

Ymddengys i mi fod Mr. Jenkins yn dywedyd yn 
ddrwg am benaethiaid ei bobl ; y rhai uchelaf dan y 
nef ydynt ; cenhadon y nefoedd at drigolion y ddaiar ; 
ond y mae efe yn dywedyd fod eu " hymddygiadau yn 
atgas, ynfyd, a bawaidd." Yr wyf yn gwybod am yr 
hen arferiad o erlid a gwawdio gweision Crist, ond nid 
wyf yn gwybod pwy sydd yn euog o'r liyn y mae efe 
yn ei roddi yn en lierbyn. Os ydoedd efe yn gwybod 
am rywun, neu fwy, yn ateb i'r daiinniad a hona, dy- 
lasai anfon at y cyfryw, yn lie taro mor gyhoeddus o 
blaid gelynion ein crefydd santaidd. 

Yr wyf yn dra gwybodns am weinidogion yr Anni- 
bynwyr mewn saith neu wyth o swyddau Oymru. 
Wedi fy ngeni nid oedd ond chwech neu saitli o wein- 
idogion yn boll Ogledd Oymry, ond yn awr y mae tua 
deg-a-thriugain ; ac yr ydwyf yn credu, ac yn beiddio 
dywedyd, nad oes yn yr boll fyd cldosborth o bobl 
mwy di-hunangais a liunan-ymwadol, yn cyfarfod a 
chymaint o flin derail a chyfyngderau yn eu liamgylcli- 
iadau bydol. Addefa pob Cristion, mai eu swycld liwy 
ydy w y swydd uchelaf a pliarcliedicaf dan y nef ; ac y 
mae yn wirionedd eglur ac anwadadwy fod eu cyflog yn 
llai na cbyflog un dosbartli arall yn y wlad. Yn awr, pa 



80 



TBAETHODAU, &C.,, 



fodd y llenwir ac y cyflawnir swydd mor barclius gyda 
mor ychydig yn dyfod i mewn ? Tawed yr anwybodus, 
a barned y Duw mawr sydd yn cynal ei weision megys 
yn wyrthiol, pan y mae math o Gristionogion yn eu 
dibrisio ac yn eu hesgeuluso. Pwy yn mysg gweinid- 
ogion yr Annibynwyr sydd yn archesgobaethu ? Maent 
oil yn esgobion, ond nid oes archesgob yn eu plith ; 
brodyr ydynt, bron yn gyfartal; un yn rhagori yn y 
peth hyn, a'r Hall yn y petli arall. Mae Mr. Jenkins 
yn dywedyd fod gwahaniaeth rhwng eglwysi Cymru 
ag eglwysi Asia — bod gweinidog i bob un yno, &c. 

Dylasai ddywedyd wrtliym pa fath oedd y rbai liyny 
— pa beth yw eglwys? A ydyw ychydig bobl heb 
weinidog, na modd fw gael, yn eglwys ? Oni ddylai y 
cyfryw fod dan ofal gweinidog cyniydogaetbol nes y 
gallont gynal gweinidog, neu gael un galluog a cliy- 
mwys iV gwasanaetliu ar ei draul ei liun, yr liyn sydd 
anfynyeli iawn ? A ydyw ycbydg aelodau mewn ardal 
fecban, ar ol cael ysgoldy Sabbotliol, yn eglwys ? Yn 
ddiweddar nid ocdd yn y gymydogaeth lion ond un 
eglwys ac un gweinidog, ond yn awr y maent yn naw 
o ganghenau bycliain; tri gweinidog, a tliri chapel 
bychan neu ysgoldy gan bob un. 

Mae genym hefyd ddiaconiaid yn rhoddi pregeth yn 
awr ac yn y man. A ydyw hyn ddim yn ysgrythyrol, 
buddiol, ac adeiladol ? Y mae weithiau rai o'r preg- 
ethwyr cynorthwyol yn cynyddu cymaint (y rhai sef- 
ydlog) fel ag y deuant yn dra chymwys i gymeryd gofal 
eglwys, os byddant wedi cael dysgeidiaeth foreuol. 

Mae Mr. J. Jenkins yn dywedyd fod bechgyn giew- 
ion yn yr ysgolion, a manau eraill, i lanw yr eglwysi 
gweigion hyn. Y mae genyf well mantais nag ef i 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



SI 



wybod am hyn. Y gwir ydyw, nad oes dynion ieuainc 
iV cael, sef rhai cyniwys i gymeryd y swydd santaidd. 
Heb son am yr lioll gangenau, nid oes modd bron a 
chael rhai i lanw lie yr hen weinidogion a fuont feirw. 
Mae y dynion ieuainc mwyaf addawol a doniol yn 
myned at y Saeson; ac nid rhyfedd, oblegid y mae yn 
Lloegr fwy mewn ystyr o angen gweithwyr, a mwy at 
gynal gweithwyr. 

Y mae hefyd yn rhoddi ar ddeall i'r byd mai arian- 
garwch y gweinidogion yw y gwreiddyn drwg. Druain 
tlodion, rliaid iddynt gam a cliynilo yr ychydig a gant, 
neu hwy gollant eu swydd, ac a bechanfc yn erbyn 
Duw! Gyniaint a addefir ac a ddywedir gan bawb am 
y Curadiaid gweithgar am £70 y flwyddyn, ond yr wyf 
yn gwybod nad ydyw gweinidogion yr Annibynwyr yn 
cael, gyda'u gilydd, prin lianer cymaint a'r curadiaid y 
dywedir eu bod ar farw o newyn. A cliyda'u holl 
aberthu a'u hunan-ymwadu, er mwyn yr efengyl sant- 
aidd, a raid iddynt eto oddef eu cyhuddo gan un o 
Gaerefrog Newydd ! 



1 



AKCHESGrOBAETH YN NGHYMRU YJST 
MHLITH YR ANMBYNWYR. 



Y sylwadau canlynol a wnaed ar ysgrif " Oarwr Crist 
a'i Weision." 

Mae Mr. C, gyda gwylder a pharch, wedi dymuno 
dangos anghysondeb a drwgduedd fy llythyr, ie 5 yr 
oedd ei gariad a'i sel wedi enyn i'r fath raddau yn 
erbyn y sylwadau sydd ynddo, nes y cynhyrfwyd ei 
ysbryd i ddangos ei feirniadaeth arno er ei fod wedi 
dyfod o wlad bell. 

Ymddengys yn rliesymol i mi fod dynolryw yn cael 
eu nodweddu yn ol y gwaith yr ymarferant ag ef, neu 
y gorchwylic-n a ddilynant. Mae torwr glo yn cael ei 
alw yn lowr, liwyliwr llongau yn forwr, dygwr yn 
mlaen amaethyddiaeth yn amaetbwr, siaradwr y dafod- 
iaith Saesonaeg yn Sais, cyflawnydd pechod yn bech- 
adur, yr bwn sydd yn gwneuthur cyfiawnder yn gyf- 
iawn ; ar yr un seiliau ymddengys priodoldeb galw yr 
fown sydd yn archesgobaethu yn archesgob, a'r lleoedd 
y maent yn archesgobaethu yn archesgobaethau. 

Dywed Mr. 0. nad oes archesgob yn mblith yr An- 
nibynwyr yn Nghymru. Os nad oes archesgob yn eu 
plith, nid oes neb yn arcbesgobaetbu yn eu plitb. 
ychwaith ; ond gan fod yn eu plitb rai yn archesgob- 
aethu, y mae yn eu plith rai archesgobion, os amgen 
nid yw arcbesgobaeth yn archesgobaetb mwyach. Mor 
wir a bod Annibyniaetli yn ISTghymru, y mae yno An- 
nibynwyr hefyd; os amgen, nid Annibyniaeth yw An- 



Y PARCH. JEHKIK JENKINS. 



83 



nibyniaeth mwyach. Mae efe gyda hyfder yn gofyn, 
"Pwy yn mhlith gweinidogion yr Annibynwyr yn 
oSTghymru sydd yn archesgobaethu ?■' Ateb — Yr arch- 
esgobion. Pe yr atebaswn ei ofyniad drwy nodi enwau 
naturiol y personally a'r lleoedd y maent yn byw, bu- 
aswn yn gwneyd peth na wnaeth ef ei bun. Nid wyf 
yn meddwl mai wrth yr enw " Carwr Crist a'i Weis- 
ion " y mae ei gymydogion yn ei adnabod ef gartref. 
Nid wyf yn gweled tegwcb yn y byd yn y weithred fod 
neb yn beirniadu mewn enw ffugiol ar waitli nn dyn 
mewn cylioeddiad crefyddol, os bydd ei enw priodol 
a'r lie y byddo yn byw wrth ei ysgrif. herwydd yr 
annhegwch hwn, nid dichonadwy ateb rhai gofyniadau 
sydd yn ysgrif Mr. C. 

Mae yn dywedyd am y naw ysgoldy neu gapeldy 
sydd dan ofal y tri gweinidog, (sef yr ychydig bobl 
sydd yn addoli ynddynt,) yn ei ardal ef, gan ofyn a 
yw pob nn o'r rhai hyn yn egiwys. Y mae yn dyweyd 
eu bod yn rhy wan i gynal gweinidog. A fyddai ddim 
yn well eu bod tan ofal un cymydogaethol ? Yr wyf 
- yn cydwybodol gredu y gwn am ardaloedd lie y mae 
llawer yn cam Crist a'i weision yn Nghymru, eu bod 
yn alluog, ac y byddai yn well iddynt gadw gweinidog 
eu hunain na bod tan ofal neb cymydogaethol. Mae, 
a wn i am danynt, yn mhlith yr Annibynwyr yn 
Nghymru, naw o weinidogion a phedair egiwys dan 
ofal pob un o honynt ; amrai a thair, a degau a dwy. 
Yr wyf yn cyfaddef ar unwaith fod gan Mr. C. well 
mantais i wybod am Gymru na mi. Y mae yn rhyfedd 
genyf fod y gwr mor anwybodus wrth ystyried ei oed. 
Y mae wedi ei eni pan nad oedd ond chwech o weinid- 
ogion gan yr Annibynwyr yn y Gogledd; eto nid yw 



S-1 



TBAETKODAU, &C, 



yn gwybod fod neb yn archesgobaethu yn mhlith yr 
Annibynwyr, neu nad yw yn gwybod pa beth yw eg- 
Iwys yn ol iaith y Testament iNewydd. Eglwys ydyw 
cynulleidfa o bobl mewn cyfamod a'u gilydd i gario 
achos Duw yn mlaen. jSTicl yw o bwys pa un ai mewn 
anedd-dy, ysgoldy, neu gapeldy, y byddont wedi ym- 
gynnll at eu gilydd. Khuf. xvi. 5. Col. i. 15. Dyna 
ydyw eglwys yn yr ystyr neillduol ; yr lioll saint yn yr 
ystyr gyffredinolaf. 

Md rhy wan i gynal gweinidog yw nemawr un o'r 
eglwysi sydd yn cynal gweinidog rhyngddynt, ond rliy 
gybyddlyd ac anewyllysgar ydynt. Mae y rhan amlaf 
o'r eglwysi sydd yn cynal ond un prcgethwr rhyng- 
ddynt, yn alluocach i gynal gweinidog bob un na'r 
rhai sydd yn gwneutliur liyny. Pe yr ymddygai yr 
eglwysi sydd yn cynal eu gweinidogion eu liunain mor 
ddiog a difater tuag at eu bugeiliaid, ag y mae'r aml- 
edd eglwysi ag sydd yn cynal bugail rhyngddynt, buan 
y lleiheid lluosawgrwydd bugeiliaid eglwysi Crist, y 
dybenai y ffurf annibynol yn ei gweithrediad, ac yr ai 
y rhai sydd yn cael cu cynaliaefch yn gysurus yn gar- 
trefol yn awr yn grwydriaid ar hyd y dywysogaeth, nes 
crymu llawer henuriad eto dan ei faich. Sicr yw fod 
ofn dyn yn dwyn magi. Mae llawer eglwys yn 
^ghymru yn dyoddef llawer anfantais i'w heneidiau 
o herwydd ymddygiad archesgobawl eu gweinidog. 
Nid ydynt yn cael y rhai a ddewisant yn ami, ac o 
herwydd hyny dan yr angenrheidrwydd o ddyodclef 
llawer un tra anghymwys i lanw y swydd oruchel. 
O'r tu arall, yr wyf yn cyfaddef o'm calon, fod y rhai 
sydd a'r swyddau uchelaf a pharchedicaf dan y nef, sef 
cenhadon dro-s Grist at ddynolryw, wedi dyoddef caledi 



T PARCH. JENKIK JENKIHS. 



85 



a gwasgfeuon, na»i oes oncl eu Crewi* a hwy eu hunain 
yn eu difrifol ystyried. 

Dywedaf eto, y gwreiddyn o'r drwg liwn yw arian- 
garwch. Mae ariangarWch wedi gwreiddio yn nghal- 
onau gweinidogion ac eglwysi mewn llawer lie cyn 
yma. Adnabyddir ei fod a'i wraidd yn nghalon gwein- 
idog pan y byddo yn cymeryd gofal eglwys gymydog- 
aethol, ac ar yr un pryd yn cael ei gynal yn gysurus 
hebddi lie yr oedd o'r blaen; ac yn yr eglwys, pan na 
byddis yn cyfranu at y weinidogaeth megys y mae 
Duw wedi ei llwyddo, gan ystyried cynaliad y weinid- 
ogaeth yn weitlired o elusen, yn lie dyledswydd a 
braint. Mae yr anglienfil eilunaddolaidd hwn, sef 
gwreiddyn archesgobaeth, dan ei wahauol fantelli 
twyllodrus, yn fwy goddefadwy nag un pecliod arall yn 
eglwysi y saint ar y ddaiar. Oeryddir yn galed, a diar- 
ddelir dynion am bob pec-hod arall braidd; ond am 
hwn, nid wyf yn gwybod fod y fath ddysgyblaeth wedi 
ei gweini er ys oesau ! ! 

Mae Mr. 0., wrth ddymuno dangos anghysondeb a 
drwgduedd fy llythyr, wedi amlygu fifrwyth ei nwydau 
ei hun. Os oes tuedd da mewn archesgobaeth, y mae 
tuedd drwg yn fy llythyr ; ac os oes cysondeb rhwng y 
J'hai sydd yn proffesu Annibyniaeth it'u hymddygiadau 
archesgobawl, y mae fy ysgrif yn anghyson. Gellir 
raeddwl oddiwrth ysgrif Mr. C, na bu ef yn mhell 
iawn o olwg mwgdwll ty ei dad, pan y mae yn barnu 
pymru yn gyfiredinol wrth lihyn mesur ei gulaidd ad- 
nabyddiaeth, a dyweyd nad oes yn yr holl fyd bobl 
mwy di-hunangais a hunan-ymwadol na"i frodyr yn y 
Gogledd. Mae yn ofynol ei fod mor adnabyddus &'r 
holl fyd ag yw a'i frodyr yn y Gogledd cyn y gallo, ar 



86 



TRAETHODAU, &C., 



dir teg, brofi ei liaeriad. Mae adnabod ein hunain yn 
orchwyl o fawr bwys. Dymunaf arno brofi anghyson- 
deb fy llythyr drwy ryw betli amgen na haeriadau. 
M feddyliodd fy enaid erioed trwy fy ysgrif i erlid, 
gwawdio, na chablu unrhyw ddyn, na dychymygu fod 
gweinidogion yr Annibynwyr am lafurio jn ngwinllan 
Crist yn cael gormod. G-wn y dylai y rhan amlaf gael 
rhagor, i'e, dylent gael eu cynal wrth yr efengyl, a'u 
parchu er mwyn eu gwaith. 

Gadawaf i'r darllenydd farnu pa fath " Garwr Crist 
a'i Weision " y w hwn. A ydyw wedi gwneyd cam a'i 
gymydog ai nad y w ? Md amddiffyn beiau neb pwy 
bynag, pe byddent benaetbiaid y bobl, ydyw yr olew 
penaf o eiddo y cyfiawn ; na llefaru yn arw wrth. ei 
frawd sydd mewn gwlad bell, gan ddywedyd, "Tawed 
yr anwybodus," &c. 

Mae becbgyn glewion yn y Colegau, a manau eraill, 
yn Nghymru eto, a lanwent y lleoedd gweigion sydd 
yna; ond tra fyddo y fath archesgobaeth yn cael ei 
hamddiffyn mewn rliith cariad at Crist a'i weision, nid 
rhyfedd fyddai gweled y rhai mwyaf addawol eto o 
lionynt yn myned at y Saeson, a manau eraill. Mae 
llawer o bregethwyr wedi dyfod o Gymry ir wlad lion 
o bryd i bryd. Adwaen amryw o honynt. Maent o 
iendith, ac yn anrhydedd i'w profies. Nid rhyfedd, na 
blin fyddai genyf, pe deuai llawer yma eto ; os byddent 
yn fechgyn call, doniol, ac addas i'r weinidogaeth, y 
mae pob calondid iddynt. Mae yr holl feusydd eang 
trwy yr TJnol Dalaethau yn gwynu i'r cynhauaf; a'r 
medelwyr sydd yma yn barod, dyma eu hiaith, "Deu- 
wch drosodd, a chynorthwywch ni ! ! 

Terfynaf, gan dystio i bob Carwr Crist a'i Weision 
cjiwy'r byd. y dymunwn eu llwydd yn mhob daioni. 



lAWIST CEIST. 



Gan fod y testyn hwn wedi ei benodi 1 ini, er rhoddi 
ysgri'f arno, mewn dymuniad i hono beidio bod yn faith 
iawn, yr wyf yn anturio i wneyd hyn yn y modd goreu 
ag y medraf. Anmhosibl cyffwrdd braidd ti llawer o 
gangenau yr athrawiaeth ogoneddus dan sylw mewn 
cylch mor gyfyng a gwyneb dalen neu ddwy yn y Cen- 
hadwr ; am hyny cry n oaf fy nrychfeddyliau, gan en 
gosod yn dalfyredig o flaen fy naiilenw3 T r. A'r " neb a 
ddarlleno, ystyried." 

Wrth lawn yr ydym yn deall, rhyw beth sydd yn 
cael ei wneyd er heddychn anfoddlonrwydd rliyw un ; 
neu, foddlonrwydd am dramgwydd. Mae ygair yn ar- 
wyddo, nid yn unig y llwybr trwy ba un yr heddychir, 
end yr heddychiad yn weithredol — fod y blaid a gaf- 
odd ei hanfoddloni yn gweithredol droi heibio yr an- 
foddlonrwydd. Yn yr ystyr flaenaf, cynwysa foddion 
neu drefn y cymod ; yn yr olaf y meddylir y cymod ei 
bun, neu feddyginiaethiad gweithredol o'r rhwyg a 
wnawd. Deisyfir am i'r darllenydd gadw y gwahan- 
iaethiad hwn yn barhaus o flaen ei feddwl. 

Mae y gair Hebreaidd, cawphar, i orchuddio, dileu, 
heddychu (fel gair cadarn), yn arwyddo astell neu glawr 
yr arch. Gellir gweled yr un drychfeddyliau trwy eiriau 
eraill yn yr Hen Destament a'r Newydd — Dilead, Bodd- 
lonrwydd, Pridwerth, Prynedigaeth, Aberth, ein Hedd- 
wch ni. Cynwysa y geiriau uchod, nid yn unig y 
bendithion yn dyfod i weithredol feddiant, ond hefyd 
cyfrwng neu lwybr eu gweinyddiad. 



88 



TRAETHODAU, &C, 



Amcan neu ddyben uniongyrchol (immediate design}) 
yr lawn ydyw eglnro cyfiawnder Duw, anrliydeddu y 
gyfraith, a chondemnio pecliod. Hyn liefyd oedd y 
prif ddyben, neu y dyben penaf. Yr oedd yr lawn i 
effeithio yr 1111 peth, er mewn ffordd wahanol, ag a fu- 
asai yn cael ei effeithio trwy gospi y troseddwr yn ber- 
sonol am ei d.rosedd, yn ol dedfryd y gyfraith. Mewn 
geiriau eraill, yr oedd i ddal i fyny awdurdod Duw fel 
Penllywydcl cyfiawn — dangos ei gasineb at bechod, eg- 
lurhau ei ymlyniad wrth ei gyfraith, a'i benderfyniad i 
amddiffyn ei hawdurdod yn mhlith ei greaduriaid rhes- 
ymol. 

Dyben terfynol (ultimate end) yr lawn oedd cymodi 
dyn a Duw, a Duw a dyn, neu wneyd heddwch rhwiig 
y ddau — cadw dynion ag iachawdwriaeth dragywyddol, 
a gwneyd arddangosiad gogoneddus o'i berffeithderau. 

Os gofynir a fu Crist farw dros holl ddynolryw, neu 
dros rai yn unig, atebwn, mor bell ag y mae dyben un- 
iongyrcliol ei farwolaeth i'w ystyried, gellir yn briodol 
ddyweyd iddo farw dros bawb. Symudodd y rhwystrau 
oedd ar ffordd achub, y rhai a fuasent yn tragywyddol 
atal y pechadur i ddedwyddwch, oni buasai yr lawn. 
Trwy angau Crist y cawd llwybr i ddianc rhag y Hid a 
fydd, a'r digofaint sydd ar ddyfod. Ar dir yr lawn y 
mae Duw yn cymodi y byd ag ef ei hun, neb gyfrif 
iddynt eu pechodau. Dywedir fod Crist wedi " marw 
dros bawb " — wedi f ( profi marwohieth dros bob dyn ?? 
— yn " IaAvn dros bechodau yr holl fyd," &c. Pan y 
byddom yn ystyried dyben terfynol yr lawn, ac nid ei 
brif, neu ei ddyben penaf, dylem lefaru mewn model 
cyfyngol, mai dros yr " Eglwys," y " defaid, ei " bobl," 
neu ei : gyfeillion," y rhoddodd efe ei u gefn fr curwyr, 



Y PARCH. JESTKIH JEKKINS. 



89 



a'i gernau i 7 r rliai a dynent y blew," y " gogwyddodd ei 
ben," ac y " rboddodd i fyny yr ysbryd." 

Mae lawn wedi ei wneycl. — Heb hyn nid allasai Duw 
faddeu pecliod ; am liyny, mae y ffaitli fod Duw yn 
madden yn brawf fod lawn wedi ei gael. Tystiolaetha 
yr Ysgrythyran liyn mewn amryw ffyrdd. Yr aberthan 
o dan y gyfraith oeddynt yn gysgod o betlian gwell i 
ddyfod. Dyoddefodd lesn gospedigaeth ein lieddwcli 
ni. Yr liwn ni wnaetli becliod a wnaetlipwyd yn 
becliod (neu yn bech-abertli) drcsom ni. Mae ei waed 
yn puro y gydwybod, ac yn glanlian oddiwrtli bob 
pecliod. Do, fe fn farw dros ein pecliodau ni yn ol yr 
Ysgrythyrau. 

Yr oedd lawn Crist yn gynwysedig yn benaf yn ei 
ddyoddefiadan, eto nid lieb ei nfudd-dod ; oni bnasai 
fod ei ddyoddefiadan yn wirfoddol, ni buasent yn rliin- 
weddol. Mae rliinwedd, gwerth a gwiwdeb r w priodoli 
i'w ddyoddefiadan am ei fod yn Eab Duw. Oni buasai 
ei fod yn dyoddef yn wirfoddol yn ol ewyllys ei Dad, ni 
bnasai yn abertli ac yn offrwm i Dduw o arogl peraidd, 
nac yn tycio dim er dileu pecliod. Hefyd, iaitli yr Ys- 
grytliyrau yw, fod Crist wedi "offrymu ei hun 7 '~~ei 
fod yn marw fel abertli, ac nid fel mertliyr yn unig. 
Felly mai trwy ufndd-clod un y gwnaetlipwyd llawer 
yn gyfiawn, yn gystal ag mai trwy dywalltiad ei waed 
y gwelir llawer wedi en puro. 

- Er fod Crist wedi cael ei wneyd yn felldith drosom 
ni, nid yw yn ymddangos iddo yn llythyrenol ddyoddef 
y gosp hono oedd y pechadur yn ei haeddu. Nid oedd 
colynau cydwybod euog yn un rhan o'i ddyoddefiadau 
ef. Mwy priodol yw dyweyd, fod ei ddyoddefiadau yn 
gyfiawn foddlonrwydd ac anrbydedd i'r gyfraith, na 



90 



TRAETHODAU, &C, 



dyweyd iddo ddyoddef yn liollol yr liyn yr oedd y gyf- 
raith yn ei ofyn gan y troseddwr. Er fod dyoddefiadau 
Orist mewn ystyr ddirprwyol, eto nid oeddynt yr un yn 
eu natur ag oedd y pecliadur yn en haeddu, nac yr im 
mewn graddau, na pharhad. JSTid oeddynt yn cldy- 
oddefiadan haeddianol, ond anrhwyniiadoL, a gwirfoddol; 
eto dyoddefodd " er ein mwyn," ac " yn cm lie dy- 
oddefodd fel na byddai y pecliadur a gredai ynddo dan 
rwymau i ddyoddef byth, 

Mae dyoddefiadau Crist yn anilygu sancteiddrwydd 
Duw, ei fod yn elyn i bechod, eto yn Dduw trugarog a 
graslawn, ac yn barod i faddeu. Dangosant fod holl 
reolau y ddeddf yn uniawn, ac o bwys yn ngolwg Duw ; 
fod yn anmhosibl i'r euog ddianc rhag y gosp haedd- 
ianol yn ol dedfryd y gyfraith, ond trwy ^yfryngdod yr 
Arglwydd Iesu yn unig — trwy yr lawn bendigedig. 

Mae angau Crist wedi boddloni cyfiawnder dw} T fo], 
hyny yw, y cyfiawnder bwnw sydd yn dal perthynas a 
gweinyddiadau cyboeddus a chyffredinol y DuwdocL 
Dengys befyd awdurdod Duw yn ngbynaliad anrliyd- 
edd ei gyfraitb. Yr oedd yn ddyledus i Dduw fel llyw- 
odraetbwr cyfiawn amddifiwn iawnderau ei orsedd, a 
cbadw coron cyfiawnder heb syflyd ar ei ben, a theyrn- 
wialen uniondeb yn ddi-gryn yn ei law. 

Pan y byddom yn son am gyfiawnder personol, sef 
rlioddi i bob un fel y byddo ei waitb ef— cospi yr euog, 
a gwobrwyo yr ufudd, neu gyfiawnder rhwng gwr a 
gwr, nid yw yn ymddangos fod lawn Crist wedi ateb i 
liwn. Mae yn amlwg yn nyoddefiadau ein Ceidwad 
mai y dieuog a ddyoddefodd ac a fa farw, a 7 r euog trwy 
byny sydd yn cael ei arbed. 

' ' Yr Oen dieuog yno 'n marw, 
Minau 'r euog yn cael lbyw" 



Y PAECH. JEISTKLN" JENKINS. 



91 



Yn nhrefn gras, nid y beius sydd yn marw, ond yr 
hwn ni wnaeth gam, ac 111 chaed twyll yn ei enan. 

Mae yr lawn anfeidrol hwn yn gosod allan i holl 
fodau deallawl y bydysawd fod sefyllfa dyn yn dra 
phechadnrus a thrnenns, er nad yw yn anfeddygin- 
iaethol — fod arbediad yn gyrliaeddadwy trwy aberth y 
groes — a bod gwrthodwyr y drefn rasol a glwysaidd 
lion a'n dainnedigaeth yn sicr, a'n cosp wedi mawr 
ychwanegn. Mae marwolaetli lesn yn egluro i holl 
ddeiliaid llywodraeth foesol Duw burdeb ei gyfraith, 
mawr ddrwg pecliod, a chydgordiad perffeithderan lor 
yn achnbiaeth dyn. 

Llawer gwaith y gofynwyd a oedd pechodau dynion 
yn gyfrifedig ar Grist pan oedd yn dyoddef yn en lie ? 
Ymddygwyd tnag ato fel pe bnasai yn bechadur pan y 
bu farw yn lie pechadnriaid. Ond os wrth hyn y de- 
allir, fod en pechodan liwy yn cael en symnd oddiar- 
nynt hwy arno ef, i fod yn eiddo iddo ef, nes yr oedd 
Efe yn cyfreithlon haeddn cael ei ladd, nen ei fod yn 
gyfrifol yn ol gofyniadan nniondeb am danynt, nid oes 
sail dda i ? r fath liaeriad. Ond os na olygir dim mwy 
wrth gyfrifiad pechod arno na ? i fod ef wedi dyoddef fel 
tin yn sefyll yn He y pechadur, nid oes genyf y gwrth- 
wynebiad lleiaf i 7 r fath olygiad. Os mynir i ni ddeali 
wrth y gair cyfrifiad, trosglwyddiad o bechod, neu 
ddrwg moesol, ac o ganlyniad trosglwyddiad nodwedd- 
iad moesol, yn ol yr olwg hon yr oedd yn rhaid fod em 
pechodan ni wedi myned yn bechodan i Grist, ac felly 
yr oedd efe yn marw am ei bechodan ei hnn, nen bech- 
odan wedi clyfod yn eiddo iddo ei hnn, er ei fod yn 
Oen difeins a difrychenlyd. Hefyd, ar yr nn tir mae 
ei gyfiawnder ef, nen ei weithredoedd moesol ef, yn dy- 



92 



TEAETHODAU, &C, 



fod yn gyfiawnder neu yn weithredoedd moesol i ni, ac 
felly yr ydym yn cael ein liystyried yn gyfiawn ar sail 
cyfiawnder o'r eiddom ein hunain. Os fel hynyna y 
mae pethau yn bod, nid yw iaphawdwriaeth dyn mwv- 
acli o ras, neu nid yw gras yn ras niwyach. Y gwir 
yw, ni ddylid ystyried egwyddorion llywodraeth foesol 
Duw yn ol dull neu drefn masnach dynion, oblegid 
nid nivyfau yw pechodau ; ac nicl yw pechod a sanct- 
eiddrwydd yn newid dwylaw un amser, fel y mae yr 
ecliwynwr a'r dyledwr yn ami yn gwneyd. 

Mae rliad ras mewn maddeuant pechod mewnperffaitli 
gymod a cliyfiawnder ar dir yr lawn. Nid yw yr lawn 
yn talu dyled y pechadur er ei ryddhau oddiwrth af- 
aelion gofyniadau y gyfraith. Nid yw yn gpsod Duw 
dan rwymau i faddeu pecliodau neb. Mae darpariad 
trefn y cadw o ras, a'i dygiad oddiamgylcli befyd, ac y 
mae yr addewid i faddeu i'r edifeiriol liefyd, a pliob 
addewid arall o eiddo y !N*ef, wedi deilliaw o 7 r un ftyn- 
onell. Mae trefn yr lawn, fel cyfrwng maddeuant. yn 
gwbl o ras, a maddenant pechod yn weithredol hefyd 
sydd o ras penarglwyddiaetliol yn unig. ISlae y gras 
hwn yn enaid y credadyn yn teyrnasu i fywyd tragyw- 
yddol. G} 7 da phriodoldeb y gellir dyweyd am dano fel 
egwyddor fywiol, yn mha galon bynag y mae, Cariad 
Duw yw ei wreiddyn, yr lawn a osododd Duw yw ei 
sylfaen, Gair Duw yw ei reol, Ysbryd Duw yw ei gyfar- 
wyddwr, gogoniant Dnw yw ei ddyben, a delw Duw yw 
ei berffeithrwydd. 



RHAGFABN CKEFYDDOL. 



Dywed Syr William Jones, wrth ddechreu traeth- 
awd (pan y cyferbynia ddnwian'r Indiaid a'r Ewrop- 
eaid paganaidd), y rhag-syhv hynaws canlynol : — " Yn 
ein hymofyniad am y gwirionedd, nid oes dim yn fwy 
o rwystr nag ysbryd cyfnndraethol," fel y tystia ysgrif- 
enydd Hindwaidd, " Pwy bynag a ymlyn wrtli grug o 
dybian, liwnw sydd wanaf ei resymau dros yr hyn a 
goledda." 

Bernir yn gyfi'redin fod yr hwn a ddyrcha uwchlaw 
rhagfarnau y werinos yn incddu meddwl ucliel o galon. 
Pe na olygid wrth hyn ddim mwy na gwrthodiad 
eyfeiliornadau, dylem goleddn y sylw er gwaethaf ein 
hymarieriadan blaenorol. Ond os disgwylir gan ym- 
wadwyr rhagfarn i ni ymddiosg o bob math o ragfarn- 
au, cyn y gallom wneyd ymofyniad teg am y gwir, a 
derbyniad o bono, yr ydym yn gostyngedig farnn en 
bod yn saethn dros y nod, trwy ofyn gan y natnr ddynol 
yr hyn nad all, ac na ddylai wneyd. 

Mae gan bob dyn ei ragfarnau ; derbyn hwynt yn 
anwybodol ac yn ddiamgyffred iddo, oddiwrth y ffryd- 
iau cyntaf a orlifant iV ystyriaethan, a gadawant en 
hargraff ar ei fywyd dilynol. Ehagfarn ydyw bam 
wedi ei ffiirfio heb ymchwiliad am wirionedd. Dy- 
ehymyg yw am iawnder pcthau heb brawf o'n cywir- 
deb ; o leiaf, cyn i'r deall erioed amgyffred rhesyman 
a*u hategant. 

Gallwn alw y rhan fwyaf o olygiadau ac egwyddorion 



94 



TBAETHODAtT, &C., 



pob dyn yn rhagfarnau. Derbynoidd hwynt oddiwrth 
ei rieni, ei farnaeth, ei athrawon, a'i gymydogion ; oddi- 
wrth y sefyllfa a'r graddau y bodolai rnewn cymdeitlias ; 
ie, derbyniodd hwynt oddiwrth ddull neillduol llyw- 
odraeth a chrefydd ei wlad, darlleniad rhanog, ac oddi- 
wrth y lluaws achosion a nodweddant amrywiaeth 
bywyd, rhagredegwyr cymeriad a thynged pawb. Llaw- 
er o ragfarnau a adeiladwyd ar sylfeini da, er na chy- 
merasom ni erioed y drafferth o gloddio i'r manau y 
gorweddant. Llywodraethir dynion gan mwyaf yn 
mhob gwlad gan en rhagfarnau. M sylwant ac ni ym- 
resymant drostynt eu hunain. Os digwydd i'w rhag- 
farnau fod yn gywir, yn gyffredin byddant yn ddinas- 
yddion da a defnyddiol. 

Yn awr, nid oes tuedd ynom i anesmwytho tawelwch 
nieddylian diddrwg a rhinweddol y fath bersonau, na 
thaflu y rbwystr lleiaf ar ffordd eu llwyddiant. Gad- 
awn iddynt fyw a marw dan acblesiad a dyianwad 
rbagfarn. Gadewch i ynysydd yr ia horn ei eira rhew- 
11yd, a'r Affricaniad boetbder ei haul llosgedig. 

Rbagfarn byfryd yw bono a'n tuedda i ddewis ein 
gwlad enedigol o flaen pob gwlad arall. Oni b'ai hyn, 
byddai mwy na baner y bellen ddaiarol yn ddi-drigolion. 
Gan hyny, rbagfarn ddiniwed a defnyddiol yw. Hawdd 
fyddai ychwanegu engrcifftiau i'r un perwyl. Dedwydd 
fyddai y teulu dynol pe byddai eu ho]l ragfarnau mor 
ddiniwed ; dedwydd ar destynau difrifol o dragywyddol 
bwys, pe b'ai eu rhagfarnau o du y gwirionedd. Ond 
ITaith ddiyniwad yw, nid felly y mae. Deng mil o gyfun- 
draethau anhebyg, ac anghyson, mewn gwlad ac eglwys, 
a ffynant yn y byd. Golygii* y rhai byn i gymeradwv- 
aetb dynion, a phrofaiit; tu draw i ddadl, fod rbagfarn- 



Y PAECH. JBHKIN JEHKINS, 



95 



au y rban amlaf, yn gyfeiliornus. Mewn nn oes nis 
gellir cliwynu y rbai liyn o feddylian ond ycbydig. 
Petb peryglns yw ymosod mewn modd noeth a cby- 
hoeddus ar ragfarnau dynion. Yn gyffredin, effeithia 
y fath ymosodiad er en cylymn yn gadarnacb yn en 
cyfeiliornadan ; neu, os yn wabanol, gwylltir hwynt i 
sngndraetboedd diddnwiaetb, nes ybydd y canlyniadan 
yn fwy athrist ac anobeitbiol i wneyd ail ymosodiad. 
Dyma fel y mae o bartli rhagfarnau crefyddol. Y medd- 
ylian gwanaf ac anmlierffeithiaf am grefydd ydynt well 
na gwadiad o grefydd. Heb' ofn Dnw mewn rhyw 
fodd nen gilydd ar gydwybodan a chalonau dynion, 
mae cymdeithas ar ei tberfyn, oblegid ni wna cyfreitb- 
ian dynol y tro bebddo. 

Sylwn ar Ffrainc ar ol y cbwildroad, pan ddarfn idd- 
ynt fathrn Pabyddiaetli dan draed, yr bon yn bir a 
ebwarenodd ei llumanau traws-arglwyddaidd dros y 
trigolion. Gelynion cndd y- gwirionedd a argraffasant 
ar en meddyliau dwyll Eglwys Bbnfain, nes y ffoisant 
yn lluoedd i dir anffyddiaetb. Pa ryfedd oedd en 
gweled yn llamn fr lie y daethant. M ebawsant gynyg 
newid en barnan er en gwell. Llwyddodd Robert 
Dale Owen yn ei anican gyda'r Ffraneod yn well 
na'r llwynog bwnw yr adroddir ei banes yn un o 
cbwedlan iEsop, yr bwn a gyngorai ei gyd-lwynogod i 
dori en cynffonan. Os oedd y Ffraneod yn gweled 
crefydd ein Harglwydd ni yn anbardd, am en bod 
mor gynffonog o draddodiadan y tadau, pabam na bti- 
asent yn tori y traddodiadan ymaitb a cbyllell y gwir- 
ionedd, yn lie taro en hymenydd allan er mwyn an- 
fiyddiaetb ? Os ydym ni am dynu yr efrait ymaitb, 
gocbelwn ddiwreiddio y gwenitb befyd. Os amcanwn 



96 



TBAETHODAU, &C, 



ni ladd rhagfarn dynion, byddwn ddoeth, trwy gynyg 
rliyw beth gwell iddynt; i'e, rhoddwn iddynt oleuni 
am dywyllwch, doethineb yn lie ffolineb, cariad am gas, 
onide gwell gadael rhagfarn heb ei hatlonyddu ; gad- 
awn iddi deyrnasu yn ei thawelwch cyntefig. 

Ein hamcan yn y sylwadau blaenorol oedd egluro 
ein testyn mewn dull sathredig a chyffredinol. Beth 
bynag, nid yclym yn proffesu pleidio rhagfarn yn 
mhellach nag y mae ein sefyllfa bresenol, gwaeldra ein 
natur, a lies cymdeithas yn anocheladwy yn ein har- 
wain. Tebyg yr erys y werinos dan ei llywodraeth. 
Gadewch i ni, gan hyny, eu hesgusodi yn y ddarlith 
hon yn ddigerydd, a chyfeiriwn ein sylwadau at ddos- 
barth arall a gymerant arnynt fod yn gallach. His 
gallwn esgusodi dynion a broffesant eu bod yn ddysg- 
awdwyr, a rhydd-ymofynwyr am y gwirionedd, eto a 
letyant braidd ar bob mater y sylwant arno olygiadau 
cul a rhanog, na ddaliant eu profi ; gan eu bod ag am- 
ser a chyneusderau i dreiddio, manylu, a gwahaniaethu 
y naill beth oddiwrth y Hall, eu deall yn eu gwahanol 
berthynasau a'u cysylltiadau ar sylfeini wrth ba rai y 
profir hwynt, er gwneyd i eraill eu hadnabod. Onid 
gwaith dysgeidiaeth yw egluro pethau oeddynt yn dy- 
wyll, trwy daflu pelydr goleuni arnynt, a'u dwyn i 
wybodaeth sicr ? Os na wna hyn, pa ddefnydd yw? 
I ba beth y mae Duw wedi rhoddi synwyr yn ein penau, 
os nad i chwilio a phrofi pethau drosom ein hunain ? 
Da yw fod cangenau dysg wedi eu sefydlu er ein cy- 
northwyo at ddeall y gwirionedd; eto rhaid chwilio 
pob cangen ag y byddom yn ymwneyd a hwy, a phrofi 
pethau wrth faen prawf y gwirionedd cyn y byddont o 
un budd i ni. Nid ydym yn meddwl y dylai dyn, i'r 



Y PARCH. JEKKIH JENKINS. 



37 



dyben i ddyfod yn gall, a deall pethau, i roddi lieibio 
ei lioll ddrych-feddyliau blaenorol. Nid ydym am ei 
leihau ef yn liollol yn mliob ystyr, i sefyllfa plentyn, i'r 
dyben i'w wneyd yn ddyn. Mae liyn yn annichonadwy. 
Yr ydym yn gofyn rlieswm dros yr liyn yr ydym yn 
ei ddyweyd nen ei wneyd. Nid fel y mae y plant yn 
dyweyd — gofynant i'w rhieni, neu iV hathraw, apeliant 
atynt pan na chredir hwynt; neu, fel y pabydd yr 
hwn sydd yn credu yr un petli a'i fam o Eufain ; ond 
yn hytrach yr ydym am gael rheswm parod am y 
gobaith sydd ynom; yr ydym yn gofyn fod ganddo 
ryw beth i brofi ei bwuc, heblaw fod y D. D. yn dy- 
weyd mai felly y mae petbau yn bod, neu fel liyn a'r 
fel y dywed llyfr y gyffes fifydd; yr ydym yn gofyn 
ganddo i fod yn agored i argyhoeddiad, i beidio ameu 
yn ngwyneb prawf, na chredu hebddo. 

Os ceir dyn unwaitli i ben y bryn liwn, bydd mewn 
man manteisiol i ganfod y gwirionedd a'i dderbyn. 
Gellir dyweyd am dano ei fod wedi ei ddiarfogi o'i rag- 
farn. Mae yn awr yn barod i redeg dros gyfundraethau 
ac opiniynau, pa rai unwaith nas gallasai eu liaros, neu 
y rhai oedd yn gas gan ei galon am danynt. Nid ydyw 
enwau bellacli yn ei ddychrynu. Pryna lyfrau enwadau 
eraill yn awr, yn gystal a llyfrau a gyfansoddwyd gan 
ei blaid ei hun, os crefyddwr fydd. Ac yn lie llyncu 
dim lieb ei brofi, fel o'r blaen, rliaid iddo yn awr ei 
falu yn melin rlieswm, a'i brofi wrth Air y Gwirionedd. 
Os digrefydd a fydd, ac yn ddyn rhesymol, daw cyn 
hir i wertlifawrogi y maen prawf liwn o flaen pob llyfr 
arall, yn gymaint a bod y gwirionedd yn bur yma, fel 
y ffynon. Ceir y dyfroedd yn buracli yn llygad y ffynon 
nag yn mliell oddiwrtbi. Pa acbos sydd genym i yfed 



98 



TRAETHODAU, &C., 



dyfroedd a redant ar hyd cwterydd a chamlasau llygr- 
edig dynol gyfifesau, a thadol draddodiadau, pan y mae 
genym genad Duw i yfed y dyfroedd pur o'r Beibl ; na 
dilyn goleuni canwyllau neb, pan y mae Haul y Oyf- 
iawnder wedi ei osod, er goleuo pob dyn sydd yn clyfod 
i'r byd. 

Dichon y gofyn rhyw un, Paham na fyddai Cristion- 
ogion o'r un farn a'r un ol wg ? leiaf, Pabam na b'ai 
cariad a dyoddefgarwcb yn eu rhwymo mewn undeb ? 
Os cariad yw egwyddor fawr a lianfodol ein crefydd 
santaidd, oni ddylem ddisgwyl fod ei phleidwyr yn 
caru a phleidio eu gilydd. Onid allem ddisgwyl fod 
unoliaeth golygiadau yn fwy amlwg i'w gweled oddi- 
wrth y rbai a dynant eu tybiau o'r un Pfynonell 
Bdwyfol. Rhesymol, debygem, yw disgwyl petbau fel 
yma. Oblegid yn sicr, nid byth y dycbymygasem yn 
flaenorol i'r ffaitb, fod cymaint o opiniynau anghyd- 
unol yu cael eu derbyn gan y byd crefyddol, a bod y 
rhai hyn yn boni cywirdeb eu barnau o'r Beibl, pan y 
mae hwn yn orucbel, bael, a grasol yn ei natur a'i 
ddyben; nis gall fod yn rboddi y cysgod lleiaf i'r fath 
dybiau. Ehyfedd fod y Llyfr, yr bwn y cyftesir ei fod 
mor eglur a cbywir, mor llawn o angliysonderau. 
Rhyfedd fod yr Ysgrytliyrau Santaidd, y gyfrol ysbryd- 
oledig, yr unig reol ddiwyrni i ddynion, i'w harwain 
trwy y byd pecbadurus, Uygredig, a thy wyll hwn ; yr 
unig ddatguddiad a roddodd ein Duw doeth a da i'w 
greaduriaid; rhyfedd, ie, anamgyffredadwy ryfedd, fod 
gwaith y fath Pod, a roddwyd at y fath ddybenion en- 
wog a chymwynasgar, yn cael ei ddirdynu i ymddangos 
mor deg a golygus, er amddiffyn yr amrywiedig, wrth- 



Y PARCH. JBKKIH JEHKINS. 



93 



un, niweidioi, a ? r anghyson benderfyniadau, a briodol- 
wyd iddo, neu yn hytrach a dynwyd o ho&o. 

Md yw y dadguddiad sydd o Dduw yn cynwys 
y fath grugiau o ystyron a briodolir iddo, onide 
yr ydym yn ei yspeilio o bob gwerth a sicrwydd. 
Mae yn rbaid fod rhyw beth neillduol ddibetrus a 
goleu yn ei amcan goruchel. Os yw y Beibl, gan hyny, 
yn cynwys dadguddiad o'r ewyliys ddwyfol, fel y mae, 
yn ol addefiadau pob 1111 o'r pleidiau anghytunus, o 
angenrheidrwydd y eanlyn, rbaid fod ei brif nod yn 
benderfynol ac amlwg, ac yn bollol uwchlaw cam-dyb i 
unrhyw feddwl bynaws. Ond pe barnem yr efengyl 
yn bollol wrtb ysgrifau lluaws o Gristionogion a duw- 
inyddion yr amseroedd, penderfynem yn fuan ei bod 
yn gynwysedig o ryw ben gasgliadau dirgeledig, ffigwr- 
aidd a dychymygol, wedi eu bwriadu neu eu dygwyddol 
drefnu er rbeibio a dyrysu y synwyr dynol, ac nas 
gellir rboddi un deongliad rbesymol o honi. 

Trwy'r cwbl, yr ydym yn sicr mai goleuni y w yr ef- 
engyl, fel ei Hawdwr Bendigaid, ac nad oes ynddi ddim 
_ tywyllwcb. Ynddi y cawn gyfangorff o foesau, a threfn 
fawr iachawdwriaeth. Er fod araitblithrwydd llygr- 
edig, ac annuwioldeb disynwyr yn bradycbus ymosod 
am ei hoedl, er byny nis metba orcbymyn hybarch- 
rwydd y bobloedd ; dengys iddynt mai bi yw y trysor 
goreu mewn llestri pridd, a bod godidawgrwydd gallu 
Duw yn argraffedig arni bi. 

Bellaeb, er mwyn cywreinrwydd, o leiaf, gallwn ofyn ? 
ba le y tarddodd y fath heidiau amrywiog o dybiau 
o barth yr efengyl ? a pha fodd y maent yn cael eu dal 
gan y gonest a'r twyllodrus, y dysgedig a'r annysgedig, 
yn mhob gwlad He y mae ei goleuni pelydrog hi yn 



100 



TBAETHODAT7, &C, 



ymddisgleirio ? Pa fodd y mac crefydd heddychol, 
haelfrydig a thangnefeddus Iesu wedi, ac yn cael ei 
gwaradwyddo gan gynenau a dadleuon, gan y rhai a 
rybuddir gan ein Harglwydd i fod rriewn undeb a char- 
iad, megys plant yr an teulu, a gweision yr un Ar- 
glwydd. Nid yw crefydd Grist yn ei natur, na'r gyfrol 
lie y mae yn argraffedig, yn dadrys yr anhawsder hwn. 
Nid oes yno na sail nac anogaeth i'r fath anghariad- 
lawn anghydfodiadau. 

Y gwirionedd yw, y mac yr lioll wahaniaefchau a'r ym- 
ddadleuon cynhyrfiedig yn yr eglwys Gristionogol yn 
gyhuddedig ar ragfarn — ar y dull y mac dynion yn sef- 
ydlu en cyfundraethau duwinyddawl — ymhoniadau i 
dybiau anmherft'aith yn fwy na'r gwirionedd pur. Pa 
nifer sydd wedi, ac yn bod yn ein byd ni o wallgofiaid 
selog, penffoliaid gwylltiog, hunanolwyr ystyfnig. Y 
rhai hyn a ergydianfc yn cgniol, a chollfarnant bob 
peth na fyddo yn unol a'u mympwy hwy. Os ym- 
ddadleuwcli a'r tylwytli hyn, cyfrifant reswm fel gwellt, 
a'r Ysgrythyrau egluraf fel pren pwdr. Er nad ymos- 
tyngant i farnau eraill, barnant y dylai eraill ymostwng 
i'r eiddynt hwy. Dywed y Ffrancwr, "Yr bwn na i 
dderbyn ddysg gan neb ond ei liun, bydd yn sicr o gael 
ffol i fod yn athraw iddo." Credais a gredaf, ydwyf a 
fyddaf." 

llhyw gymysgedd o angnysonderau dynol ymglym- 
edig wrtli y Dwyfol Ddadguddiad a genedlodd yr ys- 
bryd erledigaetbus a halogodd yr eglwys am oesau. 
Braidd yr ymddangosodd yr efengyl yn ein byd cyn 
iddi gael ei llygru gan ddyfeisiau dynol. Yn mhlitli 
3 r r Iuddewon cafodd ei difwyno a seremoniau — y ddeddf 
Foesenaidd a ddirdynwyd i sefydliadau traddodiadol. 



Y PARCH. JENKIST JENKINS. 



101 



ac ystyfnig ymlynent wrthynt. Ac nid oddiwrth y 
rhai hyn yn nnig y cafodd Oristionogrwydd niwed. Yr 
oedd gwahanol sectau yn mhlith yr Iuddewon, megys 
yr Herodianiaid, y Phariseaid, y Sadnceaid, a'r Essen- 
iaid. Y rhai hyn a lusgent en traddodiadan gyda 
hwy, nes y trowyd yr efengyl, yr lion sydd gyfangorff 
gwaeedig o'r cwr nchaf trwyddi oil, i debygn i siaced 
Joseph, yn frith o draddodiadan a gwaed y merthyron. 

Hefyd, yn fnan, y Groegiaid a'r Rhnfeiniaid a ym- 
drechasant gysylltn en philosophi Dalilaidd a'r ef- 
engyl. M fetkodd dysgyblion Pythagoras, a Zeno, 
Epicnrns, Plato, ac Aristotle, ganfod rhyw debygol- 
rwydd rhwng en gosodiadan hwy a'r eiddo y Messiah ; 
a phryd nad oedd dim o hyny yn bod, mympwy a 
balchder a genedlent y nifer a atebent en dybenion. 
Yr oeddynt wedi hir ymarfer rhoddi ymostyngiad 
fifyddiog i eirian en katkrawon, barnan y rhai a barch- 
ent fel gwirionedd angkyfnewidiol a tkragywyddol. 
Gan hyny, amcanent blygn a nyddn yr efengyl er ateb 
en hopiniynan blaenorol, yn He profi y cyfryw opiniynan 
prth oleu Dadgnddiad ei hun. Ac yn mkob gwlad lie y 
pregetkid yr efengyl, blodenai cyfnndraethoedd o dyb- 
ian wedi en dwfh wreiddio yn meddylian pob dosbarth 
o ddynion. Yr oedd y rhai hyn gan yr efengyl i'w 
darostwng, a llwyddodd tn kwnt i ddynol ddisgwyliad, 
ac yn wir, i raddan nad allasai moddion dynol ei 
effeithio, Baneran y groes a gyhwfanwyd trwy yr holl 
fyd adnabyddus, a. miloedd a blygasant i'w thystiol- 
aethan nefolaidd. Eto llawer o'r rhai niwyaf dysgedig 
nid nfuddhaent ond mewn rhan ; fifurfiasent gymysg- 
«dd o ddaliadan o wirionedd a chyfeiliornad, nes mewn 



102 



TBAETHODAU, &C, 



ycliydig amser y gorehuddiwyd y gwirionedd gan ddygn 
dywyllwch Pabyddiaeth. 

O'r amser hwn liyd y Diwygiad, teyrnasodd rbagfarn 
heb fawr aflonyddwch, a dynol awdurdodau a tbraddod- 
iadau a lithrasant ar eu goriwaered gyda llygredd yr am- 
seroedd, nes y llanwyd y byd o ysgelerderau — y daliwyd 
eneidiau filoedd yn maglau y diafol, ac y brasawyd 
nffern trwy ei beunyddiol fwydo. 

Dywedodd un duwinydd, "A ydyw dy galon yn un- 
iawn gyda Duw ? Os ydyw, estyn i mi dy law. £Tid 
wyf yn gofyn a ydwyt o'r un farn a mi. jSTid yw yn 
hanfodol, ddim pellacli na'n bod yn credu o'r galon 
gyfodi Iesu Grist o feirw, a chyifesu a'n genau i iach- 
awdwriaeth. 3sTid tebyg ychwaith y byddaf finau o'r 
un farn a thithau yn mhob petli — nis gallaf. Os nad 
allwn gyduno, gad i ni gyduno i fethu cyduno — rho dy 
law — paid ag edrych yn wgus," 

Locke a ddywedodd, " Yr ydwyf yn darllen Gair Daw 
yn ddiduedd er deall ei feddwl, gyda bwriad i'w fab- 
wysiadu i fod yn feddwl i mi yn olynol." A'r Parch. 
Kobert Hall a ddywed, " Nid oes gan un dyn, na neb 
dynion bawl i osod un rbeol anhebgor yn amod cym- 
imdeb, nad yw y Testament ISTewydd wedi ei osod yn 
amod iachawdwriaeth." 

Ond er mor rbesymol y sylw-nodau uehod, lluaws a'u 
diystyrant trwy eu boll fywyd, trwy ergydio ymddyg- 
iadau surllyd, enllibaidd, goganus ac angliariadlawn at 
eu boneddigeiddiach, duwiolach, a doethach. Trowcli 
ddalenau banesyddiaeth, yno y gwelwcb fod eu Ho- 
dium Theologicum wedi myned yn ddiareb a gwarth- 
rudd sefydlog. Gellid meddwl fod eu rhagfarnau yn 
anorehfygol, a'u casineb yn ddiddarfod; o leiaf, nis 



Y PAECH. JEWELS' JEXEI2s'S. 



103 



gallwn ui yn bresenol ganfod eu diwedd. Cadwodd yr 
ymraiaelion chwerwon a fuont rhwng Luther a Calvin 
hwy ill dau mor bell oddiwrth eu gilydd me^n teim- 
lad a chalon ag oeddynt oddiwrth y Pab o Rufain. Y 
Calfmiaid a'r Arminiaid ydynt yn mhellach oddiwrth 
eu gilydd yn nglrylcli y " pum' pwnc " wedi brwydro 
rai canoedd o flynyddoedd. Rhyfelgyrch grymus sydd 
yu parhau rhwng yr Esgobaethwyr a'r Henaduriaid o 
barth Uywodraeth eglwysig, a rhwng y ddwy blaid a'r 
Annibynwyr. Ai diffyg synwyr, ynte bod y ddadl 
sydd rhyngddynt yn anchwiliadwy, yw yr achos na 
b'ai bellach wedi ei pbenderfynu ? Onid y gwir yw, 
mai rhagfarn sydd hyd ynia yn cario'r maes ? Dal- 
iwch sylw ar yr anghydfodau blinion rhwng uehel ac 
isel G-alfiniaid, a'r cyfundraetbau rhwyg-dyllog a bleidir 
yn ein hoes gan bob plaid o G-ristionogion ; onid yw 
rhagfarnau America yn amlaeh na'i choedydd, yn fwy 
eribog na'i mynyddoedd, ac yn lletach na'i hafonydd ? 
Frydain Fawr hefyd sydd fel crochan yn berwi gan ei 
fflamau enynawg. Pa bryd y derfydd y poeth ddadl- 
.euon am cldull a deiliaid bedydd ? am natur ac hel- 
aethrwydd lawn Crist ? am ewyllys rydd ? ac am bri- 
odol waith a swydd yr Ysbryd Glan yn nhroedigaeth 
pechadur ? Yn wir, y mae yr holl fyd Cristionogol yn 
profi yr un gosodiady gan roddi gocheliad i bob perchen 
iyuwyr i ymddiried ac ymorphwys ar ddeall ac awdur- 
dodau dynoL ac anogaeth i ymddiried mwy yn ni-gyf- 
eiliorn Air Duw, yr hwn sydd abl i'n gwneuthur yn 
ddoeth i iachawdwriaeth. 

Dywedodd un myfyriwr dwys a threiddgar ryw dro, 
f Hawddach yw arwain can' mil o wyr i frwydr na gorch- 
fygu un rhagfarn." Mae mwy o ddrwg wedi ei wneyd 



104 



TRAETHODAU, &C., 



i achos ein Harglwydd yn y byd gan ben-boethwyr cul- 
feddwl nag a allasai anffyddwyr wneyd iddo byth. 
Condemnia yr Ysgrythyrau mewn iaith rymus yr iioll 
ddichellion cyfrwysgar a ddefnyddir gan y fatli ddall- 
bleidwyr hocedns. Gwelir cariad mor amlwg a'r haul 
ganol dydd ar bob tu dalen o'r Gyfrol fendigaid. Yma 
ein cyngorir i " oclielyd cwestiynau ffol, ac achau, a 
chynhenau, ac ymrysonan yn ngliylch y ddeddt, canys 
anfuddiol ydynt ac ofer. Ond chwantau ieuenctyd, ff6 
oddiwrthynt, a dilyn gyfiawnder, ffydd, cariad, tang- 
nefedd, gyda'r rhai sydd yn galw ar yr Arglwydd o 
galon bur. Eithr gochel ynfyd ac annysgedig gwest- 
iynan, gan wybod eu bod yn magu ymrysonau. Ac m 
ddylai gwas yr Arglwydd ymryson, ond bod yn dirion 
wrth bawb, yn athrawus, yn ddyoddefgar, mewn add- 
fwynder yn dysgu y rhai gwrtliwynebus, i edrych a 
roddo Duw iddynt liwy ryw amser edifeirwcli i gydna- 
bod y gwirionedd. Od oes neb yn dysgu yn amgen- 
ach, ac beb gytuno ag iaclius eiriau ein Harglwydd 
Iesu Grist, ac a'r atlirawiaeth sydd yn ol duwioldeb, 
cliwyddo y mae, heb wj'bod dim, eithr anmhwyllo yn 
nghylch geiriau, o'r rhai y mae cenfigen, ymryson, cabl- 
eddau, drwg-dybiau yn dyfod ; cyndyn ddadleu dynion 
llygredig eu meddwl, heb fod y gwirionedd ganddynt ; 
yn tybied mai elw yw duwioldeb; cilia oddiwrth y 
cyfryw." 

Ehydd gyngor yr apostol yw, "Profwch bob peth, a 
deli wch yr hyn sydd dda." Anadla y cyngor hwn 
iawnder a chymwysder dyn i farnu drosto ei hun, 
gwahaniaethu rhwng y da a'r drwg, a glynu yn ddiys- 
gog wrth y da. Md yw yn cynwys yr ysbryd cul, 
crebachlyd, a phigog, yr hwn a wna i bob dyn tyner ei 



T PAKCH. JEffKIN JENKINS. 



105 



galon iV gasau a cliilio oddiwrtho ar hyd y dydd, a 
chloi ei ddrysau rliagddo yn y nos. Mae Uaweroedd 
wedi gwrthod yr efengyl, yn ddiddadl, a myned ar 
gyfrgoll, o herwydd fod ei phroffeswyr yn eu bradychu 
a sen ae erledigaeth. Maent yn syllu ar fywyd ac 
ymarweddiad y rliai a enwir yn Gristionogion, ac wrth 
ganfod ysbryd llywodraethu, bygwth, a pbleidgarwcli 
mor ucbel en penan yn en plith, yn lie gostyngeidd- 
rwydd, hynawsedd, ac haelusrwydd, nid ydynt yn 
gofalu nac yn meddwl fawr am dani. 

Mae yn wir nad yw dyn yn gyfrifol i nn llys am 
gywirdeb a pbnrdeb ei addoliad, ond i Chwiliwr y 
calonan yn unig. " Alltudio, (medd Jortin) carcharu, 
yspeilio, newyriu, crogi, a llosgi dynion am en crefydd, 
nid efengyl Crist yw, ond efengyl y diafol. Lie y mae 
erledigaeth yn dechreu, mae Cristionogaeth yn dy- 
benu." M ddefnyddiodd Crist erioed ddim tebyg i 
drais nen orthrech, oddigerth nn waith, a byny oedd, 
gyrn dynion drwg allan o'r deml; ac nid trais oedd 
byny mewn gwirionedd, ond amlygiad o'i awdurdpd 
fel "Mab ar ei dy ei bun." 

Gan mai oddiwrth ragfarn y mae erledigaeth yn 
wastad yn deilliaw, mewn rbyw ddnll neu gilydd, nid 
anfuddiol fyddai i ni wybod yn nib a betb y mae yn 
gynwysedig. Yn yr oes oleu bon, addefir y dylai dyn- 
ion gael llonydd i addoli Duw yn ol tysfciolaeth eu 
eydwybodau ; na ddylai nn gyfraith gael ei gosod er 
peryglu rhyddid, bywyd, na meddianau neb, o lierwydd 
ei gredo a'i broffes grefyddol. Ond a ellir colledu dyn- 
ion mewn dim ond eu rhyddid, eu bywyd, a'u medd- 
ianau personol? Onid erledigaeth yw cellwair a 
theimladau dynion, cecru yn erbyn, condemnio a 



106 



TEAETHODAIL, &C, 



goganu eu hegwyddorion, a'r ymarferiadau a ystyriant 
y nrwyaf anwylaidd ? Ai nid erledigaeth y w cyhoeddi 
enwad ymneilldueclig, neu bersonau o'n lienwad ein 
hunain, (pan na allom gydfyned a'u " Shiboleth " hwy) 
yn wallgofiaid brwdfrydig, ysgeler gyfeiliornwyr, a 
bwriadol gyfrwysgall ragrithwyr? le, yn wirfoddol, 
ddigywilydd lygrwyr athrawiaeth yr efengyl, ac yn 
gydffurfwyr a thraddodiadau a gwyddorion llygredig y 
byd; le, yn fleiddiaid rlieibus mewn crwyn defaid? 
Gofynaf eto, ai nid erledigaeth yw gosod dynion yn 
wrthddrychau gwawd a dirmyg, yn llygrwyr moesau y 
bobloedd, gan eu liysgoi o bob cyfeillach ond yr eidd- 
ynt eu hunain ? mewn gair, i glwyfo eu nodweddiadau 
yn y nianau tyneraf, difa eu cysur mor bell ag y gellir 
yn y byd hwn, a'u trosi i golledigaeth yn y byd a 
ddaw. Os nad erledigaeth yw hyn, nid oes ystyr pri- 
odol i'r gair, nac esboniad cywir iddo. 

Bhag-rybuddiodd yr apostol y Cristionogion cyn- 
tefig, fod yn rhaid dyfod heresiau yn yr eglwys, fel y 
gwnelid y [Thai eymeradwy yn eglur; ond nid yw y 
fflangellwyr dideimlad hyn yn ystyried fod erledigaeth 
yn waeth na'r cyfeiliornad duaf, gan ei fod ar un waith 
yn wadiad o wirionedd a chariad. 

Cofiwn eiriau ein Harglwydd, a gwnawn hwynt: — 
" Cerwch eich gelynion, bendithiweh y rhai a'ch mell- 
dithiant, gwnewch dda i'r sawl a'ch casant, a gweddi- 
wch dros y rhai a wnel niwed i chwi, ac a'ch erlid- 
iant;" a chyngor yr apostol, "Na orchfyger di gan 
ddrygioni, eithr gorchfyga di ddrygioni trwy ddaioni." 

Hwyrach mai nid anfuddiol fyddai rhoddi rhai 
engreifftiau o'r anhawsder y mae dynion ynddo i ddy- 
fod yn rhydd o rwyd rhagfarn, a'r rhwymau sydd 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



107 



arnom i fod yn dirion tuag atynt yn y fatli amgyleh- 
iad. Medd Luther, pau yn dyweyd ei deimladau o 
barth y ddadl oedd rhyngddo ag Eckius, " TVrtli syllu 
ar fy sefyllfa fy lum, yr wyf yn cael engraifft liynod 
mor anhawdd yw i ddyn ymddadrus o'i hen dybiau 
cyfeiliornus. c Ymarferiad sydd ail natur.' Os na 
orchfygir hi, buan y daw yn angenrhaid. Er fy niwyd- 
rwydd cyhoedd a dirgel, dros saith mlynedd, nes y 
dysgais agos bob gair o fy mhregethau ar gof, nid 
oeddwn ond megys ar drothwy y ffydd sydd yn Nghrist 
yn y diwedd. ISTid oeddwn ond newydd ddyfod i wybod 
mai trwy ffydd y cyfiawnheir pechadur ger bron Duw, 
ac nid trwy weithredoedd y ddeddf. Yr oeddwn yn 
gweled ac yn haeru nas gallasai y Pab fod yn ben ar 
Eglwys Crist trwy un iawnder dwyfol ; ar ol y cwbl, 
niaen tramgwydd i mi, dros hir amser, oedd galw yr 
holl gyfundraeth Babaidd yn gynllun satanaidd. Trwy 
esiampl eraill, a fy ymarferiadau fy hun, yr oeddwn yn 
wageddus iawn ac ansefydloo-. Gallaf yn awr yn 
rhwydd gydymdeimlo a'r cul Babyddion, yn neillduol 
os na byddant yn gyfarwydd iawn mewn hanesyddiaetli 
eglwysig/' Eto syrthiodd y Diwygiwr diflin, goleu, 
ac ymofyngar liwn, yn fyr iawn o gyraedd buddugol- 
iaeth ar gyfeiliornadau yr oes yr ydoedd yn byw ynddi. 
Er ei fod yn gwadu a gwrthwynebu yr athravnaeth o 
draws-sylweddiad, amddiffynai a'i holl egni yr hyn a 
alwai yn gyd-sylweddiad. Nid ami y gwelir y gwir- 
ionedd yn dyfod fr golwg ar unwaith yn ei holl ranau 
]3riodol. Ami y cenhedla argyhoeddiad grymus am 
bethau bychain fwy o ymrysonau yn mysg dynion nag 
am bethau o ? r pwys mwyaf. 
Bu Scott yn cydymu yn rhyfedd iVi ragfarn yn ei 



108 



TEAETHODAU, &C, 



ymofyniadau am y gwirionedd. Am rai amserau 
byddai yn hynocl aflwyddianus ; gorchuddid ei feddwl 
gaii gymylau duon, rhwystrid ei gynydd gan fynydd- 
oedd cribog, ac amheuon parhaus; o'r diwedd ym- 
ollyngai ei ragfarnau radd ar ol gradd, fodfedd ar ol 
modfedd, ac agorodd drws ei ddeall mor eang nes yd- 
oedd yn sicr ei fod yn adnabod petliau wrth oleu'r 
dydd. Kid wyf yn gwybod i mi glywed gan, na gweled 
yn ngwaith neb, ei fod yn bleidgar i ragfarn, er fod 
liyn yn nes i'r rhan amlaf o drigolion y byd nag yw «u 
crysau i'w crwyn. Y mae fel cysgod yn dilyn y goreu, 
ac nid gwiw i neb wadu yn hollol eu pertbynas ag ef. 
Britb yw y puraf o honom, nid ydym yn gweled ond 
mewn rhan, nac yn ymddwyn ond mewn rhan, wrtb 
yr byn a ddylem. Mae lluaws yn twylloeu hunain ar 
y mater hwn; pan yn proffesu haelfrydedd a rhinwedd, 
y maent eto yn gaetbion yn ngbadwynau rbagfarn. 

Dynion hnnanol, yn boni bawl i farnn dros eraill, 
gan osod deddfan nnffnrfiol, trwy en rbagfarn a'u 
culni, en mellditb a'u cythreuligrwydd, a fuont offer- 
ynol i enyn y ftlamau mwyaf erledigaethus a fu yn ein 
byd erioed. Nis goddef terfynau fy ysgrif i mi ond 
braidd gyffwrdd a " Bwrdd y Cyngor," " yr Uchel Lys 
Eglwysig," a'r "Star Chamber" tri pbeiriant caefchder 
Lloegr, (gwaeth na'r Chwil-Lys Hysbaenaidd) a lyw- 
odraetbwyd gan yr adyn Laud, i'r bwn y cynygiai y 
Pab o Rufain gwcwll pen graddwr am ei Ifyddlondeb 
drosto. Yn amser y treisiwr hwn y gwaeddid gan drig- 
olion Prydain, " Ymaith a ni o gaetbder a tbywyllwch 
yr Aipht, y mae goleuni a rbyddid yn Gosen." Dyma y 
pryd y daetb miloedd o'r Anghydffurfwyr i Loegr ISTew- 
ydd. Nid llai na dwy-fil-ar-hugain a laniasant ar graig 



Y PAECH. JESTEIX JENKINS. 



109 



Plymouth, heblaw miloedd o bryd i bryd, cynt ac wedi 
hyn, a ddaethant dros for y Werydd o wlad y gor- 
thrwm, i ba rai, yn Haw Duw, yr ydym yn ddyledus 
am y rhyddid yr ydym yn ei fwynhau yn bresenol. 
Nid yw rhyddid crefyddol mor gyflawn yn Lloegr a 
Cliymru eto ag y dymunem. Gwir fod Dafydd Jones 
wedi marw, ond mor wir a hyny, ni chlywsom nad yw 
Ficar Llanelli yn fyw. Mae rhagfarn, culni, ac erled- 
igaeth yn fyw yno hefyd, ac yma ar yr un pryd. Mae 
dwrn rhagfarn yn bwysig, ei ddanedd yn llymion, a'i 
ewinedd yn hirion ; a thra y byddont felly, ni phaid a 
dyrnu yn ddidrugaredd, cnoi yn giaidd, ac ysgrabinio 
yn ffyrnig. na wnai glafychu hellach, a marw yn 
fuan. Gwn yr hoffai Iorwerth, Eos Glan Twrch, a 
G wilym Fardd, anrhegu Golygyddion y Cenhadwr a ? r 
Cyfaill a'i Farwnadau, a charwn inau, a chanoedd 
eraill eu darllen, a'u canu hefyd, nid mewn dagrau, 
ond mewn gorfoledd. 

Ond Ow! tebyg yr a yr oes hon heibio cyn y derfydd 
yr ysbryd cul, rhagfarnllyd sydd yn mysg crefyddwyr 
o bob enw. Ni cheir ond ychydig a gydiveithredant 
mewn daioni, er fod llaweroedd yn dilyn y lluaws i 
wneuthur drwg. Gwelais lawer o Gymry ag oeddynt 
yn proffesu crefydd yn yr Hen Wlad, wedi dyfod i 
Gaerefrog Newydd, nis gallent ymuno ag un eglwys yn 
y ddinas ; yr oedd ganddynt rywbeth yn erbyn pawb ; 
ond ymunent yn cithaf yn y tafarndai, a llawer un 
hefyd a welid yn yr anniweirdai. 

Ymddygir at genhadon Crist yn dra thebyg fel y 
gwnaed at eu Harglwydd. Nid yw prophwyd yn gym- 
eradwy ond anaml yn mhlith ei genedl ei hun, ac yn 
ei dy ei hun. Pan oedd ein Harglwydd^ yn pregethu 



110 



1BAETHODATX, &C, 



yn ngwlad Judea, ac yn myned oddiamgyleh gan 
wneuthur daioni, bloeddiai rhagfarn allan, " A ddichon 
dim da ddyfod o Nazareth." Medd penboethni, " Croes- 
hoelier ef, croeshoelier ef." Gofynai tegwch, " Ond pa 
ddrwg a wnaeth efe ?" eto ei groeshoelio ef a wnaed. 
Ac ! y lluaws sydd eto yn ei groeshoelio ef yn ei 
achos, ac yn ceisio Uyfetheirio rhwydd-rediad ei deyrnas 
weledig ar y ddaiar. 

Meithrinwn dymer rydd yn ein cylch crefyddol. Os 
gwnawn hyn, nid oes perygl na lwydda Cristionogaetb 
yn ein plith ; oblegid dyma y tir y inae cariad brawdol 
yn tyfu, yr awyr y mae gwir grefydd yn anadlu, y 
llwybr y mae ein Duw yn ei hofli, ac a gymeradwyir i 
boll ganlynwyr Iesu. 

Medd un dnwinydd niedrus, " Gadawn i'r wenynen 
fecban amddidyn ei bycbydig fel a'i cbolyn bycban; 
hwyrach fod ei bywyd bacb yn ymddibynu am ychydig 
bach ar ei bycbydig ymbortb. Xe, rboddwn lonydd i'r 
tarw gwrdd i droi ei ben, ac ysgwyd ei gorn a bygylu ei 
elyn, yr bwn sydd yn ymofyn ei gig i'w fwyta, ei groen 
i'w wisgo, a byw ar ei angan. Druan tlawd, mae ei 
fywyd mewn perygl. Yr wyf fi yn madden iddo ei boll 
ruadau a'i chwerwder. Ond crefydd Crist, a ydyw 
bono mewn perygl ? Pa ymgais ddynol a ail gywiro 
yr byn sydd dwyllodrus, a gosod yn wrthyn yr byn 
sydd boffaidd a dymunol ?" Nid yw Cristionogrwydd 
mewn perygl, am byny 'rbydd i'w pbroffeswyr fywyd 
ac anadl, a pbob petb ol], ond awdnrdod a grym i ni- 
weidio eu gilydd. Y culdyn a erys gartref — ymlusgyn 
yw a ymlusgodd i fodolaetb, ac yno y llecba yn ei 
locbes yn parbau i ymlusgo. Ond y Cristion bael- 
frydig a a allan o'i blaid ei him; ymgyfrinacba ag 



Y PARCH. JEKKIN" JSHEXKS. 



Ill 



eraill, ac enilla fudd oddiwrth bawb, Diareb Bersiaidd 
y w, " Llaw hael sydd well na braich gref." Cynhelir 
urddasrwydd Oristionogol yn well trwy weithredocdd 
haelionus na thrwy gy wreinrwydd ymresymiadol ; ond 
pan y bydd y ddau hyn yn cyduno — pan fyddo synwyr 
dyn yn alluog i osod allan ac amddiffyn ei egwyddor- 
ion crefyddol, a phan fyddo ei galon mor hael ag yw 
ansawdd ddiwyrawl ei egwyddorion, perchenoga nerth a 
harddwch i raddau godidog. 

]STid ydym yn gwrthwynebu cyft'esau ffydd fel am- 
lygiad amlwg o'n barnau crefyddol, ond pan y defn- 
yddir liwynt yn glorianau i bwyso egwyddorion — yn 
feini prawf credoau crefyddol, ao yn rhwymynau cym- 
deithas, yr ydym yn llwyr ymwrtliod a hwy. Hefyd, 
barnu yr ydym fod gan bob duwinydd gyllawn liawl i 
amlygu ei olygiadau duwinyddol i'r graddau y byddo ei 
amgylchiadau yn caniatau iddo, eto nis gall golygiadau 
nn dyn dan haul fod yn uniawn reol ddiwyrni i ddyn- 
ion, gan mai y Beibl yn unig sydd felly, ac mai gwneyd 
dirfawr gam a'u heneidiau anfarwol y mae pawb a'u 
cymerant felly. Yr wyf yn liollol wybodus fod swm y 
traethawd liwn yn wrthwynebol i nnol lais lluaws o 
grefyddwyr, oblegid ystyrir yr hwn a ymlyno wrth 
gyfres o dybiau o'i ieuenctyd yn berchenog ar sefydlog- 
rwydd gwreiddiol — yn feddianol ar gyneddfau rhyfedd™ 
ol, ac yn gyullun gwroldeb moesol. Ond pan yr ystyr- 
iom nad yw y goreu o reolau dynol ond gwael mewn 
cyferbyniad i'r Dwyfol Air, a'u bod wedi deilliaw oddiar 
amgyffrediadau anmherffaith a llygredig, nis gallwn 
lai na barnu fod yr hwn a ymlyno wrthynt yn ddiffyg- 
iol o uniondeb pen, yn faethrinwr cyfeiliornadau, ac yn 
agored i gael ei ysu gan bryfed lluosog rhagfarn. 



112 



TBAETHODAU, &C, 



Hurtyn yw, wedi cysylltu ei hun wrth ewyllys eraill, 
ac a ddaeth i'w faintioli ar unwaith. Mae yn gwybod 
yr oil sydd yn ei erthyglau ; nis gall ychwanegu dim 
atynt, ac nis beiddia dynu dim oddiwrthynt. Nis 
gwyr ddim am raddau roewn gwybodaeth — y mae 
uwchlaw tir amheuaeth ; nid y w ddim callach yr awr 
cyn ei farw na'r ail fynyd y tanysgrifiodd ei enw wrth 
ei gyffes. 

Dichon y gofyna rhyw uri, Pa fodd y mae ymofyn 
am y gwir, gan fod pob plaid yn liaeru mai gyda hwy 
y mae ef ? Atebaf, nid dan lywodraeth tymer-— nid 
oes gan lion ddim i'w wneyd yn y mater hwn ; yn 
hytrach, dylai pwyll, arafwch, a llarieidd-dra, fod ar 
orsedd yr enaid. Dylem edrych, fel y dywedir, y ddau 
du i ? r ddalen, a barnu y ddwy ochr. Nid fel y barnwr 
hwnw, yr liwn pan y daeth dwy blaid ato i benderfynu 
y ddadl oedd rhyngddynt, a ddywedai, " Yn awr, fon- 
eddigion, gadewch i mi glywed un ochr i'r ddadl, a 
dim ond un ; oblegid os clywaf y ddwy ochr, nis gallaf 
farnu heb betrnsder; ond wrth glywed un ochr yn 
unig, barnaf yn eithaf ; ond nid wyf yn cam eistedd 
yma wedi fy nyrysu genych chwi na neb arall." Blin 
yw adrodd, llawer a wnant eu meddyliau i fyny, mewn 
pethau crefyddol, wrth glywed ond un ochr i'r ddadl 
yn unig. Y mae naw-deg-naw • bob cant yn glynu 
wrth yr ochr yr addysgwyd hwynt. Nid ydynt, fel y 
Bereaid gynt, yn chwilio beunydd yr Ysgrythyrau a 
ydyw y pethau hyn felly. 

Rhaid cyfaddef mai niweidiol y w egwyddori meddyl- 
iau yr ieuenctyd mewn pleidgarwch rhagfarnllyd ; neu, 
rhaid addef fod credoau y Papistiaid a'r Protestaniaid, 
y Sosiniaid a'r Athanasiaicl, yn gydradd mewn daioni 



Y PAECH. JENKIH JENKINS. 



113 



a gwirionedd. Wrtli yr tin rheol dylem esgusodi yr 
luddew, y Mahomed, a'r Pagan ; oblegid y mae y rhai 
hyn hefyd yn credu fel yr addysgwyd hwynt. ~Nid 
galluadwy yw dirnad y nifer sydd yn bloeddio, Eiddo 
h* yw Paul, ac eiddo fmau yw Apolos, &c. Pa beth 
sydd yn enw Calvin, Arniinius, Wesley, Hopkins, na 
neb ond Crist, yn werth i ynilynu wrthynt. "At y 
Gair ac at y dystiolaeth." " Chwiliwch yr Ysgrythyr- 
au," os " ynddynt liwy yr ydycb yn meddwl eael by wyd 
tragywyddol." "Yr Ysgrytliyr nis gellir ei thori;" 
" Dyma'r ffordd, rliodiwcli ynddi.' "Ei ffyrdd bi sydd 
ffyrdd hyfrydwcb, a'i boll Iwybrau bi ydynt heddwch." 

Dylai synwyr naturiol ein dysgu niai ein dyledswydd 
yw cofleidio y gwir, pa le bynag y cafiom afael arno ; 
er na fydd ein bymcliwiliadau yn en pen draw, fe allai, 
ddini) yn gwbl yr tin a'r enwogion sydd wedi ein rliag- 
flaenu — diau fod llawer o w irionedd yn gynwysedig yn 
ngwaith y rhan anilaf o bonynt. Llofiwn ef ar ei faes- 
ydd ei bun, ao ymbortbwn yn ddiflino arno. 

JSTid wyf yn cyliuddo fy nglienedl yn fwy nag eraill o 
-ragfarn, er y gwn fwy am danynt bwy nag am tin genedl 
arall. Gadewais beibio amryw betbau a allasv/n eu 
nodi, er profi y pwnc bwn ; ond gan fod amryw ffeith- 
iau yn anelu at bersonau neiilduo], ac y buasai nodi y 
cyfryw betbau yn fwy tebyg o gyffroi teimladau nag o 
ddaioni, gadewais hwynt allan. Gwell genyf gadw ar 
yr ochr dyneraf nag ar y Hall, oblegid y mae teimladau 
gan bawb, er fod llawer yn dra amddifaicl o farn ddi- 
duedd a diragfarn. Er mwyn tangnefedd a hedclwch, 
ni chyffyrddais ag un amgylchiad er c niweidio cysur 
un crefyddwr gwan na chryf. Fy nyben yw i fod o les, 
ii 



114 



TKAETHODAU, &0., 



er meitlirin gwybodaetli fuddiol, er cynydd ysbryd 
Cristionogol, a pliurdeb cymdeithasol. 

Anwyl ddarllenwyr, os byth y buddugoliaethwn ar 
ragfarn, rhaid i ni arferyd addfwynder mawr at ein 
gwrthwynebwyr, gwrando eu rhesyman yn amynedd- 
gar, darllen eu bysgrifau yn bwyllog, llefaru yn barch- 
us am danynt, mor belled ag y byddo uniondeb yn can- 
iatau — gwylio am gyfleusderau addas f w hargyhoeddi 
o'u beiau mewn modd tawel, gan ddwys ystyried ein 
ffaeleddau ein hunain. Ar yr un pryd, nac arswydwn 
enllibau neb, pwy bynag; cymerwn ddynion fel y 
maent, am nas cawn hwynt fel y dylent fod ; ac yn yr 
aflwyddiant a gyfarfyddwn i'n hymdrechion diflino, 
trown ein golwg at Dduw, a diolcliwn yn barclins iddo 
ei fod ef yn gallu dyoddef rhai cyndyn, gan gyfranu ei 
roddion iddynt, pan y byddom ni yn methu gwneyd 
dim a hwy. Ystyriwn wrtli farnu eraill o ragfarn, na 
byddom ar yr un pryd yn ein condemnio ein hunain. 
" Mewn llawer o bethau yr ydym ni bawb yn llithro. 5 ' 
Nac amcanwn dynu y brycliau o lygaid eraill, nes 
llwyddo i gael y trawstiau o'n llygaid ein liunain. 
chaffed neb le cyfreithlon i ddyweyd am danom ein bod 
yn dyhidlo gwybedyn, ac yn llyncu camel. Pan yn 
barnu, barnwn farn gyfiawn, wrth reol y G-air Dwyfol ; 
a'r sawl a rodiant yn ol y rhcol hon, tangnefedd a 
thrugaredd arnynt, ac iddynt hefyd. 

Gochelwn chwyddiaith ganmoliaethus ; eithafoedd 
mewn unrhyw beth a genedla ei gyferbynydd. Clyw- 
ais rai yn dywedyd, " Dyma ddernyn gwerth ei ddar- 
llen." " Dyna bregethwr gwerth ei wrando," heb un 
rheswm dros hyny ond eu bod yn taro eu harchwaeth 
hwy, neu gyda bwriad o ddiystyru eraill. Ehoddaf un 



T PARCH. JERKIN JE^KIXS. 



115 



engraifft o hyn mewn hanesyn bychan. Yn fy ardal 
enedigol yr oedd dau dyddynwr crefyddol. Md oedd 
y ddau hyn yn perthyn i'r un enwad, eto carent a pharch- 
ent en gilydd. Arferai y ddau dderbyn pregethwyr 
iV tai. Digwydddodd fod cyhoeddiad dau wr dieithr, 
un gyda phob un o'r penau teuluoedd a nodwyd, ar yr 
un amser. Gan eu bod yn y ddau dy nesaf at eu gil- 
ydd, penderfynodd y penau teuluoedd i gael y ddwy 
odfa yn un, yr hyn a ryngodd fodd y dieithriaid a'r 
ardalwyr yn fawr. "Wedi i'r dyrfa ymgasglu, dechreu- 
wyd yr odfa, a cliwblliawyd y rhanau arweinyddol o'r 
gwaith. Yn nililith y gwrandawyr yr oedd lien gref- 
yddwr o'r enw Evan (yr hwn er ys deunaw mlynedd 
bellach sydd wedi myned i dy ei hir gartref.) Cadwai 
hwn, rai amseran, lawer o swn yn y cyrddau. De- 
ehreuai Evan sisial wrtli y rliai oedd nesaf ato, " Pa un 
o'r ddau bregethwr sydd yn perthyn inif 3 Dywed- 
odd rhyw un anwybodns o'r peth mai y llefarwrr olaf 
ydoedd. 

Pregethodd y gwr cyntaf yn synwyrol, bywiog, ac 
efengylaidd iawn. Trwy yr holl bregeth ni chlywid 
llais Evan ; eisteddai dan bendryrnu gerllaw y tan yno. 
Ond y fynyd y dechreuodd yr ail lefaru, gwelid Eyan 
yn dechreu ysgwyddo, carthu peirianau llafar, anes- 
niwytho, ac agor ei lygaid led y pen. Yn nihen ychydig 
elywid ef yn dywedyd, ee Da iawn, da iawn " ie, yn 
wir, ie, yn wir " da fy machgen," &c, neu eiriau o'r 
cyffelyb. Dechreuai ei dymerau godi tua haner y breg- 
eth, nes oeddynt yn eu llawn hwyl yn hir cyn y diwedd. 
Gwaeddai allan, "Amen, Amen;" " Gogoniant iddo 
byth;" "Diolch yn oes oesoedd;" "Haleluia yn barch- 
ks" &c. Wrth fyned adref o'r odfa, dywedai wrth ei 



116 



TKAETHODAU, &C. } 



gyd-deithwyr, " A welsoch chwi fel yr oedd y pregeth- 
wr bach yn cydio gafael wrth gael tipyn o lift gen' i ? 
Yr oedd yn gwella bob ergyd ; oni ffystws e'r nail ei 
wala ?" Pan amlygwyd mai perthyn i'r blaid arall yr 
oedd y pregethwr y bu yn gwaeddi cymaint gydag ef, 
yr oedd yn flin iawn ganddo ei fod wedi gwneyd y fafch 
beth. Llawer gwaith y blinwyd Evan am y tro bwn wedi 
hyny. Llawer nn sydd eto yn rhy debyg i'r ben gref- 
yddwr bwn ; a pbe difrifol ystyrient, gwelent fod eu 
dylanwadau yn fwy niweidiol o lawer nag ydynt o less- 
er meddwl eu bod o blaid yr Qen, y maent yn cryfhau 
teyrnas y tywyllwcli. Ehagfarn yw nn o r colofnau 
cryfaf er cynal hon i fyny. 

Yn ngbanol y byd rhagfarnllyd bwn. gwelwn oddi- 
wrtli yr byn a fu dan ein sylw : — 

1. Mai peth o fawr bwys yw ein bod yn feddianol ar 
y gwir. Hwyracb fod llawer o bonom yn teinilo ein 
hunain yn lied wrol yn y byd bwn ; ond ystyriwn a 
ydyw gwreiddyn y mater wedi ei gael ynom ai nad ywc 

2. Y mawr angenrbeidrwydd o fyned at Dduw i ym- 
ofyn doethineb, ie, y ddoetbineb sydd oddi uchod., yr 
lion sydd "bur, heddycliol, boneddigaidd, bawdd ei 
tbrin, llawn trugaredd a ffrwytbau da, diduedd a di- 
ragrith." 

3. Yn ngwyneb rhagfarnau y byd i gyd, gallwn sicr- 
hau mai "dedwydd yr ydym yn gadael y rhai sydd 
ddyoddefus." "Trwy amynedd meddianwn ein ben- 
eidiau." " Gwyn eu byd y tangnefeddwyr, canys bwy 
a elwir yn blant i Dduw." 



GWEDDI y ffydd. 

\ 

"O bydd ar neb o honoch eisiau doethineb, gofyned gan 
Pdiiw, yr nwn sydd yn rboi yn haelionus i bawb, ac beb ddan- 
od, a hi a roddir iddo ef. Eithr gofyned mewn ffydd, beb 
anieu dim ; canys yr bwn sydd yn ameu, sydd gyffelyb i don y 
inor, a chwelir ac a deflir gan y gwynt. Canys na f eddylied y 
dyn bwnw y derbyn efe ddim gan vr Arglwydd." — Iago i. 

Dyma un addewid o lawer a wneir i weddi ; a plie 
iawn ddeallem hi, gwnai ©in haddysgu pa fodd i weddio, 
a pba beth a allem ddisgwyl trwy weddi. Deugys y 
geiriau hyn fod gweddi o'r pwys mwyaf. i: bydd ar 
neb o honoch eisiau doethineb, gofyned gan Dduw, yr 
lrwn sydd yn rhoi yn haelionus i bawb, ac heb ddanod, 
a hi a roddir iddo ef." Gan fod Duw yn rhoddi doeth- 
ineb i'r hwn sydd yn gofyn, a hyny o herwydd ei fod 
yn haelionus, ac heb ddanod, nis gellir rhoddi un rhes- 
wmpaham na rydd ef bob bendith angenrheidiol arall 
i'r rhai sydd yn eu hiawn ofyn. Hefyd, dysg y gyfran 
hon ot dwyfol wirionedd yr agwedd meddwl y mae yn 
gweddu i ni fod wrth weddio, fel y byddo ein deisyf- 
iadau yn gymeradwy. (i Gofyned mewn ffydd, heb 
ameu dim ; canys yr hwn sydd yn ameu sydd gyffelyb 
i don y mor, yr hon a chwelir ac a deflir gan y gwynt ; 
canys na feddylied y dyn hwnw y derbyn efe ddim gan 
yr Arglwydd." Md pob math o weddi sydd lwyddian- 
us, ond gweddi'r ffydd yn unig. JSid oes gan yr am- 
heus a ? r anffyddiog un sail i ddisgwyl derbyn dim oddi- 
wrth yr Arglwydd mewn atebiad fw gv^eddiau. Os 
derbyniant ddim oil, mae yn rhaid i hyn gymeryd He 



118 



TEAETHODAU, &C, 



mewn ffordd benarglwyddiaetnol yn unig, ac nid ar 
liyd llwybr yr addewid ; oblegid nid oes addewid iddi. 
Y gweddiwr mewn.ffydd lieb ameu yn unig sydd ar dir 
yr addewid, a gweddi'r ffydd yw y weddi gymeradwy. 

Fr dyben o osod' y mater hwn yn fwy amlwg, mi a 
gaf yn bresenol gyfarwyddo eich sylw at yr ymofyniad- 
au canlynol: — 

I. Pa beth yw prif amcan neu ddyben gweddi ? 

II. Pa le yr ymddengys pwysfawrogrwydd y ddyled- 
swydd hon ? 

III. Pa betli yw rhai o gymeriadau gweddi dder- 
byniol ? 

IV. Pa beth sydd i'w ddeall wrth weddi'r ffydd, a 
plia mor bell y mae Duw wedi addaw gwrando y fath 
weddi? 

I. Pa betli yw prif amcan neu ddyben gweddi ? 

Mae yn ofynol fod hyn yn y goleu cyn y gallwnfarnu 
gydag un cywirdeb betli yr ydym yn geisio gan Dduw, 
a pba un gwell ydyw ceisio neu beidio ger bron gorsedd 
gras. 

1. Md ei dyben, yn sicr, yw gwneyd y Goruchaf yn 
fwy bysbys o'n sef} T llfa a'n hangenion. Mae ef yn 
cylcliynu ein llwybr a'n gorweddfa — yn gweled trwom 
— yn adwaen ein heisteddiad a'n cyfodiad — 3 r n deall ein 
meddwl o bell— yn gwybod pob gair sydd ar ein tafod. 
Nid oes greadur anamlwg yn ei olwg ef Yr oedd, y 
mae, ac efe a fydd felly by th ; am hyny, nid fr dyben i 
wneyd Duw yn fwy gwybodus am danoin yr ydym yn 
gweddio arno. 

2. Nid dyben gweddi yw cyffroi Duw mewn tosturi 
a haelusrwydd tuag atom, nac er peri fod ein sefyllfa yn 
ymddangos yn fwy gwycliaidd yn ei olwg ef nag oedd 



Y PARCH. JEKKIK JENKINS. 



119 



o'r blaen. Mae ef yn wastadol yn anfeidrol roesawus a 
hael, ac o dragywyddoldeb i dragywyddoldeb gyda'r un 
diysgogrwydd tosturiaetiiol yn canfod diffygion ei gre- 
aduriaid. Ei gymeriad digyfnewid a'i berffeithderau a 
brofant liyn. 

3. Nid dyben gweddi yw effeithio y cyfnewidiad lleiaf 
yn mwriadau Duw. Hyn sydd anmhosibl. A fwriad- 
odd efe, ac oni chyflawna ? A ddywedodd efe, ac oni 
ddaiv i ben ? Y mae efe yn un, a phwy ai try ef ? a'r 
hyn y mae ei enaid ef yn ei chwenychu, efe ai gwna, 
yn y nefoedd uchod, ac yn y ddaiar isod. A pha- 
ham lai ? ei fwriadau ef ydynt anfeidrol ddoeth a da, 
wedi eu cynllunio mewn cyflawn olwg o drefn pethau 
dichonadwy ac annichonadwy. !N"a fynwesed neb oblegid 
hyn fod gweddi yn waith ofer. ISTa chaffed y fath dyb 
y croesaw lleiaf gan neb. Er nad yw gweddi yn cyf- 
newid dim ar Dduw, na meddyliau ei galon, eto y mae 
yn cynawni dybenion pwysig yn ei pherthynas a ni ein 
liUnain. 

(1.) Bwriadwyd gweddi i fod o les effeithiol i'n parotoi 
yogyfer a derhyn henditliion ysbryclol. Khydd ddifrifol 
ystyriaeth o'n hymddibyniad ar Dduw. Bendith nid 
o ychydig werth yw hon i greaduriaid fel nyni, sydd 
mor agored i anghofio ein hymddibyniad. Gwna beri 
cynydd ar ysbryd o ymostyngiad, trwy ein plygu i'r 
llwch o flaen gorsedd gras. Yma y gwelwn ein bychan- 
rwydd a'n gwaelder ger bron anfeidroldeb, mawredd, a 
phurdeb lor. Gwna i ni roddi ein hymddibyniad ar 
Dduw am bob peth sydd arnom eisiau, yn gystal a bod 
yn ddiolchgar iddo am bob peth a dderbyniwn. 

(2.) Trefnwyd gweddi i fod yn weithred o'n parch aJn 
Jiymostyngiad i'n Orewr; parch gweddus i'w berffeith- 



120 



TKAETHODAU, &C, 



derau anfeidrol a gogoneddus oddiwrth greaduriaid 
cymwys i'w hystyried, y rhai sydd yn dderbynwyr 
dyddiol o'i gyfraniadau. Gweddi yn yr ystyr hyn sydd 
ddyledus i Dduw ei chael, a gweddus i ddyn ei rlioi. 
Ac onid gwrthun yw dyweyd, mai po fwyaf yw iawn- 
der Duw o'n gweddi, lleiaf yw ein rhwyinau iV hym- 
arferyd. Eto pa iaitli arall sydd gan y rhai a wrthod- 
ant weddio. Ami y mae dynioii yn meddwl mai lies 
iddo ef y maent yn wneyd wrth gyflawni ei orchymyn- 
ion, yn lie eu lies eu liunain. 

(3.) Bwriadwyd gweddi fel moddion i dderbyn y da, a 
gwrthocl y dnug. Diau fod Duw yn nghyson drefn 
rhagluniaeth wedi cysylltu bendithion pwysig a gwedd- 
ian ei bobl. G-wyddom ei fod wedi cysylltu moddion a 
dybenion a'u gilydd, yn gystal a bod cysylltiad rhwng 
acliosion ac effeithiau. Penderfynodd fenditliion neill- 
duol mewn atebiad i weddiau arbenig mewn perffaitk 
gydgordiad &'i angliyfnewidiol gyngorion a'i dragyw- 
yddol fwriadau. Priodol yw dyweyd mai gyda golwg 
ar weddiau arbenig, deilliedig o wefusau a ehalonau ei 
blant, y lluniodd ei fwriadau tragywyddol. Os dywed 
neb — " Yn gymaint a bod bwriadau Duw yn anghyf- 
newidiol sefydlog, nid gwiw gweddio ; nis gall gweddi 
wneyd un gwahaniaetli yn fy rhan yn y byd hwn, nac 
yn yr hwn a ddaw gallai y cyfryw ychwanegu gyda'r 
un priodoldeb, " M wnaf fi ddim gweithio pwyth, na 
defiryddio un moddion at esfcyn fy mywyd." Mae y 
bwriadau dwyfol mor ddisigl a diysgog, a'r canlyniad- 
au hefyd, yn y naill ag yw yn y Hall. G-allwn fod yn 
sicr fod Duw wedi sefydlu cysylltiad rliwng gofyn a 
derbyn, ceisio a chael, euro a chael agoryd, edifeirweh 
a maddeuant, rhyfela a gorchfygu, bod yn ffyddlawn 



Y PARCH. JEKKIIST JEtfKIKS. 



121 



liyd angau a cliael coron y bywyd, &c., &c. Mae y 
cysylltiad hwn wedi ei wneyd gan anfeidrol ddoethineb 
yn berffaith gyson a'r holl berffeithderau dwyfol ac 
amgylchiadau pethau, er adfywio ein gobeithion, ac er 
cryfder ein ffydd. Mae yr holl addcwidion a roddir i 
weddi yn golygu hyn, yn gystal a'r engreifftiau sydd 
genym fod Duw yn gwrando gweddi. 

II. Pa le yr ymddengys pwysfawrogrwydd gweddi ? 
USTi chawn wneyd ond ychydig yn rhagor yma nag 
enwi y prif erthyglan a olygwn yn atebiad i'r ymof- 
yniad. 

1. Sylwn ar y ffaith fod Duw yn cael ei alw yn Wran- 
dawr gweddi. Dyma iaith Dafydd dan gynhyrfiad yr 
Ysbryd Grlan — " Ti, yr hwn a wrandewi weddi, atat ti 
y daw pob cnaYv T d. ? ' Dyma enw Duw mewn coffadwr- 
iaeth i bob cenedlaeth ; onid yw yn dwyn gydag ef 
reswm cryf i anereh ei orsedd ? Yma y mae yr 
Arglwydd yn rliinweddol gyhoeddi ei fod ef ar orsedd 
trugaredd — gorsedd i ni Iwyddo o'i blaen bob amser — 
at lion gallwn ddyfod a'n diffygion, ein gofid, a'n boll 
drueni, mewn llawn hyder ffydd na tbry ef ei glustrhag 
gwrando ein griddfanau. Kid anfuddiol yw gweddi, 
ond dyledswydd bwysig yn llawn bucld i ni ydyw. 

2. Y mae y gwirionedd hwn iV ganfod yn fwy am- 
lwg yn yr amrywiol orehymynion a roddir i ni i weddio. 
iSTid ydyw gweddi wedi ei gadael i ni fel gweithred o 
hyfrydwch yn unig, iV rhoddi heibio neu i'w cbym- 
eryd i fyny yn ol ein teimladau a'n tueddiadau. Y mno 
yn dal cysylltiad a ni yn mhob amgylchiad; y mae yn 
pertliyn i ni ei harfer. Gorcbymynir i ni weddio "yn 
ddibaid," gweddio " yn wastadol," gweddio mewn pob 
rbyw weddi a deisyfiad yn yr Ysbryd Gldn, gan wylied 



182 



TRAETHODAU, &C, 



yn hyn yma, mewn pob dyfal bara a deisyfiadau dros 
yr lioll saint. Gorchyniynir i ni weddio yn ein frys- 
tafelloedd, ein haneddau cartrefol, ein cynnlleidfaoedd 
eylioeddus yn mhob lie, gan ddyrchafu dwylaw sant- 
aidd, lieb na digter na dadl, dros bob dyn. Gan hyny, 
rhaid mai dyledswydd a braint bwysig yw gweddi o. 
Dwys ystyriwn hyn, ac ami weddiwn. 

3. Tynir yr nn casgliad oddiwrth yr addewidion a 
wnaeth Duw i weddi. Gawn luaws o ? r rbai liyn yn y 
Gyfrol Ddwyfol; ac er eu bod yn dal gwahanol gymer- 
iadau, y maent oil yn cadarnliau y cysylltiad sycld 
rhwng gofyn a derbyn y benditliion a ddeisyf wn. " Yr 
Arglwydd a wrendy pan alwyf arno, efe a gyflawna 
ddymnniad y rbai a'i liofnant ef, efe a wnendy eu llef- 
ain hwynt." K M ddywedodd efe wrth had Jacob, 
ceiswch fy wyneb yn ofer':" "Cyngalw o honynt yr 
atebaf." Grofynwch a derbyniwch, fel y byddo eich 
llawenydd yn gyflawn. Dyma nnol iaith y Beibl. Xid 
ein bwriad presenol yw chwilio pa mor bell y mae 
Duw wedi addaw gwrando ac ateb gweddiau ei blant ar 
bob achlysur. Digon i ni ddeall fod cysylltiad yn bod, 
i raddau mwy neu lai, oblegid y mae hyn yn cyflawn 
sicrhan pwysfawrogrwydd gweddi. 

4. Argreffir y gwirionedd hwn yn dctyfnach ar y 
meddwl, os ystyriwn yr hyn y mae gweddi wedi ei 
wneyd yn barod. Bu gweddiau Abraham yn effeithiol 
i symud barnau dwyfol, a diogelu benditliion anmhris- 
iadwy iddo ei him a'i hiliogaeth; a phe buasai ond 
deg cyfiawn yn Sodoma, buasai ei weddiau taerion yn 
arbed y ddinas euog bono. Ataiiodd gweddiau Moses 
blaau yr Aipht, ac arbedodd Israel wrth y Mor Coch ; 
a mynych y trodd ei weddiau farnau dwyfol oddiwrth 



Y PAECH. JEKKIH JEHKI^S. 123 

y genedl euog hono yn yr anialweh, ac ar eu taith tua 
Gwlad yr Addewid. Gwelwch ef yn eiriol a Duw dros- 
tynt, pan oeddent wedi gwneyd llo aur, ac yn ei addoli, 
a plian y gwrthryfelasant ar ddychweliad yr ysbiwyr. 
Erioed ni bn gweddiau dyn yn daerach, na chyda nxwy 
o gryndod a pharch dwyfol; ac fe allai na atebodd 
Duw erioed weddi neb gyda mwy o raslonrwydd ac 
ymostyngiad. "Mi a'tli wrandewais," meddai Dnw, 
"ac a faddeuais gamwedd dy bobl, yn ol dy air." (Ex. 
xxxii. Num. xix.) Rhwydd fyddai cyfeirio at weddiau 
Joshua, Gedeon, Barac, Samson, Dafydd, ac eraill, pa 
rai.a rasol gyrneradwywyd ac a atebwyd. Ami yr ateb- 
odd Dnw ei bobl yn y petli yr oeddent yn ei ofyn. 
Gweddiodd Elias "na byddai wlaw, ac ni bn gwlaw ar 
y ddaiar dair blynedd a chwe ? mis ; ac efe a weddiodd 
drachefn, a'r nef a roddes wlaw, a ? r ddaiar a ddug ei 
ffrwyth." Profodd gweddiau Eliseus yn gryfach dio- 
gelwch i Israel na miloedd o gerbydau a marcliogion. 
A pha beth a ddywedwn am Esaiah, Jeremiah, a Dan- 
iel; cafodd y rhai hyn oil nerth i orchfygu gyda Duw. 
Do, fe aeth eu ; llefain hwynt i glustiau Arglwydd y 
lluoedd, ac anrhydeddwyd hvv r ynt ag arwyddion helaeth 
o gyfryngau dwyfol ras. Gweddi a gadwodd yr Iu- 
ddewon rhag difrod Hainan yn nyddiau Esther a Mor- 
decai. Gweddi a achubodd Pedr o'r carchar, ac o law 
Herod, yr hwn a sychedai am ei waed ef. Gweddi a 
waredodd Paul a Silas pan oeddynt dan gyffion nerthol 
yn ngharchar Philippi ; ac onid mewn atebiad i weddi 
y tywalltwyd yr Ysbryd Glan ar y miloedd hyny ar 
ddydd y Pentecost ? Kid oes dyn duwiol ar y ddaiar 
nad yw Duw wedi ateb ei weddi lawer gwaith. Ond 
prysurwn at y sylw nesaf. 



124 



TEAETHODAU, &C, 



5. Mae Dnw yn ami yn atal ei roddiou am nad ydym 
yn en ceisio mewn agwedd addas. Dywed yr Arglwydd 
wrth y propbwyd Ezeciel, (xxxvi. 37.) " Ymofynir a mi 
eto gan dy Israel i wneuthnr liyn iddynt." Yr oedd 
efe yn son am eu dychwelyd o gaethiwed Babilon, eu 
hail sefydlu yn en gwlad ea bnnain, i roddi calon 
newydd ac ysbryd nevv r ydd o'u mewn ; ond nid oedd i 
wneyd byn ond mewn atebiad i weddi. Am byny yr 
liysbysa mewn lie arall, "Yna cbwi a'm cewch, pan 
y'm ceisiock a'cli boll galon ac a'ch boll enaid." Gan 
byny yr oedd yn rboi ar ddeall iddynt, na buasai idd- 
ynt ei gael hyd nes y byddai iddynt ei geisio yn yr 
agwedd bon. Yn debyg i byn yr addysgir. ni yn ateb 
Dnw i Solomon yn ngbysegriad y deml. A gellir 
golygn bon yn rbeol gyffredin am ymddygiadan Duw, 
o leiaf at y genedl bono. "Os canaf y nefoedd fel na 
byddo wlaw, nen os gorcbymynaf i'r locustiaid ddifa'r 
wlad, nen os danfonaf baint i blitb fy nihobl; os fy 
mhobl, pa rai y gelwir fy enw arnynt, a ymostyngant a 
gweddio gan geisio fy wyneb, a dycliwelyd oddiwrth en 
ffyrdd drygionns, yna mi a wrandawaf o'r nefoedd ac a 
faddenaf iddynt en pechod, ac a iacbaf en gwlad." Is en 
fel pe dywedasai, 'Os nad ymostyngant dan fy marnan 
dwyfol, gan alw arnaf, nid ymedy fy marnedigaetban a 
hwynt — ni symndaf hwynt ymaitb/ Dengys yr apostol 
ei fod wedi penderfynn y gofyniad bwn am byth, pan y 
•dywed, "Nid ydycb yn cael, am nad ydycb yn gofyn; 
gofyn yr ydycb, ac nid ydycli yn derbyn, am eicb bod 
yn gpfyn ar gam." Arwydda fod y fendith yn ami yn 
cael ei batal o eisian ei gofyn mewn gweddi, ac o eisian 
gweddi o'r iawn ryw. Ms gallwn gadarnhau, gydag 
un priodoldeb oddiwrtb byn, nad yw Dnw yn cyfrann 



Y PARCH. JEHKXtsT JENKINS. 



125 



ei roddion ar rai amserau lieb weddio arno, neu yn an- 
nibynol o'n gweddiau. Penadur yw ef, gall wneyd yr 
byn na addawodd ei wneyd; fe ddichon ef droi o drefn 
gysefin ei lywodraeth, ac anrhydeddu golud ei drugar- 
edd yn wahanol i'n disgwyliadau a'n gobeitbion ni. 
Ehaid i ni beidio ei gyfyngu ef lie nad yw v» T edi cyf- 
yngn ei Iran. Eto, gan mai gwir yw ei fod yn ami yn 
atal ei fenditbion am nad ydym yn en gofyn, a'n gofyn 
yn iawn, rhaid fod hyn yn rlieswm cryf dros we&di 
ddiragritb, ostyngedig, a thaer. 

G. Ni cliaf enwi ond nn sylw yn rhagor er egluro 
angenrbeidrwydd a pbwys y ddyledswydd hon 3 a bono 
fydd esiampl Crist. Ami y gweddiai ef, nid yn tmig 
gyda'i ddysgyblion, ond befyd wrtbo ei hun yn y dir- 
gel. Yr oedd ef yn onrymn ei weddiau i Ddnw " trwy 
lefain cryf a dagrau." Nid oedd ef ddim yn blino nac 
yn esgenlnso y ddyledswydd bon. Am ba betb yr oedd 
ef yn gweddio ? Nid oedd ganddo nn pecbod i gael ei 
faddeu, na chydwybod i'w phuro; nac oedd, ond yr 
oedd ganddo satan a byd llidiog i'w gwrtbsefyll, ilafur 
lawer i'w gyflawni, a dyoddefiadan i'w dwyn. tJn o 
amgylcbiadan ei ddarostyngiad oedd, ei fod ef, yr bwn 
oedd a pbob petb yn ei feddiant, yn ymddibynn am 
bob cynorthwyon oddi fry. Ond ni ddylem dybied fod 
ei eircbion yn terfynu yn bollol arno ei bun. Mewn 
teimlad haelfrydig yr edrychai o"i amgylcb pan yn 
gweddio dros ei gyfeillion, a'i elynion befyd. Oddiar y 
dymer lion y gwaeddodd pan ar y groes, "0 Dad 
madden iddynt, canys ni wyddant pa betb y maent yn 
ei wneuthur." Nis gallasai ef en gadael beibio ar yr 
amgylcbiad cyfyng bwn, er cymaint a gerddodd oddi- 
amgylcb gan wneuthur daioni iddynt o'r blaen. N:i, 



126 TKAETHODAU, &C, 

y fath oedd ei esiampl yn hyn fel y parhaodd gyda'r 
gwaith hyd ei farw ! 

III. Ni a gawn yn awr wneyd rhai ymofyniadan 
beth yw rhai o gymeriadau gweddi gymeradwy. 

Os yw yn ddyledswydd o'r fath annhraethol bwys. 
mae yn ofynol ein bod yn gwybod y pryd a'r modd y 
mae i ni ei chyfiawni, er Sicilian cynieradwyaeth yr 
hwn yr ydym yn galw arno. 

1, 3Iae yn rhaid ei bod yn weddi y gwir Gristion, 
nen yn weddi y " cyfiawn/' Xid ymddengys pa fodd y 
mae yn ddichonadwy i Bduw gymeradwyo gweddi y 
drygionus, gan nas gall ddeilliaW oddiar ysbryd un- 
iawn. Heblaw hyn, dywed y gwr doeth, " Abeith yr 
annuwiol sydd ffiaidd gan yi Arglwydd, ond gweddi yr 
nniawn sydd hoff ganddo ef." Nid wyf yn dyweyd 
nad yw Diiw byth yn gwrando gweddi y drygionus, 
oblegid gwrendy ar gwynion y cigfrain pan lefant. Fel 
Bod llawn tosturi, fe ddichpn eu gwaredu o diallod 
mor bell ag y gwelo hyny yn add as. At hyn y cyfeiria 
y Salmydd yn Salm cvii. — " Y rhai a ddisgynant niewn 
llongan i'r mor, gan wneuthnr eu gorchwyl mewn 
dyfroedd mawiion. Hwy a welant weithredoedd yr 
Arglwydd, a'i ryfeddodaii yn y dyfhder. Canys efe a 
orchymyn, a chyfyd tymhestl-wynt, yr hwn a ddyreh- 
afa ei donan ef. Hwy a esgynant i'r nefoedd, dis- 
gynant i'r dyfhder, tawdd en henaid gan Hinder. Yna 
y gwaeddant ar yr Arglwydd yn eu c} r fyngder, ac efe 
a'u dwg allan o'u gorthrymderau. 5 ' Dyina ymadrodd 
rhyfedd am drngaredd Duw, ond nid yw yn un prawf 
ei fod yn cymeradwyo eu gweddi an, er ei fod fel hyn 
yn eu gwaredu o'n bedd dyfrllyd. Sanctaidd yw Duw, 
a byddai yn anghyson a'r briodoledd hon iddo gymer- 



Y PARCH. JEHKIH JBUKOTS. 



127 



adwyo dim oddiwrtli ei greaduriaid, ond yr byn sydd 
yn foesol dda. Fe ddiclioii dosturio wrth becbadur, 
a'i waredn o'i adfyd pan lefo. Ond nis gall edrych ar 
m gymeriad na'i waith mewn modd cynieradwyol. Bu 
byn yn faen tramgwydd i amryw, ac ami y defnydd- 
iwyd byn gan yr annuwiol er ei atal i weddio yn gyf- 
an-gwbl. !N"id jw y gwir 3 er byn, i gael ei geln, pa 
driniaetb bynag a wnel dynion o bono. Duw a ddy- 
wedodd, " Y neb a dry ei glust ymaitb rbag gwrando'r 
gyfraitb, sydd ffiaidd ei weddi befyd." Ac y mae 
Dafydd yn addef, " Pe edrycbaswn ar anwiredd yn fy 
ngbalon, ni wrandawsai yr Arglwydd." A wna efe 
wrando ar eraill sydd yn edrych, nen yn bofrl anwiredd 
yn eu calonau, a meddylfryd en calonau yn gwrtbwyn- 
ebu Duw a'i gyfraitb ? Mae gweddiau y fatb bersonau, 
yn gystal a'u byniarferiadau, yn bollol amddifad o 
gywir gariad at Dduw a dynion. Xis gall yr bwn 
sydd yn edryeb ar egwyddorion cynbyrfawl yr enaid 
gymeradwyo dim nad ywniewn cydgordiad a'i gyfraitb. 
Mae yn ofynol, gan byny, i weddi ddeilliaw oddiwrtb 
wefusau ffydd, cyn y bydd yn gymeradwy ger bron 
Duw. 

2. Ebaid ei bod yn wirioneddol, yn egluro ein dymun- 
iad diwamal yn y petb yr yclym yn ei ofyn. Mewn gair, 
rbaid ei bod yn iaitb y galon — nid y deall a'r gydwy- 
bod yn unig. Mae gormod o weddiau pobl Dduw yn 
ddiffygiol iawn o ddiledritbrwydd. Maent yn gofyn 
am fod yn rbaid iddynt ofyn, ac nid oddiar eirwiredd, 
neu wir ddymuniad. Mae yr Arglwydd yn cam gwir- 
ionedd oddi niewn ; a'r rbai nad ydynt yn dyfod at ei 
orsedd felly, nis gall eu bymddygiadau ddiogelu ei gy- 



128 



TKAETHODAU, &C, 



meradwyaeth ef, ond y maent yn hytrach yn cellwair 
yn ei olwg. 

3. Fr dyben i'n gweddiau fod yn gymeradwy a llwydd- 
Janiis gyda Duw, rhaid eu bod yn daer, yn gystal a gwir- 
ioneddol. Nid oes neb yn ameu nad y w hyn yn angen- 
rheidiol er cyflawni y ddyledswydd bwysfawr lion. Mor 
daer oedd gweddiau Abraham pan yn dadleu ar ran So- 
doma, a phan yn deisyfu dros Ismael. Rhyfedd mor daer 
yr oedd Jacob yn ymdrechu a'r Angel, pan yr eiriolai dros 
y gwragedd a'r plant. Gwelai hwynt yn agored i gael 
en dinystrio gan gleddyf miniog Esau, yr hwn oedd 
yn dyfod i'w cyfarfod a phedwar cant o wyr arfog. Dy- 
y/edodd wrtli yr Angel, i'e, Angel mawr y cyfamod, 
" M'th ollyngaf oni'm benditlii." Darllenwch weddiau 
Dafydd, Moses, Daniel, Neliemiah, ac Ezra ; gyda pha 
fath wresogrwydd yr oeddynt liwy yn tywallt eu deis- 
yfiadau ger bron Duw. Gyda theimladau bywiog a 
cbynes yr ymaflent [yn ei nerth. Yr oedd diledrith- 
rwydd eu lieircliion yn profi taerineb a chyflawnder eu 
disgwyliadau. 

Crist liefyd a ddengys yn nameg y weddw, a'r barn- 
wr anghyfiawn, a'r gwr a fenthycodd dair tortli yn 
ecliwyn am lianer nos, nid yn unig yr angenrheid- 
rwydd mewn taerineb, ond liefyd ddifrifoldeb ein 
gweddiau. " Llawer a ddiclion taer weddi y cyfiawn 
rnegys pe dywedasai, os na bydd ein gweddiau yn daer, 
nid oes i ni ddisgwyl ond ychydig neu ddim. 

4. !N"i ddylem un aniser fod yn ddoctoraidd, neu 
mewn liyfdra rliyfygus, eithr mewn gwylder, gostyng- 
eiddrwydd, a cliryndod duwiol. Mac liyn yn angen- 
rhcidiol mewn pob gweddi dderbyniol. Ar y Duw 
mawr, Bod ac Arswydydd y bydysawd, yr ydym yn 



Y PABCH, JENIIX^ JERKIN'S. 



129 



galw — o J i flaen ef nid yw yr holl genedloedd ond megys 
defnyn o gelwrn, neu fan Iwcii y clorianau ; yr hwn 
nad yw y nefoedd yn Ian yn ei olwg; y cerubiaid a'r 
seraphiaid sydd yn cuddio eu hwynebau gan fawredd 
ei ogoniant. Beth ydym ni i siarad a'r Bod arswyd- 
lawn hwn ! Yn y llwch y mae ein lie ni i foci, mewn 
braw sanctaidd, ofn mabaidd wedi ein meddianu. Yn 
y dymer lion yn liollol yr oedd Abraham wrfch nesau 
at Dduw yn ngwastadedd Mamre. Braidd yr adna- 
byddwn pa un ai ysbryd eiriolaeth a thaerineb, neu ar- 
afwch ac ystyriaeth parchus o wrthddrych ei weddi a'i 
meddianai fwyaf. " Wele, yn awr y dechreuais Manx 
wrth yr Arglwydd, a mi yn llwch ac yn lludw," fel pe 
dywedasai, Q, y fath fraint fawr yw hon i'r fath bryfyn 
annh'eilwng. " 0, na ddigied fy Arglwydd a llefaraf y 
waith hon yn imig." Y fath hefydoedd teimlad y Pub- 
lican, yr'hwn, gan sefyll o hirbell oddiwrth y drugar- 
eddfa, ni fynai gymaint a chodi ei olygon tua'r nei* 7 
ond gan guro ei ddwyfron, efe a ddywedodd, " Dduw, 
bydd drugarog wrthyf fi bechadur." Dyma dymer 
pob addolwr cymeradwy, mewn modd mwy neu lai ; ei 
weddi yw gweddi y truan a'r isel o ysbryd. Nid yw 
Duw yn ei dirmygu; na, ar hwn yr edrychaf ! Ar- 
glwydd, mae genyfc ti fyrddiynau dirif o angelion heb 
lychwino eu gwisgoedd; cai burach addoliad gan y 
teuluoedd fry. Ar hwn yr edrychaf! 

" Frodyr, de'wch, llawenliewcli, 
Diolchwch iddo, byiti na thewcli." 

Heb ryw gymaint o'r ysbryd hwn yn ein gweddiau, 
mae yn anmhosibl iddynt gael eu cymeradwyo gyda 
Buw. Y rhai sydd a mwyaf o bono sydd yn sefyll 

I i 



130 



TRAETHODAU, &C., 



uckaf yn ngkyineradwyaetk y Nef, ac yn derbyn y ben- 
ditkion rawyaf toraetkog. Er ei fod ef yn gyru y rkai 
llawnion ymaitk yn waglaw, cyfyd y tlawd ot llwck, 
yr angkenus o'r donien, lleinw y Uestri gweigion, a 
pkortka yr enaid newynog sydd ar ddarfod am dano. 

5. Kkaid i weddi dderbyniol ddyfod oddiar ddyben- 
ion uniawn. Medd yr apostol, " Gofyn yr ydyck, ond 
nid ydyck yn derbyn, am eick bod yn gofyn ar gam, er 
niwyn eu treulio ar eick melus ckwantau." Yr oedd y 
petkau yr oeddynt yn eu ceisio yn addas i'w sefyll- 
faoedd a ? u kangkenion, ond yr oedd y dyben yn ddrwg ; 
rkyw ddyben daiarol oedd ganddynt mewn golwg. Fe 
allai eu bod yn dymuno cael eu cadw rkag poetkder 
erledigaetk, nid fel y byddai iddynt wasanaetku Duw 
gyda llai o enbydrwydd, ac eangu terfynau teyrnas eu 
Ceidwad ; ond fel y byddai iddynt fwy o esmwytkder 
yn eu galwedigaetkau, a suddo yn fwy didaro i fwyn- 
derau y bywyd kwn. Fe allai eu bod yn ymbleidio, a'u 
bod yn dymuno rkyw oruckafiaetk ar eu gwrtkwynon- 
wyr. Betk bj^nag oedd eu cais, nid oedd eu dyben yn 
gywir, am mai rkywbetk islaw dyben penaf dyn oedd, 
sef gogoniant Duw. Pa un ai benditkion tymkorol 
neu ysbrydol yr oeddynt yr eu ceisio, yr oedd rkyw 
ddybenion daiarol yn llecku danynt. Dyma yr ackos 
fod eu gweddiau yn afhvyddianus, fel y bydd yr eiddom 
niuau kefyd, pan y byddont o'r fatk nas gall llygaid 
craff y Duwdod eu cymeradwyo. Pan y byddo ein 
gweddiau yn ffrydio o galon wedi ei nkawseiddio, ac 
oddiar ysbryd efengylaidd, mewn gwir ddymuniad am 
gynydd a pkurdeb ei deyrnas, byddant yn sicr y pryd 
yma o esgyn i glustiau Duw, yr kwn a dderbyn ein 
gwasanaetk ac a gyfrana i ni ei fendithion. 



Y PARCH. JENKXI* JEKKIKS. 



131 



6. Ac yn olaf, gallwn ddyweyd gyda'r apostol yn ein 
testyn, y dylem ofyn mewn ffydd, heb ameu dim; 
oblegid y mae ffydd, yn ddiddadl, yn un o gymeriadau 
gweddi dderbyniol. 

IV. Pa beth sydd iV ddeall wrth weddi'r ffydd, a 
pha mor belled y mae Duw wedi rhwymo ei bun i 
wrando ac ateb y fatb weddi ? 

Wedi ateb, Beth yw dyben gweddi, lie mae pwys- 
fawrogrwydd gweddi yn ymddangos, a rhai o gymer- 
iadau gweddi dderbyniol ; ni a frysiwn yn bresenol at 
y pedwerydd gofyniad. 

Pa beth sydd i ni ddeall wrth weddi'r ffydd ? 

Gellir deall yr ymadrodd hwn mewn dwy ystyr, a 
rhaid i ni ei ystyried felly cyn y gallom ddyfod i oleuni 
ar y pen hwn. Mae genym sail i gredu fod dwy fath o 
ffydd yn cael eu defnyddio gan y prif Gristionogion ; 
un anghyffredinol, yr hon oedd yn perthyn i bersonau 
neillduol, y rhai oedd yn berchenog ar ddawn i wneyd 
gwyrthiau; ac un arall yr hon a ellir alw yn gyffrecl- 
inol. Perchenogid yr olaf gan holl ganlynwyr yr Oen 
yn ddiwahaniaeth. Deilliai y ddwy oddiwrth addysg 
ddAvyfol, er ie allai nad yn yr un ffordd; yr oedd y 
ddwy hefyd yn sylfaenedig ar dystiolaeth Duw; eto 
mewn rhai pethau yr oeddent yn gwahaniaethu ; y 
gyntaf, yr hon a enwasom yn anghyffredinol, yr hon 
oedd yn dal perthynas a gweithredoedd gwyrthiol, rai 
troion a berchenogid gan ddynion annuwiol. Sicr i 
lawer gyflawni gwyrthiau yn enw Grist, nad arddelir 
yn y diwedd. Pa un ai trwy ffydd neu hebddi yr 
oeddent yn eu gwneyd ni ddywedir yn bendant, ond 
gan mai yn enw Crist yr oeddynt yn gweinyddu, tyb- 
iaeth deg y w, mai trwy ffydd yn ei enw ef yr oeddynt 



132 



TRAETHODAU, &C. } 



yn gweithredu. Mae y dybiaeth hon yn gryfach fyth 
pan yr ystyriom ddaiiuniad yr apostol o weithredoedd 
gwyrthiol yn gyffredinol. 1 Cor. xiii. " Pe llefarwn a 
thafodau dynion ac , angylion, ac heb fod genyf gariad, 
yr wyf fel efydd yn seinio, neu symbal yn tincian. A 
phe byddai genyf brophwydoliaeth, a gwybod o honof y 
dirgelion oil, a phob gwybodaeth, a phe byddai genyf 
yr lioll ffydd, fel y gallwn symudo mynyddoedd, ac 
lieb gecyf gariad, nid wyf fi ddim." Yma y meddylir, 
nid yn unig fod yn ddichonadwy i ddynion wneyd 
gwyrthiau lieb fod yn Gristionogion, ond hefyd y gall- 
ent en gwneyd niewn ffydd yn ngeirwiredd a galln 
Duw. Ie, fod yn bosibl en bod yn berchenogion ar yr 
lioll ffydd. ddigon i symud mynyddoedd, nen y gradd 
ucliaf o ffydd cysylltiedig a gwneyd gwyrthiau, ac eto 
fod yn amddifad o gariad. Nid felly y ffydd gyffred- 
inol; mae gweithrediadan hon yn wastad yn rasol, a 
santaidd. Y mae cariad yn hanfodoi angenrheidiol i 
fodolaetli hon. Md yn unig rhydd goel i'r dystiolaeth 
ddwyfol, yn mha ddnll bynag y byddo yn ganfyddedig, 
ond gwresog fynwesa y dystiolaeth hono. Y mae a 
iyno ei gweithrediadau a'r deall ac 4 ? r galon hefyd; 
gwna buro yr enaid a gorchfygu y byd. Dichon ffydd 
wyrtMol gael ei meddu gan ddyn na wyr ddim am 
adnewyddiad calon; ond y ffydd hon a feddianir yn 
unig gan y rhai a aned o Dduw, ac sydd yn earn Dnw ; 
gosodir hi gan hyny yn un o ffrwythau yr Ysbryd. 
"Yr hwn sydd yn cam, o Dduw y ganwyd ef." "En- 
waediad nid yw ddim, a dienwaediad nid yw ddim, ond 
ffydd yn gweithio trwy gariad." ~Ni& ein bwriad yn 
awr yw dangos y gwahaniaeth rhwng y ddwy ffydd 
yma, nac ymofyn pa mor fynych y maent yn bodoli yn 



Y PARCH. JESTKIK JENKINS. 



133 



yr un personau. Yn ein dyben presenol, digon yw i ni 
eglur ddeall eu bod yn gwahaniaethu mewn rhyw 
bethau o bwys, fel na byddom, wrth ymresymu, yn 
agored i gymeryd y naill yn He y Hall, fel pe byddent 
yr un peth. 

Ymddengys fod yr lion a enwasom yn ffydd wyrth- 
iol, yr hon a gyfyngid i'r rbai a gynawnent wyrthiau, 
ac yn angenrheidiol er arddangos y fath liynod ddwyfol 
allu, nid yn unig yn grediniaeth ddiysgog yn ngallu 
Duw, trwy ba un y mae pob peth yn bosibl a hawdd 
iddo ef, ond h®fyd bod y wyrth fwriadedig yn sicr o 
gymeryd lie. Ni a welwn fod byu yn fwy na chred- 
iniaetli mai ewyllys Duw oedd i wyrthiau gymeryd lie 
mewn rliifedi mwy neu lai, yn enw ei Fab, ar achlys- 
i uron neillduol mewn atebiad i weddi, ac i ddybenion 
■ addas a phwysig, trwy y rliai yr oedd y ddawn o wneyd 
i gwyrthiau yn pertliynu ; oblegid gallasai byn oil gael ei 
i gredu, a'i gredu yn gadarn, lieb gyraedd y nod y byddai 
i i wyrth neillduol ar amser penodol i ddyfod i ben. 

Yn awr, yr liyn yr ydym yn ei gredu a'i amddiffyn 
yw hyn 7 fod y ffydd wyrthiol, beth bynag arall a olygir, 
; yn cynwys crediniaeth j buasai i'r wyrth mewn dis- 
gwyliad bob amser gymeryd lie. Md oedd yn aros ar 
i y ffaith fod Duw yn alluog i'w cliynawni, neu ei fod 
i wedi addaw ei dwyn i ben ar unrhyw amodau tybiol, 
: neu mai Duw gwirionedd yw, ac na wnai dori ei Air ; 
,! ond yr oedd yn myned i'r fan lie y buasai y wyrth 
hono a ofynid yn sicr o gael ei gwneyd. Y niodd yr 
j oedd hyn yn gyraeddadwy a gaiff fod eto dan ein hys- 
i|i tyriaeth; ond fod y ffydd dan sylw yn sicr o fod yn ei 
gyraedd, sydd hollol eglur oddiwrth y dull y mae Crist 
yn desgrfio yn Marc xi. Pan y rhyfeddai ei ddysgybl- 



134 



TEAETHODAU, &C, 



ion wrth weled y fngysbren wedi gwywo ot gwraidd, 
yr lion a felldithiasai efe y dydd o'r blaen, dywedodd 
yr Iesu wrthynt, "Bydded genycli ffydd yn JSTuw, 
canys yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi, pwy bynag a 
ddywedo wrth y mynydd hwn, tyner di ymaith a b wrier 
di i'r mor, ac nid amheuo yn ei galon, beth bynag a 
ddywedo a fydd iddo." Prin y gellid ffurfio geirian er 
gosod allan gyda mwy o eglurdeb, mai wrth ffydd yn y 
fan yma y golygir crediniaeth y buasai y wyrth dan 
sylw lieb fetli yn dyfod i gwblhad. 

Mae ef yn darlnnio y ffydd lion yn nacaol, ac yn 
gadarnhaol — " Pwy bynag a ddywedo wrtli y mynydd 
hwn, tyner di ymaith, a bwrier di i'r m6r, ac nid am- 
heuo yn ei galon, ond credu." Credu pa beth ? Y peth 
a ddywedo efe y daw i ben; mewn geiriau eraill, y 
buasai fr wyrth amcanedig gael ei chynawni, sef y 
symudid y mynydd oddiar ei wadn a 7 i dafiu i'r m6r. 
Diameu fod y fath ffydd yn gosod allan grediniaeth 
ddisigl yn ngallu Duw, trwy yr hwn yr oedd y wyrth i 
gael ei gwneyd; ond ymddengys ei fod yn golygu 
rhagor, sef mai ewyllys lor oedd i'r wyrth ddysgwyl- 
iedig gymeryd lie! Yr oedd ein Harglwydd, wrth 
gadw y rhyw hyn o ffydd mewn golwg, a'r gweithred- 
iadau gwyrthiol cysylltiedig Ci't adnod nesaf, yn ych- 
wanegu, "Am hyny meddaf i chwi, beth bynag oil a 
geisioch wrth weddio, eredwch y derbyniwch, ac fe 
fydd i chwi." " Credwch y derbyniwch," sydd ddes- 
grifiad mor gymwys a neillduol ag a roddwyd yn yr 
adnod flaenorol ; y mae yn eglur osod allan y byddai 
iddynt gael y pethau a ddyniunent meym gyy r eddi. Nis 
gellir yn briodol ameu nad yw " beth bynag oil a geis- 



Y PARCH. JEKKIIST JENKINS. 



135 



lent" yn dal cysylltiad neillduol a'r testyn dan sylw, 
sef gweithrediadau gwyrtliiol. 

Mae yn eglur, nid yn unig oddiwrth eiriau Crist yn 
y fan yma, fod cred am sicrwydd y dynged, neu gyf- 
lawniad y wyrth, yn hanfodol i natur y ffydd anghyff- 
redinol lion, ond liefyd oddiwrth y ffaitli, fod y rliai a 
gyflawnent wyrthian yn amneidio y fath dyb yn flaen- 
orol i weithrediad y wyrth. Yn gyfFredin, os nad yn 
wastad, eglur ddaroganent y petliau oeddynt yn bwr- 
iadu eu gwneyd, a thrwy hyn byddent yn rhinweddol 
osod allan y petliau oedd yn canlyn i'r gwyddfodolion. 
Felly yr oedd Pedr pan y gwellaodd efe y dyn clofF, yr 
liwn oedd wrth bortli prydfertli y deml, dywedodd 
wrtho, " Arian ac aur nid oes genyf ; eitlir yr hyn sydd 
genyf, hyny yr wyf yn ei roddi i ti," (gan arwyddo ei 
fod ef yn niyned i wneyd rhyw betli iddo.) " Yn enw 
lesu Grist o Nazareth, cyfod a rhodia." A phan y 
gwellaodd efe Aeneas, yr hwn er ys wyth mlynedd 
oedd yn gorwedd ar wely, ac yn glaf o'r parlys — wrth 
liwn hefyd y dywedodd, " Aeneas, ymae lesu Grist yn 
dy iachau di " (neu yn myned i wneyd hyny), " cyfod a 
chyweiria dy wely. Ac efe a gyfododd yn ebrwydd." 
Oddiwrth y cldau hanes uchod, ymddengys yn amlwg 
fod Pedr yn bwriadu, ac yn disgwyl gweithio gwyrth 
yn flaenorol i'r wyrth ddyfod i ben ; a phe na buasai y 
wyrth yn canlyn, rhaid cyfaddef y buasai yr apostol yn 
cael ei siomi, neu na ddaeth y peth yr oedd ef yn ei 
ddisgwyl yn ol ei gred a'i ddisgwyliad. 

Ffaith arall a ddengys fod cred yn sicrwydd y wyrth 
yn hanfodol i'r ffydd trwy ba un yr oedd yn cael ei 
gwneyd j yw, nad oedd y rhai a ddonid a gallu gwyrth- 
iol rai amserau yn dangos y gallu hwnw; neu os oedd- 



136 



TEAETHODAU, &C. 9 



jjott, niethent trwy anghrediniaeth. Dywedir i Paul 
adael Tropliimus yn Miletus yn glaf. Xis gallwn 
feddwl paliam y gwnaetli felly, ond ar un o ddwy dyb- 
iaeth; naill ai na wnaeth efe un cynygiad i'w wella ef. 
neu iddo wneyd liyn' ac iddo fethu. Pa un o r ddau 
sylw liyn sydd wir, gadawaf f r darllenydd famu ; oud 
hyn sydd sier, nad oedd ganddo sylfaen dda i gredu y 
llwyddasai, onide buasai y petli yn dyfod i gwblhad. 
gan lod Duw wedi rhwymo ei hun i gyflawni pa beth 
bynag a gredai ei bobl ar dir da a digonol. Dywedas- 
om, " tir da a digonol," oblegid [iii ddyleni ystyried y 
ffydd wyrthiol, nac un ffydd wirioneddol arall, niegys 
dychyriiyg disail — neu fern lieb achos na rheswni. 
O'r tu arall, yr oedd y ffydd lion yn grediniaeth ddi- 
ysgog a rliesyniol y buasai i'r galln dwyfol gyfryngu i 
ddybenion neillduol. Os rliesyniol, rhaid bod ei liad- 
eilad ar dystiolaeth ; nid yn unig fod gallu i wneyd 
gwyrthiau wedi ei gyfranu i ddynion i'w ddefnyddio ar 
aehlysuron neillduol a phriodol. ac i ddybenion gogon- 
eddus ac uchel, ond mai boddlonrwydd a bwriad Duw 
oedd i wyrth neillduol gymeryd lie ar y pryd, ac yn yr 
aniser bwriadol. Yr oedd liyn yn beth o bwys fw 
gredu, am nad dim yn fyr o hyn fuasai yn gwneyd y 
tro er cadarnliau crediniaeth yn sicrwydd y weitbred ; 
yr oedd liyn yma yn haufodol i gymeriad y ffydd 
wyrthiol. 

Dichon y gofynir, pa fodd y gallesid gwybod mai bwr- 
iad ahyfrydwch Duw oedd i wyrth gael ei gwneyd 
mewn un amgylcbiad ? Pa un a ellir ateb y gofyniad 
hwn neu beidio, rhaid cofio fod yn rhaid gwybod 
ewyllys a phenderfyniad Duw yn y peth, onide nad 
oedd sicrwvdd v buasai rr weitbred fodoli. 2sid oes 



T PARCH. JEHKIH JENKIKS. 



137 



un annhebygolrwydd yn y dybiaeth fod y rliai a weith- 
redent wyrthiau trwy yr Ysbryd Glan yn derbyii hys- 
bysiad uniongyrchol; a goruwch-naturiol oddiwrth yr 
Ysbryd hwnw, trwy ba un yr oeddynt yn cyflawni y 
gweithredoedd nerthol hyn. Onid oedd ef.yn llywodr- 
aetlm eu ineddyliau a'u geiriau bryd bynag yr agorent 
eu gwefusau i ddatgan y genadwri nefolaidd ? Ac a 
ellir meddwl mai afresyrnol ei fod ef yn cyfeirio iddynt 
trwy awgrymiad nen anmaid, y pryd, y modd, a'r peth 
a gyflawnent er cadarnban en liysbrydoedd yn eu 
gwaith bendigaid ? jSTicl yw yn ymddangos yn bosibl 
pa fodd y bodolai un gred gadarn mewn gweithrediad- 
au gwyrthiol lieb ryw arwydd goruwch-naturiol o'r 
natur hyn. Oblegid pa fodd y dichon dyn gredu lieb 
dystiolaetli ? Neu, o ba le arall yr oedd yn alluadwy i 
dystiolaeth ddyfod er gwybod am wyrth ddyfodol ? Os 
addefwn fod yr Ysbryd Glan, yr hwn oedd yn wastad 
yn bresenoL, yn rhoddi yr arwydd ucliod i'r prif Grist- 
ionogion yn ei addysgiadau gwyrthiol,, yna mae pob 
rhwystr wedi ei ddiddyniu. Mae yr hyn a yniddang- 
osai fel arall yn wrthun, gwan, a disail, yn dyfod ar yr 
olwg hon yn rbesymol ac eglur. Yn yr ystyr hwn, 
mae gan y nydd wyrthiol sail i orphwys arno, gan nad 
yw ddim arall ond rhoddi eoel i'r dystiolaeth ddwyfol. 
Cynwysa grediniaeth y byddai i wyrth gymeryd lie ar 
achosion addas, pa mor ryfedd bynag y dichon y wyrth 
hono fod i reswm dynol, yn hollol gyson ag awgrym- 
iad yr Ysbryd Glan, trwy gyfrwng yr hwn yr oedd yn 
dyfod i ben. 

Yn awr, mewn perthynas i'r gweddiau a ofrrymid yn 
y ffydd yma, dywedwn unwaith am y cwbl, diameu fod 
yr hyn a ofynid yn wastad yn cael ei ganiatau, gan fod 



138 



TRAETHODAU, &0., 



liyn yn liollol gyson a'r addewid a wnaed yn yr achos, 
a bod natur gweithrediadau y ffydd lion yn rhagdyb- 
ied gwybodaeth am fwriad lor o barth y canlyniad. 
."Elias a weddiodd na byddai wlaw, ac ni bu wlaw at 
y ddaiar am dair blynedd a chwe' mis ; ac efe a wedd- 
iodd drachefm a'r nef a roddes wlaw," Ond a ellir 
meddwl iddo weddio y gweddian hyn lieb iddo yn 
gyntaf gael liysbysiad oddi ncliod fod ei ddeisebion yn 
gyson ac nnol fig ew r yllys Duw ? Yn yr nn modd yr 
ydym yn deall y geiriau byny sydd yn dy weyd, " G-weddi 
y ffydd a iacha'r claf." Yr oedd Dnw wedi addaw y 
byddai i effeithian gwyrthiol ddilyn y weddi a offrymid 
yn yr ymarferiad o'r ffydd angliyffredinol a gwyrthiol 
lion. 

Y mae ffydd arall yn cael ei defnyddio yn mliob oes 
gan dduwiolion mewn gweddi ; ffydd sydd yn cymeryd 
gafael yn y perffeitliderau a'r addewidion dwyfol. Kid 
oes gan lion nn liysbysrwydd gwyrtbiol am atebiad, 
ond ymorplrwysa yn liollol a chyfan-gwbl ar Air Dnw, 
gan wneyd hwn yn rlieol a tlierfyn en disgWyliadau. 
Beth bynag a ddywed y gyfrol gysegredig, mae yn 
sefyll yn barod \ i'w dderbym gan ei ddefnyddio yn 
ddadl mewn gweddi. Kid a un amser tn draw i hyn. 
Xlefyd, gallwn sylwi fod y ffydd lion yn ffrwyth ac 
addysg ddwyfol. Gweithredir hi yn yr enaid trwy ddy- 
1 an wad yr hwn sydd yn goleno'r deall, ac yn santeiddio 
y galon ; cynwysa y fath fywiog grediniaeth beth y w 
Duw, a'r hyn y mae yn barod wedi ei wneyd i'r rhai 
sydd yn ei wir geisio, na wyr y byd am dano. Md 
dyma y cwbl, cynwysa wresog gymeradw r yaeth o Dduw 
yn yr hyn oil ag ydyw. Mae eisian egluro pa fodd y 
mae y ffydd hon i'w defnyddio yn y ddyledswydd o 



Y PaRCH. JEXKIiT JENKTSTS. 



139 



weddio. Xis gallaf osod allan fy ngolygiadau yn well yn 
hyn na thrwy ddyweyd fod: ffydd yn cael ei cliyfeirio yn 
benaf at ddau beth — perffeithderau Duw. a'r addewid- 
ion a wnaeth Duw yn a thrwy ei anwyl Fab. 

1. Cyfeiria ffydd mewn gweddi at berffeithderau 
Duw. Heb. xi. G. (i Ehaid yw i'r neb sydd yn dyfod at 
Dduw gredu ei fed ef, a'i fed yn wabrwywr i'r rhai 
sydd yn ei geisio ef. w l\id yw yn bosibl i neb roddi 
addoliad cymeradwy i Dduw lieb y grediniaeth lion. 
Yn y man ynia, mae credu ei fod ef yn cynwys mwy na 
chredu ei fodolaeth. Cynwysa ei fod ef y fath Fod ag 
y mae ef yn ei Air yn ei egluro ei hun. Mewn geiriau 
eraill, ein bod yn cydnabod ei briodoliaethau fel sylfaen 
calondid i weddio arno. Yn y rhan amlaf o'r gwedd- 
ian argraffedigyn y Beibl, gwelir fod ffydd yn ymwneyd 
ag un nen fwy o'r dwyfol berffeithderan bob amser. 
Er mwyn nianylu. sylwn : — 

Y mae ffydd yn ami. os nid bob amser. yn ymaflyd 
yn y dwyfol allu. Mae yn dyfod at Ddnw fel Tad 
Hollallnog y bydysawd. yr liwn sydd yn llywio holl 
weitiirediadan ei deyrnas eang. Gwel holl awenau 
natm yn ei law. nad yw creadnriaid ond offerynan ei 
allu. Hefyd, meddiana sierwydd mai yr hyn a fyno a 
wna efe, ac mai yr hyn a ewyllysio a gyflawna efe. 
Bydded y dydd mor dywyll ag y byddo. a pha mor aii- 
iiawdd bynag cyflawni'r gwaith. gwna ffydd ei noddfa 
yn ngallu Duw. Rai troion, gwna gysylltu ei ddoeth- 
ineb a'i ddaioni anehwiliadwy. Mewn gair, ymwna 
ffydd yn fwy a gallu Duw nag ydym ni yn ei feddwl. a 
rhydd yr Ysgrythyr ddesgrifiad mwy eang o'i gweitli- 
rediadan yn ei pherthvnas a'r briodoledd lion nag un 
arall o'r priodoliaethau. Fel hyn y dywedir am Abra- 



140 



TR AETHODA U, &C, 



ham, wedi icldo dderbyn addewid am fab o Sarah — 
" Nid amheuodd efe addewi(# Duw trwy anghrediniaeth. 
Ac yn gwbl sicr ganddo am yr hyn a addawsai efe, ei 
fod ef abl i'w wneuthur hefyd." Drachefh, pan y 
profwyd ef i offrymu ei unig-anedig fab, yr hwn a 
dderbyniasai yr addewidion, — " Gan gyfrif fod Duw tjt 
abl i'w gyfodi o feirw." Gwelir yr un peth yn eg- 
lur yn fiydd y ddau ddeillion hyny a ganlynasant yr 
lesu, gan lefain a dywedyd, " Mab Dafydd, trugarha 
wrthyni. Ac wedi iddo ddyfod i'r ty, y deillion a 
ddaethant ato, a'r lesu a ddywedodd wrthynt, A ydych 
chwi yn credu y gallaf fi wneuthur hyn ?" Ni ddy- 
wedodd, a ydych chwi yn credu y gwnaf fi hyn. ISTa, 
yr oedd ef yn cadw hyn yn ddirgel iddynt hwy ; cudd- 
iai hyn yn ei fynwes ei hun. A ydych chwi yn credu 
y gallaf fi wneuthur Jiyn ? Atebasant, "Ydym, Ar- 
glwydd." Yna y cyifyrddodd efe a'u llygaid hwynt, 
gan ddywedyd, "Yn ol eich Ifydd bydded i chwi;" 
a'u llygaid a agorwyd. Nid oes dadl nad oeddynt yn 
gobeithio yn nhrugaredd Crist ; yr oedd eu Ifydd wedi 
ei hadeiladu yn benaf ar ei allu ; ac mor belled ag yr 
ymddengys, hyn oedd yr oil ag oedd yn angenrheidiol 
er sicrhau y fendith. 

Rhyw beth tebyg i hyn oedd sefyllfa y gwahanglwyf- 
us a'r canwriad, yr hwn a ddymunodd ar Grist iachau 
ei was. Mat. viii. laith y gwahanglwyfus oedd, " Ar- 
glwydd, os myni, ti a elli fy nglanhau i." Md oedd 
un amheuaeth ganddo am allu Crist. Yma yr oedd ei 
ffydd yn gadarn a sefydlog ; eto yr oedd yn amheus pa 
beth a allasai meddwl Mab Duw fod yn yr achos hwn. 
" Arglwydd, os myni, ti a elli" oedd ei weddi. Hollol 
gydnabyddai ei allu, er ei fod yn gadael y canlyniad i'w 



Y PARCH. JEHKXN JEHEI^S. 



141 



benarglwyddiaetli. Yr oedd ffydd y canwriad mor 
hynod nes y rliyfeddodd em Ceidwad niawr, gan ddy- 
wedyd, " Yn wir, meddaf i chwi, ni chefais gymaint 
ffydd, naddo yn yr Israel." Ymorphwysai ffydd hwn 
liefyd yn gwbl ar allu Crist, oblegid pan amlygodd yr 
Iesu y bnasai efe yn myned gydag ef, a gwella ei was, 
atebodd, "Arglwydd, nid wyf fi deilwng i ddyfod o 
honot dan fy nghronglwyd ; eithr yn unig dy wed y 
gair, a'm gwas a iacheir. A dywedodd yr Iesu, Dos 
ymaitli ; ac megys y credaist, bydded, i ti ; a'i was a 
iachawyd yn yr awr hono." 

Nid awn i ddilyn y sylw liwn, er mai liawer o bethau 
a ellid dynu o'r Ysgrytbyrau i ddangos fod ffydd a'i 
llygad yn graff ar allu Duw, a bod ei chryfder yn cael 
ei lesur wrtli yr olwg sydd ganddi ar y biiodoledd lion. 
Felly gyda golwg ar y priodoliaetliau eraill, gwna ffydd 
edrych arnynt oil fel y maent yn amrywio, ac yn go- 
goneddus gydgorclio yn Ngair a gwaith yr Argiwydd. 
Os gwna Duw lefaru, bydded y lie a'r peth a fyddo, 
gwna ffydd roi clust o ymwrandawiad astud, gan gyd- 
synio a pliob gair. Dywedir yn y Beibl fod Duw yn 
ddoeth; mae ffydd yn credu'r dystiolaetli ; a gwnai 
hyny hefyd pe na byddai ei ddoetliineb i'w weled mor 
amlwg yn ei waitli a tlirefn ei ragluniaetli ag ydy w. 

Gwirionedd cysurus iawn yw liwn i ffydd orphwys 
arno, yn neillduol mewn tymorau tywyll ac adfydus, 
pan fyddo olwynion rliagluniaetli yn troi yn ddwfn ac 
araf. Gofynwyd i un ryw dro, " Paliani yr ydych yn 
cerdded cymaint? Paham na fyddai genycb geffyl 
bellach ?" Ei atebiad oedd, "Mae Uawer iawn o geffyl- 
au gan fy Nhad ; mae ef yn gyfoethog iawn. Gwn ei. 
fod ef hefyd yn fy ngbaru i yn fawr, a'i fod yn sicr o 



142 



TEAETHODAT, &C., 



roddi i mi yr byn sydd oreu er fy lies. Hwyracb ei fod 
yn gweled tuedd mawr ynwyf i ymfalchio, ae mai 
doetbacb, a gwell, yw fy nghadw i ar lawr na fy ngbodi 
yn rby ncliel f r gwyirfc, 33 

Dywedir fod Dnw yn drugarog a graslawn, yn barod 
i fadden i'r edifeiriol. Gwna ffydd dderbyn y genadwri 
lion gyda llawenydd ; chwareua ei badenydd. ac niewn 
cyflynidra eheda i fynwes trngaredd. fel ei hnnig nodd- 
fa. I'r fynwes gynes lion dymuna gario gofidian a 
pbecbodan rliai eraill, ac mewn taerineb gostyngedig 
crefa am iddynt bwytban befyd gael en disychedu a'r 
dyfroedd byw ot nn ffynon risialaidd. Hawdd befyd 
gweled fod ffydd yn edrycb yn graff ar bnrdeb a cbyf- 
iawnder, ar angbyfnewidioldeb a ffyddlondeb Duw. Yn 
wir, ei wirionedd yw y briodoledd ogoneddns bono, 
yn mba nn yr ymafla ffydd o angenrbeidrwvdd. ac ar 
bon y saif fel ei sail gadarn ac ansynindadwy. Fe 
ddicbon na welir gweitbrediad fiydd yn fwy mewn 
dim na cbymeryd Duw ar ei Air, ac ymorpbwys yn 
byderns ar ei addewidion. Yn fwy neilldnol, 

2. Cydia ffydd yn addewidion Dnw. Mae y rbai byn oil 
yn Ngbrist " yn ie, ac yn Amen." Gwna en golygn fel y 
inaent, yn ol en gwir amcan a'n priodol ddybenion. 
Mewn geirian eraill, gwna iddynt lefaru y fatb iaitb ag 
a fwriadodd yr Ysbryd Glan iddynt lefarn, beb en cyf- 
yngii ar y naill law, na'n bestyn yn anmbriodol ar y 
Haw arall. Gwabaniaetba yr addewidion bvn yn eu 
cymeriad, a gwyr ffydd betb yw y gwabamaetb. Mae 
rbai yn anamodol, beb ddibynn ar gyflawniad nn amod, 
na dim ansicr. Eraill ydynt amodol, am fod y fenditb 
addawedig yn ddibynol ar betban a allai gymeryd lie, 
nen beidio cymeryd He. 



Y PARCH. JEHKIK JENKINS. 



143 



Addewidion eraill ydynt achlysurol neu leawl; nid 
ydynt o bwys i gredinwyr yn gyffredinol, rhagor na 
rlioddi engreifftiau o hynawsedd a ffyddlondeb Duw. 

Gelwir eraill yn gyffredinol, am eu bod yn sefyll yn 
gywir i gredinwyr bob amser, yn mhob lie, megys yr 
addewidion am faddeuant pechod — na wna Duw an- 
nghofio ei bobl, na'u gadael yn amddifaid, &c. 

Gellir galw eraill yn lendant. Oynwysant sicr gyf- 
lawniad o'r hyn sydd addawedig o fewn cylcji eu ter- 
fyniad bob amser. Felly yr oedd yr addewid a wnaed 
i'r ffydd wyrthiol. Yn ol rbediad yr addewid, y mac 
geirwiredd Duw yn wystl y bydd i'r petli a ofynir gael 
ei roddi ar bob acbos lie y mae y ffydd lion yn bod. 

Qnd y mae addewidion o gymeriad gwahanol, nas 
gallwn eu golygu yn y dull penderfynol hwn ; mae 
rhyw eitliriadau yn pertliyn iddynt. Ehoddir addew- 
idion i gredinwyr am gynaliaeth dymorol, ao am fen- 
ditli ar waitli eu dwylaw. Yr ydym yn galw yr addew- 
idion hyn yn angliyfyngaiol, am eu bod mor anmhen- 
derfynol ac eang ; yr ydym yn gadael eu cymwysiad yn 
liollol i lor yr lioll ddaiar, neu i benarglwyddiaetli 
Duw. Pan ddywedodd Crist wrth ei ddysgyblion, 
"Ceisiwch yn gyntaf deyrnas Dduw a'i gyfiawnder ef, 
a'r boll bethau liyn a roddir i cliwi yn ychwaDeg;" 
hyny yw, bwyd a dillad, a phob angenrheidiau natur- 
iol eraill er eu cynaliaetli; buasent yn camgymeryd 
meddwl yr addewid yn fawr pe buasent yn ei chymer- 
yd yn y fatb ystyr na buasai iddynt oddef angen, 
newyn a noethni. Gwyddom fod gan dduwioldeb 
addewid o'r bywyd sydd yr awr lion, ac o'r hwn a fydd ; 
ond pwy a dyn y casgliad oddiwrth hyn, na fydd i un 
dyn duwiol ddyoddef newyn a syched, noethni a chal- 



144 



TRAETHODAU, &C, 



edi ; ie, ar rai amgylchiadau, fod y cyfryw mewn angen 
am bob bendith berthynol i'r bywyd hwn. Edrycliwn 
ar yr apostolion a r enwogion eu ffydd, er nad oedd y 
byd yn deilwng o hcraynt, oni ckawsant hwy eu dir- 
dynu yn cldiymwared, eu profi trwy watwar, eu Slang- 
ellu, eu rliwymo a'u carcliaru ? Mewn gair, poenyd- 
iwyd hwynt mor bell ag y gallasai deddfau natur gyr- 
haedd, a Hid eu gelynion ymddial arnynt. " Hwynt- 
hwy a labyddiwyd, a dorwyd a llif, a demtiwyd, a ladd- 
wyd yn feirw a'r cleddyf ; a grwydrasant mewn crwyn 
defaid a chrwyn geifr — yn ddyddim, yn gystuddiol, yn 
ddrwg eu cyflwr." Buont dan yr angenrheidrwydd, 
pan yn ffoedig o flaen eu gelynion, i grwydro mewn 
a-nialwch, ae ar hyd y mynyddoedd, a da oedd gan- 
ddynt gael twll yn y ddaiar i ymguddio, neu ogof i'w 
diogelu rliag y rbai a sychedent am eu gwaed. 

Ni ddeuwn ni byth i ddeall yr addewidion liyn yn 
iawn, liyd nes y gosodwn Air a Bhagluniaeth Duw i 
esbonio eu gilydd. Os bydd i ni wneyd hyn yn ddi~ 
hoced, gan ddal y cyferbyniad o flaen ein meddwl, ni 
cbyfarfyddwn a'r rhwystr lleiaf er deall yr addewidiom 
a wneir i blant Duw am angenrbeidiau y bywyd liwn. 
Mae y bwa yn y cwmwl yn brawf na pballa amserau 
bau na medi lioll ddyddiau'r ddaiar. Yr oedd deddfau 
natur, er codi moddion cynbaliaeth dyn, yr un ag yw, 
a bydd eto yr un, a bendith Duw yr un mor sicr o'u 
dilyn, lie y defnyddir hwynt at y gorchwyl yma. Mae 
ocnr Duw yn cael ei chyflawni yn wastadol; byny yw, 
ni bu y byd erioed, lie y byddai dynion yn iawn ddef- 
nyddio moddion cynlialiaetb, ac yn cydgyfranu a'u 
gilydd yn ol eu dyledswydd, nad oedd ynddo ddigon er 
diwalliad ei holl drigolion. Pan yr ydym yn galw yr 



r PAECH. JENKIN JEKKINS. 145 



addewidion hyn yn akghyfy^gawl, ein meddwl yw y 
nad yw Duw yn cyfyngu ei addewidion tymorol o fewn 
cylch sicrwydd er mwyniant ei blant bob amser. Yr 
ydym yn awr wedi myned i ddyfroedd dyfnion, am- 
canwn ddyfod allan yn ngrym y sylwnodau canlynol. 

1. Diau fod dyn yn rhydd-weithredydd, onide nis 
gallai yn unol a chyfiawnder fod yn gyfrifol, a bod yr 
annuwiol yn fynycli yn camddefnyddio ei ryddid, trwy 
weithredu mewn modd gorthrymus tnag at bobl 
Dduw; mae dyn yn llywodraethu ar ddyn er drwg 
iddo. 

2. Md yw Duw, yn neillduol dan yr efengyl, yn ei 
weinyddiadan cyffredinol, yn cau llifddorau nwydau 
yr annuwiol fel na lifa ei ddyfroedd yinddialgar er 
angliysur y duwiol. 

3. Mae liyn yn liollol gyson a gweinyddiadau amyn- 
edd a rhagluniaeth Duw, sefyllfa prawf a chyfrifoldeb 
dyn, a cliosb yr annuwiol mewn byd i ddyfod. 

4. Mae Duw felly yn ymddifadu ei blant o gysuron 
a bendithion daiarol, fel Pen Llywydd doetli, er peri 
i'w grasusau belydru yn fwy amlwg, er gwywo a lladd 
eu pechodau, dadrus eu gafaelion o'r pethau a welir, a 
melysu y nefoedd iddynt yn y diwedd. 

Yr ydym yn llwyr gredu y rhydd Duw bob da yn ol 
ei addewid, ag y mae ei anfeidrol ddoetliineb yn olygu 
a fydd er lies i'w bobl, ac na wna atal dim oddi- 
wrthyiit ond yr hyn, ar y cwbl, a fyddai er niwed 
iddynt. Yn yr ystyr yma yr ydym yn cleall y gwna yr 
Arglwydd mewn atebiad i'n gweddiau, ac felly yr ydym 
yn deongli yr addewidion byny yn gyffredin a wneir i 
weddi'r ifydd. 

Ms gallwn ganfod un anghysondeb yn y gweinydd- 
J 



TRAEIHODAU, &G. } 



iad hwn o eiddo Duw, ond yu y manau hyny y mae ei 
ewyllys neu ei fwriad yn benderfynol ac arnlwg yn ei 
Air. Lie y mae hyn yn bod dylai yr addewid gael ei 
deongli yn wahanol r yn gaeth fel y mae yn llefarn. 
Yn yr ystyr yma yr ydym yn deall yr addewid a wnaed 
i'r ffydd wyrthiol, yr addewid am faddeuant a bywyd 
tragywyddol i'r edifeiriol, a'r addewidion hyny am 
lwyddiant cyffredinol yr efengyl. a theyrnasiad hedd- 
ychol Crist. Mae ewyllys Duw yn amlwg yn y perhau 
hyn oil, a gweddus yw credu y daw yr addewidion yma 
i gyflawniad i'r llythyren. Ond lie nad yw ewyllys lor 
yn amlwg. ymddengys yn rliesymol ae angenrheidiol y 
dylid golygn yr addewid yn angTiyfyngav:l> a'i bod yn 
dal allan gefnogrwydd i obeithio ac i weddio, er nad 
yw yn rhoddi nn sylfaen sicr, megys i drwcli y Uewyn 3 
beth fydd y pen draw. Yn y dull hwn. debygid, y 
dylid deongli yr addewidion cynwysfawr a ehyffredino] 
hyny a wneir i'r gweddiwr crediniol; nid yw o un 
gwahaniaeth pa un ai i bethau tymorol neu ysbrydol y 
perthynant : bwriadwyd hwynt i gynwys beth bynag a 
ellir ystyried yn fater addas a theilwng mewn gwc 
Xid tebyg yw yr amheuir bodolaeth addewidion o'"r 
natur uchod, ac nad ydynt yn dal perthynas agos a 
phob credadyn. Y mae ganddo hawl i'w dadleu mor 
fynyched bynag y dynesa at orsedd gras am bob ben- 
dith gyfreithlon. 

Crist yn ei bregeth ar y mynydd a rydd yr addewid- 
ion canlynol. 

"Gofynwch a rhoddir i chwi, ceisiwch a chwi a 
gewch, curwch ac fe a agorir i chwi.'- Diau fod yr 
adnod hon yn rhoddi hawl i bob dyn, ac yn neillduol i 
bob Cristion, i ofyn beth bynag iddo ei him, neu arall, 



Y PARCH. JEiTKOF JEUKIHS. 



147 



perthynol i'r bywyd hwn, neu yr hwn a ddaw, a'i ofyn 
mewn gobaith y bydd iddo ei dderbyn, os bydd ei gais 
yn gyfreithlon, a'i agwedd yn addas. 

Er rhoddi anogaeth mwy, y mae ein Harglwydd yn 
ychwanegu, "JsTeu a oes un dyn o honoch, yr hwn, os 
gofyn ei fab iddo fara, a rydd iddo gareg? Neu os 
gofyn efe bysgodyn, a ddyry efe sarph iddo ? Os chwy- 
ctm gan hyny, a ehwi yn ddrwg, a fedrwch roddi 
rhoddion da i'ch plant, pa faint mwy y rhydd eich 
Tad, yr hwn sydd yn y nefoedd, bethau da i'r rhai a 
ofynant iddo?" Dyma addewid, os gwnawn ofyn y 
cawn dderbyn, os ceisiwn y cawn, ac os curwn yr ag- 
orir i ni. Md yw yn ein cyfyngu at unrhyw fendith 
neillduol, ond y mae ei hiaith yn llydan ddigon i lanw 
ein boll anghenion a'n boll ddymuniadau, bryd bynag 
y gwnawn ei dadleu ger bron y drugareddfa. 
r Pa fodd y dylem ni ddeongli yr addewid bon, ac 
addewidion eraill pertbynasol iddi o'r un cyineriad 
cynwysfawr, sydd yn bresenol yn dyfod fn sylw yn of- 
yniad difrifol. Md wyf yn gwybod ond am ddau fedd- 
wl yn cael eu lletya ar y mater yma yn werth sylwi 
arnynt. Yr un y sylwasom yn barod arno, y dylid cy- 
meryd addewidion o'r natur byn mewn ystyr anghyf- 
yngol, o leiaf, mor belled ag y maent yn dal pertbynas 
a'r petban hyny lie nad yw ewyllys Duw yn wybodus, 
a'u bod yn dal yn gywir mewn acbosion digonol er 
cefnogrwydd mewn gweddi. Ond nid ydym i ddeall 
eu bod yn rbwymo geirwiredd Duw i roddi betb bynag 
a ofynom, yn ol y ffydd gyffredinol neu anghyfyng- 
awl bon. Y meddwl arall yw, fod Duw yn yr addew- 
idion byn yn rbwymo ei bun i roddi i'w blant betb 
bynag a ofynant, gan gredu yn ddinam, a bod yr add- 



148 



TBAETHODAU, &C, 



ewid yn dal yn gywir i drwch y blewyn, ar bob achos 
y gofynir mewn modd addas. Yn ol y golygiad hwn, 
pe byddai i ddyn ofyn am ei fara beunyddiol, a'i ofyn 
mewn ffydd, fod geirwiredd Duw yn yr addewid yn 
ernes iddo y byddai yn sicr o'i gael ; nen pe gofynai 
unrhyw fendith dymorol neu ysbrydol iddo ei htm, 
neu i arall, y gallai ofyn mewn sicrwydd diameuol y 
derbyniai, ac y byddai yn sicr o dderbyn y fendith 
hono yn hollol yn ol ei ddisgwyliad. Pa un o'r golyg- 
iadau hyn sydd wir? Er eich cyfarwyddo i bender- 
fynu hyn, crefaf eich sylw at y nodiadan canlynol : — 

1. Mae yn fwy dymunol ynddo ei him, ac yn llawer 
mwy o fraint i'r credadyn, i gymeryd yr addewid yn ol 
y golygiad a dybiasom flaenaf, na meddwl fod Duw yn 
rhwymo ei hun i roddi beth bynag a ofynom, pa un ai 
doeth ai anoeth fyddo, er ei ogoniant ei him, neu i'r 
gwrthwyneb. Barnwch fod tad a dau fab ganddo, a'i 
fod yn dy weyd wrth un, " Myfi a roddaf i ti beth bynag 
a ofyni, os gwnai ofyn mewn ysbryd addas a chredin- 
iol, bydd i dy ddeisebion oil gael eu hateb yn ddiball 
yn ol dy gais." Ac wrth y Hall, " Beth bynag a wnai 
ei ofyn mewn tymer addas i mi, ti a'i cai ; oddigerth y 
pethau hyny y byddwyf fl yn barnu mai gwell i ti fod 
hebddynt." I ba un o'r cldau hyn y perthyn y rhag- 
orfraint ? Ein hateb yw, mai yr hwn sydd yn derbyn 
atebiad i'w ddeisyfiadau, yn ol fel y mae ei dad yn 
barnu fyddai oreu iddo. Mewn geiriau eraill, yr hwn 
sydd yn cael yn ol doethineb ei dad, ac nid yn ol yr 
ciddo ei hun. Mae yr hyn sydd dan ein sylw yn hollol 
gyfateb i'r gydmariaeth uchod. Deonglwch yr addew- 
id yn gaeth, bydd y credadyn yn sicr o gael yr oil y 
mae yn ei ofyn ; ond nid yw yn sicr y caiff yr hyn 



Y PARCH. JEKKIN JENKINS. 



149 



fjddo er gogoniant Duw, na'i les penaf ei hun. Cy- 
merwch yr addewid yn anghyfyngawl, yna y mae holl 
berffeithderau Duw yn ernes y bydd iV ddeisyfiadau 
gael eu hateb er ei ddaioni penaf; caiff dderbyn yr oil 
sydd er ei les, ac ni atelir dim ond yr liyn y mae tra- 
gywyddol ddoetliineb yn ei Aveled yn ei holl gysylltiad- 
au, a fyddai er niwed iddo. 

2. Heblaw hyn, mae yr hwn sydd yn ystyried ei wen- 
did a'i ffaeledigrwydd ei hun yn rhwym o gydnabod na 
wyr ef ddim beth sydd oreu er ei les. Ee ddiclion ei 
eirchion fod yn ddifrifol, cyfeiriad ei ddymuniadau yn 
gyfreithlon, a bod ei gais yn agos at ei galon ; eto, 
wrth ystyried pob amgylchiad, nis gall ef ddyweyd pa 
tin gwell fyddai iddo gael yn ol fel y mae yn gofyn, neu 
gael yn walianol. Paham na wna yntau roddi ei aclios 
i un a all ddyweyd ? Oni ddylem wneyd liyn fel gweitli- 
red ddyledus i'n Llywydd doetli ? Paham y cydgam- 
wn fyned i dir tu draw ein terfynau priodol mewn 
deisyfiadau anamodol ac anghyniwys, a rhoddi cyfeir- 
iad i ganlyniadan nas gallwn wybod heb ddadguddiad 
newydd oddiwrth Dduw, pa un a fyddant neu beidio 
er ein lies, a chynydd y deyrnas gyfryngol. Os oes un 
peth yn sicr, ymddengys, lie mae ein hanwybodaeth yn 
addefedig, mai ein dyledswydd yw gadael ar Dduw beth 
a gawn, ac nid ei gyfarwyddo beth a ddylai ef gyfranu. 

3. Eto, fy farn gylfredin yw, y dylem offrymu ein 
gweddiau (o leiaf am lawer o bethau), mewn ymostyng- 
iad. Ond rhy anhawdd canfod pa wedd y gellir gwneyd 
hyn, lie nad yw ewyllys Duw yn wybodus, heb adael 
arno ef benderfynu beth a gawn o'i haelfrydedd ei 
hunan. Nid ydym yn gofyn gan Dduw, os da ganddo, 
i godi'r meirw, a barnu'r byd mewn cyfiawnder, &c, 



150 



TEAE2HODAU, &C, 



oblegid yr ydym yn gwybod ei ewyllys ar y materion 
hyny. Ond os gwnawn ni ddeall yr lioll addewidion 
yn y fath ddull, a bod Duw dan rwymau i gyfranu pob 
peth a ofynom ger bron ei orsedd, pa fodd y mae yn 
ddyled arnom ofyn mewn ymostyngiad ? Dylai ein 
deisyfiadau fod yn llawn mor rydd ac eang ag yw yr 
addewid. Y prif bwnc y mae ffydd yn sefyll yn gad- 
arn arno yw, y gwna yr Arglwydd ein hateb yn ol yr 
hyn sydd oreu er ein lies. 

4. Oymwys yw sylwi, lie nad yw ewyllys Duw yn 
wybodus, fod yr apostol wedi esbonio yr addewidion a 
wneir i weddi'r ffydd yn ol y golygiad a gefnogasom yn 
barod. 1 loan v. 14, 15. " A hyn yw yr byder sydd 
genym tuag ato ef, ei fod ef yn ein gwrando ni, os gof- 
ynwn ddim yn ol ei ewyllys ef." Hyny yw, os wyf yn 
deall y geirian yn iawn, efe a rydd glust o ymwrandaw- 
iad, ac a rydd i ni ein deisyfiadau, " os gofynwn ddim 
yn ol ei ewyllys ef." Pa bryd y gellir dyweyd hyn am 
danom ? Os wrfch ewyllys Duw yma y meddylir ei 
gyngor dirgeledig, yn gystal a'i orchymynion cyhoedd- 
edig, yr hyn a ddoeth fwriadodd efe o barth canlyniad- 
au gweithredoedd ag sydd lawn mor bwysig a deddfau 
ein dyledswyddau (ac nis gallwn roddi un rheswm pa- 
ham nad addas yw rhoddi y fath feddwl llawn a hyn), 
yna mae yn eglur nad ydym yn gofyn yn ol ei ewyllys 
ef, yn ol meddwl yr apostol, os na bydd ein gweddiau 
a'r tri pheth canlynol ynddynt :-— 

(1.) Eu bod yn cynwys materion priodol, unol a gor- 
ehymynion Duw. 

(2.) Eu bod yn cael eu hoffrymu yn yr Ysbryd G-lan. 

(3.) Ehaid eu bod yn unol a'i fwriad, neu foddlon- 
rwydd ei ewyllys ef ; neu mewn geiriau erailJ, eu bod-y 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



151 



fath eirchion ag y mae anfeidrol ddoethineb yn weled 
yn addas eu hateb. 

Pan fyddo yr holl bethau hyn yn cydfodoli, nid oes 
dadl na wna Duw wrando, ac ateb ein gweddiau yn 
gyfan-gwbl yn ol ein cais. Hyn yw mabwysiadn yr 
egwyddorion a gefnogwyd yn ein sylw-nodau blaen- 
orol, nad yw Duw ddim yn rhwym i ateb gweddiau ei 
blant, pan y byddont yn dadleu ei addewidion anghyf- 
yngol, ddim pellacb na rboddi iddynt y petbau hyny y 
mae ei ddoethineb ei hun yn farnu fyddo fwyaf cym- 
wys i'w sefyllfaoedd. Nid ychydig yw rhif yr esbon- 
wyr sydd yn golygu mai hyn yw meddwl yr apostol ; 
ac y mae un o honynt yn sylwi mai y meddwl hwn yw 
allwedd gweddi'r ffydd i ddadgloi yr addewidion. 

Fe allai y gofyn rhyw un, onid yw dechreu y 15fed ad- 
nod yn anunol a'r meddwl uchod ? " Ac os gwyddom ei 
fod ef yn ein gwrando ni, leth by nag a ddeisyfom, ni a 
wyddom ein bod yn cael y deisyfiadau a ddeisyfasom 
ganddo." Mae'r geiriau heb derfyniad — " heth lynag 
a ddeisyfom" Gwir, ond dylem gofio mai tcth lynag 
a ddeisyfom yn ol ei eivyllys ef. Os cymerwn ewyllys 
Duw yma yn golygu ei reolau penarglwyddiaethol, yn 
gystal a'i reolau gorchymynol, mae yr un golygiad yn 
dal yn gywir yn barhaus. 

Ar ol y cwbl a ddywedwyd, fe allai y gofynir eto, 
pwy sydd i benderfynu y ddadl hon ? Hwyrach nad 
yw yr iaith yn golygu dim mwy nag ewyllys orchym- 
ynol Duw, ac yna mae yn gyhoeddiad heb furiau iddo, 
y gwna lor roddi i ni beth bynag a ofynom, os gwnawn 
ni eu gofyn yn gyfreithlon mewn ysbryd uniawn. G-ad- 
ewch i ni gan hyny wneyd ein apeliad at y ffeithiau. A 
ydyw Duw yn caniatau iV blant yr oil y maent yn ofyn 



152 



TKAETHODAIT, &C, 



ganddo, hyd yn nod y pethau y mae ef yn orchymyn 
iddynt ofyn, pan y byddont yn gweddio yn ol ei gyfar- 
wyddiadau ? Cyngorir hwy i ymbil, gweddio, a deisyf 
dros bob dyn — i fod yn wresog yn yr ysbryd, a bod yn 
daer; ac onid yw yn betli rhyfedd na ddarfu i neb o'i 
blant — prophwyd, apostol, neu ryw un, wneyd y cyngor 
uchod mewn modd cymeradwy ger bron Duw ? Beth 
bynag, a pha faint bynag oedd en gweddiau, un peth 
sydd sicr, fod y byd heddyw yn " gorwedd niewn dryg- 
ioni." 

Dymunodd Moses fyned tu draw i'r Iorddonen i 
wlad Canaan, a diau yr hoffai gael gwladyehu yn nhir 
yr addewid. Yr oedd y dymuniad hwn yn naturiol 
ynddo ei hun, eto ni wnai Duw roddi iddo ei gais. 
Nid am nad oedd yn ostyngedig yn ei ddeisyfiad, yn 
daer yn ei weddi, ac nid am nad oedd yn ymddiried yn 
nhrugaredd a gallu Duw, ond gan fod Duw wedi bwr- 
iadu yn wahanol. Pechodd y gwr llariaidd hwn wrth 
ddyfroedd cynen Cades, yn anialwch Sin; oblegid na 
wnaeth ef, ac Aaron ei frawd, santeiddio yr Arglwydd 
yn mhlith meibion Israel. Cafodd weled y wlad a'i 
lygaid, er prawf o'i dderbyniad gyda Duw, eto ni chaf- 
odd yn hollol yr hyn a ddymunasai mewn gweddi. 

Edrychwch ar Dafydd, brenin Israel, pan yn gweddio 
am adferiad ei blentyn — "Dafydd a ymbiliodd a Duw 
dros y bachgen ; a Dafydd a ymprydiodd ympryd, ac a 
aeth ac a orweddodd ar y ddaiar ar hyd y nos." Nid yw 
yn ymddangos i Dafydd erioed fod yn fwy gostyngedig 
a thaer na'r pryd hwn, a diau ei fod yn dal yn graff ar 
raslonrwydd Duw, y buasai yr Arglwydd yn anadlu yn 
rasol arno, ac yn ateb ei gais y tro yma yn gystal a 
llawer gwaith cyn hyn yr ymbiliasai o flaen ei orsedd. 



Y PAECH. JERKIN JENKINS. 



153 



Er i Dduw gymeradwyo ei weddi fel gweitlired o add- 
oliad, eto barnodd Llywydd y bydoedd mai gwell oedd 
gweithredu yn wahanol i ddymuniad y dymunwr yn 
yr amgylchiad presenol. Fe allai y codir gwrthddadl, 
na ddylasai Dafydd weddio dros ei blentyn, gan i 
Dduw, trwy'r propliwyd, ddyweyd y buasai "farw yn 
ddiau." Yr oedd ganddo yr un liawl ag oedd gan 
Hezeciah i weddio drosto ei hun wedi i'r propliwyd 
ddyweyd, "Trefna dy dy, canys marw fyddi, ac ni 
byddi byw." Y gwir yw, nid oedd Dafydd na Hezeciali 
yn golygu y bygythiad yn ddiamheuol, neu lieb eithr- 
iad iddo. Yr oeddynt ill dau yn barnu fod ysgatfydd 
yn yr amgylchiad, neu yn ol iaitli Joel, " Pwy a wyr a 
dry Duw ac edifarhau." Yn mhen ycliydig ddyddiau 
bu mab Dafydd farw, ond estynwyd amser Hezeciali 
bymtheg mlynedd. A ellir rhoddi rhyw reswm arall 
am y gwahaniaetli liwn, na bod gweddi y naill yn an- 
unol a'r bwriad Dwyfol, a gweddi y Hall yn gydunol ? 

Pa wedd yr oedd gyda Phaul, yr hwn a ddeisyfodd 
dair gwaitli ar i Dduw dynu y swmbwl o'i gnawd ? Hyn 
oedd yr ateb, "Digon i ti fy ngras i." Nis gellir bytli 
brofi iddo gael yr hyn oedd yn ei ddymuno ; eto, y mae 
yr atebiad a gafodd yn dangos fod ei weddi, fel gweith- 
red o ddyledswydd, yn gymeradwyol gyda Duw. Beth 
a ddywedwn am ei ymdrechiadau a'i ymbiliau dros ei 
genedl yn ol y cnay/d, onid oedd ef yn gwir ddymuno 
eu hiachawdwriaeth ? eto, fel cenedl, y maent yn ys- 
gymunedig trwy eu hanghrediniaeth. Mae un peth 
eto yn hanes yr apostol hwn yn cadarnhau yr un 
golygiad, hyny yw, sefyllfa y rhai a fwynhasant ei 
weinidogaeth ef. A Wnaeth ef ei ddyledswydd tuag 
atynt, neu naddo? Mae yn sicr na wnaeth os na 



154 



TSAETHODAU, &C. } 



ddygodd efe eu liaelios niewn inodd synil a difrifol ger 
bron Dnw, a'u hiachawdwriaeth. yn desryn ei weddiau. 
Os gwnaetli ef ei ddyledswydd fcuag arynt, pa fodd na 
chadwyd hwynt oil ? gan fod Duw wedi addaw rlioddi 
beth bynag a geisio ei blant niewn gweddi. Mae an o 
ddau beth yn wir, yn rhwym o fod, en bod yn gyfr- 
golledig trwy ei anffyddlondeb ef, neu, er ei fod ef yn 
ffyddlon, ar ol y cwbl, iddynt gael eu colli. Pa nn o'r 
ddwy oclir hyn a goleddTrci? Os y cyntaf, yr ydym yn 
eyhuddo yr apostol o fod yn euog o'n gwaed. yn groes 
i'V dystiolaeth ei hon, ei fod "'yn lan oddiwrth waed 
pawb oil;" os yr ail, yr ydym yn rhoddi heibio y 
meddwl, fod Dnw bob amser yn rhoddi i ni yn gyfan- 
gwbl yr byn yr ydym yn ei ddymnno yn ein gweddian, 



TAITH TRWY DALAETH OHIO. 



Dydd Llim, y 15fed o Ionawr, 1844, gadewais fy 
anwyl denlu, a phobl Dnndaff yn gyffredinol, gan 
gycliwyn i'r daith fwriadedig trwy dalaeth Ohio. Yr 
oedd Daniel Moses, diacon o'n heglwys ni, gyda mi, yr 
hwn hefyd a adawodd ei deulu fel finau, mewn gobaith 
y byddai i ni en gweled mewn amser dyfodol. Gan 
nad allasem ymddibynu am eira i litliro ar hyd-ddo, 
cymerais y cerbyd back {spring tvagori), a hwyliasom 
i'n taith. hirbeil, a daetliom byd Oarbondale. Ar ol y 
cyfarfod yn nghapel yr Annibynwyr, hyd baner y dydd 
dranoetb, agwedd biraethlon ein cyfeillion yno a 
effeithiai ddwysder prnddaidd ar ein teimladau, gan 
ein dwyn i daer grefn am nawdd ac ymweliad ein 
doeth a'n hynaws Lywydd, i gyfarwyddo ein ffordd, 
i ? n benditbio, a'n gwneyd yn fendith. Gallaf, yn llwyr 
rydd oddiwrth ddichellrwydd ysbryd, dystio, wrth 
feddwl ar y pryd symud i'r Gorllewin (os yr Arglwydd 
a fynai i hyny gymeryd lie), fy mod yn teimlo anwyl - 
der nid bycban at y Parch. L. Williams, a'r gynulleidfa 
oil, wrth feddwl ysgatfydd, er ein bod wedi cael llawer 
cyfeillach felus cyn hyn, fod yr amser ar noswylio pan 
3 T r ymddifadid ni mwy o gymdeithas ein gilydd. 

Dranoeth aethom hyd Hyde Park. Wrth y gwaith 
haiarn a elwir Slocum Hollow, pregethais i nifer o 
Gymry, lie y mae y Parch. T. Pugh yn llafurio. Oaws- 
om oedfa dda iawn yn y lie hwn, a llawn cyniaint 
sirioldeb a'r Hall. Synai y cyfeillion yn fawr wrth ein 
gwroldeb yn yr amser hwnw o'r flwyddyn. 



156 



TRAETHODAU, &C, 



Yr oedd y ffyrdd yn galed gan rew, ac mewn rliai 
manau, yr oedd yn ofynol ein bod yn liynod ofalus 
rliag i'n cerbyd bychan litliro nes ein dyinchwelyd. 
Wedi cyraedd "Wilkesbarre, gan fod yr bin yn anny- 
munol, arosasom yno ddeuddydd, ac ymgynullwyd i 
dy anedd, a man arall, er addoli Duw ein tadau. Nid 
ydyw y bobl byn wedi ymgorffoli yn eglwys, gan eu 
bod yn pertbyn i wabanol enwadau, ac nad oes fawr o 
sicrwydd pa byd y pery y gwaitb. Dichon mai gwell 
fyddai iddynt barbau i addoli fel y maent am ycbydig 
eto. Daethom yn mlaen i le a elwir Shickshinny, a 
cbyraeddasom Danville erbyn y Sabboth, Ion. 21ain. 
Md oes yn bresenol, o herwydd y marweidd-dra fu ar 
y fasnacli baiarn, fawr o'n cenedl yn y lie hwn. Wedi 
llafurio yn eu plith, gweinyddu y Swper Santaidd, (yr 
bon fraint nis cawsent er's misoedd lawer cyn byn,) a 
lletya yn nby fy ngbyfaill Wm. Cook, boreu Llun can- 
lynol cycbwynasom, ac ar ol pedwar diwrnod o deitbio 
caled, cyraeddasom Ebensbnrgb. Y dycld olaf o'r daitb 
bon yr oedd yn hynod o oer; pan oeddym wedi dringo 
i ben yr Allegbanies, ac os yw y nefoedd, fei y mae rbai 
yn tybied, ac y dywedir ei bod, nwcb ein penan, dyma 
y man nesaf y bu Daniel Moses a minan yno erioed. 
Yn ysbaid y deg diwrnod yr oedasom yn y He hwn, 
pregetbais bymtbeg o weitbiau mewn gwabanol fanau; 
cefais eu baelionus gyfraniadau er fy ngbynortbwyo ar 
fy nbaith, yr byn a fu yn galondid mawr i ni wrtb 
fyned i lawr ar byd afon birgul a Thalaeth eangfaith, 
wastad Obio. 

Er fod y bobl byn, am flynyddau, wedi bod yn dra 
amddifad o ysbryd Cristionogol, undeb a cbariad 
brawdol, a cbydweitbrediad er ymeangiad egwyddorion 



Y PARCH. JE^KIiSr JESTKItfS. 



157 



yr efengyl yn eu plith, gellwch feddwl mai llawen iawn 
oedd genyni eu gweled mewn tangnefedd, yn cydfwyn- 
hau bendithion toreithiog yr iaehawdwriaeth, yr hen 
ymrafaelion a'r felldith wedi eu eladdu yn mynwent 
cariad, a dylanwadau lielaethion yr Ysbryd G-l&n yn 
dywalltedig arnynt yn gyffredinol. ,Yn ysbaid y 
flwyddyn, neu y deuddeg mis a aethant heibio, der- 
byniwyd dros 120 ar broffes o'u ffydd yn y Gwaredwr 
mawr ; ac ! mor liyfryd oedd gweled y Parch. Mr. 
Howes yn llafurio'n ddiflin yn eu mysg, a'r hen bererin 
Mr. Eoberts yn tywallt dagrau o orfoledd, wrth feddwl 
fod achos y bendigedig lesu yn myned rhag ei flaen yn 
y lie y treuliodd ef ei oes i hau yr had da. 

Wrth gychwyn oddiyma tua Pittsburgh, ar ol cin- 
iaw, yr oedd o droedfedd i 15 modfedd o eira ar y 
liordd, fel nad allasem fyned ond ychydig yn y blaen 
y prydnawn hwnw ; eto erbyn y nos yr oeddym wedi 
myned tua 15 milltir. Anhawdd oedd myned heibio 
i'r golygfeydd a welsom y dydd hwn heb wneyd rhai 
nodiadau. Ar ben y Laurel Hill, lie hynod o uchel, 
yr oedd niwl tew, a'r coed o'n hamgylch yn orchudd- 
edig gan rew, y crwybr yn ychwanegu ato, a'r perlau 
prydferthaf yn grogedig wrth gangau pob pren, ag a 
welsom erioed. Hefyd, yr wyf yn cofio fy mod heb 
fenyg am fy nwylaw y pryd hwn, ond nid oeddym yn 
teimlo ein hunain yn oer nac yn ddigalon. Yr oedd 
golygfeydd o'r natur yma yn ein dwyn i ryfeddu 
doethineb, gallu, ac ardderchawgrwydd Duw, yn un o 
uchel fanau y byd. One) pa faint mwy ardderchog a 
godidog ydyw y drefn gyfryngol seiliedig yn ngwaed 
Ceidwad pechaduriaid, ar yr hon y mae yr iangylion yn 
chwenychu edrych. 



158 



TRAETHODATI, &C., 



Yr ail Sabboth yn Chwefror yr oeddym yn Pitts- 
burgh, lie y cefais fwynbau eyfrinach siriol lorwerth, 
David O. Jones, ac amrai eraill, ac y derbyniais yr 
angenrheidiau liyny ag yr oedd eu hamgylchiadau yn 
ganiatau, er fy ngalluogi i fyned yn mhellach. Mae y 
lie liwn wedi adfywio yn fawr yn ddiweddar mewn 
masnacb, a'r bobl yn declireu dyfod unwaith eto yn 
fwy calonog. Arosais gyda hwy am wytlmos. "Wedi i 
mi ddyweyd ar fedydd yn ngapel yr Annibynwyr, bn 
gweinidog y Bedyddwyr yn traethu ei olygiadau yntau 
ar fedydd yr ail Sabboth. Md wyf wedi canfod erioed 
eto nad oes genym hawl i farnu drosom ein bunain; 
os--yw neb o'm brodyr yn barnu yn wahanol am bethau, 
hwyrach mai gwell fyddai i ni gyduno i fethu cyduno. 

Methais gyrhaeddyd Cincinnati yn ol cytundeb llyw- 
ydd y bad & mi ; yr oedd yn godiad haul boreu y 3ydd Sab- 
both o Chwefror arnom wrth Gallipolis. Gan nad oeddwn 
yn gallu barnu fod fy JSTuw wedi fy ngosod i deithioar y 
Sabboth, tiriais yno, a phregethais gyda'r Henadur- 
iaethwyr (lie yr oedd y Parch. Mr. Gould yn weinidog), 
ddwywaith, a lletyais gyda y pregethwr. Yr oedd 
ganddo bump o ferched wedi tyfu i'w maintioli, ac 1111 
bachgen ; yr oeddynt yn canu mor soniarus, ac yn eu 
hymddygiadau yn deimladwy, serchog a doeth, fel y 
gwnaethant argraffiadau parchus ar fy meddwl am 
danynt ar ol ein hymadawiad. O'r He hwn, tuag o 15 
i 20 milldir, y mae sefydlfa helaeth o Gymry, Ty'n y 
Rhos, Centreville, Moriah, ac Oakhill. Y ffyrdd oedd- 
ynt fudr iawn yr amser yma o'r flwyddyn ; nid wyf yn 
cofio i mi yn fy oes weled na thramwyo eu cynddrwg. 

Pregethais yn y sefydlfa hwn tua deuddeg o weith- 
iau. Y mae o'r He cyntaf, Ty'n y Rhos, i Oakhill tua 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 159 



15 milldir. Gran mai yn y canolbwynt y mae Centre- 
ville, wedi pregefchu ddwywaith yn y lie cyntaf, pen- 
derfynais anfon dau gyhoeddiad at y Trefnyddion Cal- 
finaidd — un i Centreville, a'r Hall i Moriah. Yr oedd 
y Parch. J. Davies, gweinidog Annibynol y sefydlfa, 
wedi ffurfio eglwys Annibynol yn y lie rhag-grybwyll- 
edig, sef Centreville, mewn ty anedd. Addewais fod 
yno am 3 yn y prydnawn, a'r lie arall yn yr hwyr. 
Aethym i'r ty anedd a nodwyd erbyn ciniaw, am 
tuag un o'r gloch. Hysbysodd y teulu i mi fod 
cyfarfod yn eglwys y plwyf, a chan mai lion oedd 
y gyntaf ag y dacthym o hyd iddi yn mlilitli eiia 
cenedl yn America, teimlais awyddfryd i fyned hyd 
afci. Wedi myned yno, yr oedd y bobl mewn cyfarfod 
neillduol; deisyfasant arnaf ddyweyd ychydig wrthynt, 
yr hyn a gynawnwyd. Cyhoeddwyd y buaswn mewn 
ty anedd am 3, a chyda y Trefnyddion yn yr hwyr. 
Daeth yr olfeiriad Cymreig, y Parch. Mr. Edwards, 
gyda mi i'r ty a enwyd, a dechreuodd yr oedfa yn ddy- 
munol iawn. Oyn ymwasgaru, hysbysodd gwraig 
blaenor y Trefnyddion fod ei gwr wedi ei danfon hi 
yno i ddyweyd, er y byddai yn dda ganddynt hwy i mi 
ddyfod i bregethn yn en capel hwy y noson hono, eto 
nad allasent hwy fy ngadael i ddyfod nes y byddai idd- 
ynt siarad a'r ymddiriedolwyr (trustees). Gofynais a 
oeddynt dan yr angenrheidrwydd o siarad a'r trustees 
bob tro yr oeddynt yn myned i gadw cyfarfod cref- 
yddol? Dim atebiad. Yna hysbysodd yr offeiriad 
y byddai Mr. Jenkins yn yr eglwys yn yr hwyr. Yna 
nodais mai y rheswm a'm gogwyddodd i anfon cy- 
hoeddiad at y Trefnyddion yn y lie hwnw y noson hono 



160 



TKAETHODAU, £C, 



oedd, am mai hwy oeddynt y rhan luosocaf ot ardal- 
wyr — fod teimlad ynwyf i fod o ryw les rm cenedl, a 
bod fy nghomisiwn i yn cynwys yr " lioll genedloedd " 
— fod Duw yn ddoetli iawn yn ei drefn anfeidrol — pan 
y byddai uu drws yn ' ganedig, fod un arall yn agored 
led y pen. Ni buaswn yn adrodd yr amgylchiad hwn 
oni buasai fod rliai yn priodoli y weithred lion fr enwad 
hwnw, ac nid i berson unigol ; oblegid nid yn unig 
cyffrodd liyn y bobl nes y cefais dyrfa anghyfrredin i'm 
gwrando yn yr hwyr, a'r Sabboth canlynol, am fod y 
fatli swn wedi myned am danaf, ond anilygwyd anfodd- 
lonrwydd mawr at y blaenor gan y Trefnyddion eu 
liunain, a deisyfwyd am i mi, os oedd yn ddichonadwy, 
ddyfod atynt ryw dro cyn ymadael a'r ardal. 

Yn y sefydlfa hwn y mae tua 1,500 o drigolion Cym- 
t reig, y rhan amlaf o gylchoedd Llangeitlio. Yn ol fy 
maim i, trwy fod y tir yn gynwysedig o bridd melyn, 
gwanclyd, tlawd, y trigolion yn gyfiredm ag ond ycli- 
ydig neu ddim pan yn. dechreu byw yno — fod cymaint 
o honynt mor ddiweddar wedi dyfod i'r un He. am bod ar 
y cyntaf mor angbyfarwydd a tlirefh y wlad newydd 
lion o fasnachu, mai hwy oeddynt y bobl lymaf eu 
hamgylehiadau naturiol a welais erioed. Eto, wrfch 
ystyried fod yr aniser yn adfywio, hwythau yn dyfod 
yn fwy cyfarwydd a tlirefn y wlad, a bod gweithfeydd 
haiarn ar eu cynydd yn eu hardaloedd, dichon na welir 
ein cenedl byth mwy yn y cylchoedd hyn mewn cynwr 
mor isel ag ydynt yn bresenol. 

Gadewais Oakhill, ac aethym hyd Portsmouth. 20 
milldir o ffordd ; cymerais agerddlong, a chyrhaeddais 
Cincinnati cyn y laf o Fawrth. Yr oedd Mr. Jones, 



Y PARCH. JEtfKIST JENKINS. 



161 



gweinidog yr Annibynwyr Cymreig, yn glaf iawn, er ei 
fod yn gwellau yn dda cyn i ni ymadael o'r ddinas. 
Mae hon yn ddinas braf, ac yn cynyddn yn gyflym. Y 
Sabbotli olaf o Chwefror, yn Cincinnati, torodd tarw 
allan o yard, a cliorniodd Gymro o ? r enw Thomas Tho- 
mas, puddler, 30 ml. oed, gynt o Ferthyr Tydfil, mor 
ddrwg, fel y bu farw ar y 4ydd o Fawrth. Dywedir ei 
fod yn wr priod, a bod ei weddw yn bresenol tua Thre- 
degar, Mynwy. Pregethodd yr ysgrifenydd mewn ty 
tafarn, cyn myned a'r corfi i dy ei hir gartref. 

Yn Cincinnati a Paddy's Run, pregethais tua 15 o 
weithiau. Gwelais yn yr holl fanau yr ymwelais a hwy 
rai a'm hadwaenent o'r blaen, a chefais, mor bell ag yr 
wyf yn gwybod, serchawgrwydd pawb yn gyffredinol. 
Mae gan y Parch. B. W. Chidlaw ddau ddyn ieuainc 
yn yr ysgol, er eu parotoi at waith pwysig y weinidog- 
aeth — Morgan ac Evans. Wrth ystyried sefyllfa ein 
cenedl yn y wlad eang hon, a'r amddifadrwydd o ddysg- 
eidiaetli ag y mae 11a wer o honom yn llafurio dano, 
sydd yn pregethu yr efengyl yn eu plith, mae yn hofl 
; iawn genyf fod Mr. Chidlaw wedi cymeryd y gorchwyl 
! canmoladwy hwn mewn Haw. Dymunwn iddo hir oes, a 
hyderaf y bydd iddo ymeangu yn ei derfynau, ac y gwna 
yr eglwysi ymdrech er cynorthwyo bechgyn o alluoedd 
da, a gwir dduwiol, er eu cynysgaeddu a manteision 
dysgeidiaeth, er budd yr achos goreu. Os ydym am 
weled llwydd yn ein plith, ffolineb yw i ni bellach ed- 
rych yn unig am gynorthwy o G-ymru ; rhaid i ni ym- 
drechu gartref, yn ngwlad ein mabwysiad. 

Yr wyf wedi bod yn Columbus, Kadnor, Newark, a 
j Granville, a bwriadwyf symud fy nheulu yr haf hwn, gan 

K 



162 TKAETHODAfr &C. 



fy mod wedi penderfynu, os yr Arglwydd a 5 i myn a ac os 
byddwn byw, i lafurio yn ngwinllan Crist yn y lleoedd 
& nodwyd, sef y ddan olaf, Newark a Granville. Hc-fF 
fyddai genyf ysgrifenu yn lielaethach. Amser a "brawf 
pa un a wnawn ai peidio. Mae y brodyr a'r chwiorydd 
yn caru gweled ycliydig o fy hanes, ac wele ef iddynt, 
wedi ei ysgrifenu dan radd o anfantais yn y loot rhwng 
Newark a Cleveland, wrth ddychwelyd at fy eiddo. 



YMWELIAD A CHYMEU. 



Pell wyf o'r rneddwl y gwna pawb a welant yr banes 
bwn gymeradwyo rliai petbau a gynwysir ynddo, ac y 
bydd en golygiadau bwy yn liollol unol a'r eiddof fi ; 
ond gan fod genyf bawlfraint oddiwrth fy Ngbrewr i 
farnu droswyf fy bun, ni pbetrusaf ei danfon i'r ar- 
graff-wasg; ac os bydd i ryw un wneyd ad-sylwnodau 
ar yr byn a allai ymddangos iddo ef yn feius, neu yn 
angbyson mewn ysbryd ac iaitb frawdol, yr wyf yn cy- 
meryd yr adeg bon er bysbysn i'r cyfryw un, fy mod 
yn agored i argyboeddiad, ac yn ddiolcbgar am fy 
ngoleuo. 

Mai 25," 1841, cymerodd Tbomas ac Owen Baxter 
(Evans a'i wraig — pobl o Lanbrynmair), a minau, long, 
dan yr enw " Sberidan," yn rbwym o Gaerefrog ISTew- 
ydd i Lynlleifiad, a tbiriasom yn y lie olaf yn mben 
tair wytbnos i'r awr. Md oedd dros tua 80 o deitbwyr yn 
y Hong, y rban fwyaf yn enedigol o'r Iwerddon, Lloegr, 
yr Alban,, a Obymru. Yr oedd y rbai byn yn myned i 
aros yn yr Hen "Wlad, nen yn ymofyn arian oddi yno, 
neu er gweled eu ben gymydogion a'u pertbynasau, 
neu farsianda, a pbetbau o'r fatb. 

Yr oedd rbai petbau annymunol yn y llestr bon, 
megys tymerau afrywiog yr is-lywydd, a rbegfeydd dy- 
cbrynllyd y morwyr ; eto ni welais neb yn ymladd a'u 
gilydd, neb yn feddw, nac ond ycbydig yn cymeryd 
diodydd meddwol, ar ol eu saldra ar y dyddiau cyntaf. 
Yr oil a allasem wneyd, mewn ystyr grefyddol, oedd 



164 



TEAETHODAU, &C., 



cyfranu y traethodau a gefais yn y ddinas, ac ymddy- 
ddaniad personol ag anirai o'r mordeithwyr ar amserau 
neillduol. Cawsom daith liynod gysurus, ond fod yr 
hin yn oer iawn tua'r diwedd, wrth ystyried mai mis 
Meliefin ydoedd. Bu Thomas Baxter yn glaf y rhan 
fwyaf o'r amser, ac Owen ei frawd a minau yn chwareu 
arno, gan mai melinydd ydoedd, ei fod wedi bod yn 
tolli ar y trymaf tuag Ebensburgh, a bod rhagluniaeth 
yn ei geryddu am y fath becliod. Tystiai yn ami ei 
ddiniweidrwydd, gan ddyweyd mai cysurwyr galarus 
oeddym ni oil iddo ef. Wedi myned i Liverpool, yr 
oedd hiraeth arnom o lierwydd ein bod yn ymadael a'n 
gilydd. Daeth pilot o Beaumaris i'n tywys ar liyd yr 
afon; lien Gymro iaclins yr olwg arno oedd hwn; dy- 
wedai ei fod yn adnabyddus a'r Parch. Morris Eoberts. 
Gofynodd pa fodd yr oedd pethau gydag ef yn awr, 
gada'i blaid newydd ? Dywedais wrtho fy mod wedi ei 
weled er's llai na mis jn ol, a'i fod yn iach a chalonog, 
er ei fod y tro diweddaf y clywais i ef yn pregethu, yn 
gofyn, "Ys truan o ddyn ydwyf fi, pwy a'm gwared 
oddiwrth gorff y farwolaeth hon." 

Arosais yn Liverpool dros y Sabboth canlynol, a 
phregethais yno bedair gwaith. Bu y Parch. Mr. 
Pierce yn serchog iawn i mi. Soniodd yn fynych yn 
dra thy;' er am y Parch. E. Everett, a dywedodd ei fod 
bob amser yn ei olygu fel tad iddo ef. Oymerais fy 
nghcnad yn y Tabernacl, dros ferched Oaerefrog New- 
ydd, ar yr hwyr Sabboth, ; i ddychwelyd en diolch- 
garwch i ferched crefyddol Llynlleifiad, am en han- 
erchiad rhagorol iddynt. Yr oedd hyn yn effeithiol 
iawn iddynt) ac yn achos Uawenydd mawr ganddynt. 
"Wedi i'r moddion cyhoedd fyned heibio, yr oedd cwrdd 



Y PARCH. JERKIN JEKKI^S. 



165 



gweddi clan y capel gan y merched ienainc; cefais 
gynielliad i fyned i'r cwrdd gweddi hwn. Bu naw neu 
ddeg ar weddi. Yr oeddynt oil yn liynod ddrylliog ; 
cyfeirient en deisyfiadan mewn dwfn ystyriaetli o sant- 
eiddrwydd a chyfiawnder Dnw; erfynient drngaredd, 
gan gwbl gredu ei fod yn alluog i gyflawni en lioll 
angenrhaid, a cliynwynent en hnnain, a'n gilydd, a 
holl blant y golenni, dan aden waedlyd nnig Geidwad 
pecliadnriaid. Yn wir, yr oedd en taerineb am yr 
Ysbryd G-lan i aclmb pecliadnriaid, ac eangiad teyrnas 
Crist, yn ddigon i ddryllio y galon galetaf, ac adnew- 
yddn teimladan crefyddol o'r newydd hyd yn nod 
mewn lien grefyddwyr. Cymerai nn, megys prif destyn 
gweddi, ferclied Cymreig America, a'n sefyllfa rliyng- 
ddynt Ci Dnw; y Hall, eglwys Salem (rhan o gynnll- 
eidfa sydd yn y cwr arall i'r ddinas, a ymadawsant yn 
ddiweddar o eisian lie); y trydydd, en rhieni a'n per- 
thynasan annnwiol, &c, &c. 

Cymerais y cerbyd o Liyerpool i Lanymynacli; yr 
oedd y bobl yn edrych yn iaclms, ond y rhan amlaf yn 
dlawd en liamgylcliiadan naturiol, y pladnrian yn 
chwaren ar y gweirgloddian, llnaws yn aros i weled Syr 
Watkin Williams Wynne yn dyfod adref o Lnndain, a 
clianoedd o'r adeiladan a brofent, ar yr ardrem gyntaf, 
en bod yno er's oesan. Cyn yr liwyr, y tai clychan, a'r 
llanan, yr Iieolydd a'r pontydd, y pertlii a'r deisi, y 
gwartheg dnon, ac en wan y trigoliori, a brofent fy mod 
nnwaith eto o fewn cyran gwlad fy ngenedigaeth. Yr 
oedd ei mynyddan, ei cliaeau, ei dolydd a'i gweinydd, 
yn ymddangos yn natnriol iawn i mi. Gallaswn fedd- 
wl, ar frig yr liwyr, fod yr awelon nosol, swn crych yr 
afon droedig, peraidd sain teulu y goedwig, gweryr- 



166 



TRAETHODAU, &C., 



iadau y ceffylau, brefiadau y gwartheg, a chaniadau y 
rliianod wrth odro, yn liollti yr awyr deneu tua'r twr 
ser, yn cydgordio i fy nghroesawu adref, gan ddyblu'r 
gan, " Welcome home, welcome liomeP Arosais y noson 
hono gyda y Parch. John Evans, yn y Sarnau, mab 
i'r Parch. John Evans o'r Crwys, Morganwg, hen gyf- 
aill hoff i mi ; a gellwch feddwl mai llawen iawn oedd 
genym weled ein gilydd. Dranoeth daeth y gwr hwn 
i'm hebrwng hyd Meifod, a cherddais oddiyno hyd 
Lanfair, gan fy mod wedi addaw wrth fy nan gyfaill, 
Mri. Baxter, i ddyfod heibio ; ond gan fod pnmp o 
bregethwyr i fod yno y Sabboth dilynol, nid arosais 
yno ond tin noswaith yn nhy rhyw farcer yn y dref, a 
thranoeth aethum hyd Bwlch-y-ffrydd. G-an fod yr 
hin mor wlyb, llechais yn y lie hwn dros y Sabboth. 
Pregethais cyn ymadael yn y ddwy iaith chwech o 
weithiau, gan wneyd fy llety gyda'r gweinidog, y Parch. 
Mr. Davies. Yr oedd yno, ar y Sabboth, wr ieuanc 
gyda mi o'r Wern, ar ei daith i Gymanfa Llanbryn- 
mair. Cawsom amser hyfryd yn y lie hwn, a gellwch 
feddwl mai llawenydd oedd gweled 13 heb en derbym 
yn y gyfeillach. 

Boren dydd Mawrth aethum i Lanbrynmair. Wedi 
cymeryd ychydig luniaeth, aethom i'r hen gapel, lie yr 
oedd cynadledd ar y pryd, ac enwau y gweinidogion yn 
cael eu cofrestru. Anhawdd fyddai i mi roddi un des< 
grifiad cymwys o'm teimladau y pryd hyn. Er fy mod 
yn adnabyddus a holl weinidogion yr Annibynwyr, yn 
mron drwy y Dywysogaeth, cyn fy nyfodiad i America, 
nid oeddwn yn bresenol yn adnabod ond y Parchedig- 
ion canlynol — D. Williams, Llanwrtyd; S. Griffiths, 
Horeb; D. Morgans, Machynlleth; H. Morgans, Sama; 



Y PAKCH. JE2VTKIH JENKINS. 



167 



J. Dayies, Llanfair ; 0. Jones, Dolgellau ; S. a J. Kob- 
erts, Llanbrynmair; W. Kees, a j5nes 3 Trawsfynydd; 
y lleill oil oeddynt wynebau dieitlir i mi, a rhai a 
adwaenwn a 3 T mddangosent wedi heneiddio llawer. Yr 
oedd yr olygfa hon, a'i cbyffelyb a gefais lawer gwaith 
wedi hyn, yn gwir dystio fod amser yn cyflyni dros- 
glwyddo hil Adda o ? r byd hwn i fyd arall, ac y dylem 
oil, gan fod y ty ar y ddaiar yn ymddatod, fod a thy 
tragywyddol genym yn y nef i fyned iddo. 
- Bu amrai betlian dan ystyriaeth y brodyr, megys 
trefhu rhyw gynllun i gael ysgol raniadegol yn y G-og- 
ledd, (gan fod yr un gynt wedi ei symud i Aberhon- 
ddu,) ao amcanu dwyn yr eglwysi i fod yn ymdrechgar 
at gynal y ddwy — a lleihau dyledion capeli swydd Dre- 
faldwyn. Hefyd, dygwyd dan ystyriaeth. y gynadledd 
sefyllfa aniddifad conglau tywyll y swydd bono, a'r 
cylchoedd oddiamgylch ; ac yn mhlith pethau eraill, 
ymofynwyd, oni ddylesid defnyddio moddion cyffro- 
adau diwygiadol yn eu plith ? Y moddion cyhoeddus 
oedd yn ol yr hen drefn, tri ar y tro yn pregethu, ac 
un yn dechreu yr oedfa. Er fod yno lawer o bysgota 
dynion, ni wnaed cymaint, ar ddiwedd y G-ymanfa, ag 
edrych a oedd pysgod yn y rhwyd ai nad oedd. Aeth- 
nm oddiyno i gwrcld Dirwestol a gynelid yn Llanidloes. 
Er fod llawer o les yn cael ei amcanu ato yn yr oed- 
faon, ni chefais hollol foddlonrwydd yn nygiad rhai 
rhanau o'r cyfarfodydd yn y blaen, megys codi chwe' 
oheiniog yr un am bob trwydded {ticket) dirwestol, i 
gael bara a chaws i'r bobl, a dethol gweinidogion nad 
oeddynt o'r un golygiadau a hwy ar ddirwest fel gwrth- 
ddrychau gwawd, gan ddwyn y gwrandawyr i gellwair. 
Gan fy mod ar fwriad myned i Troedrhiwdalar er- 



168 



TRAETHODAU, &C, 



byn y Sabboth, Gorpli, 3ydd, cychwynais tuag yno. 
Daeth y Parch. D. Evans, Llanidloes, gyda mi hyd 
Kaiadr-yr-wy. Yr oeddwn wedi addaw cyfarfod a'r 
Parch. Thomas Edwards, Swydd Gaernarfon, cyn 
myned dros y mynydd, mewn ty anedd, tua thair mill- 
dir o'r Ehaiadr. Pan' aethym yno, yr oedd Edwards yn 
fy aros, a'r tyddynwr bach, un o'r rhai siriolaf a welais 
erioed, wedi cyfrwyo ei gaseg wen i fy hebrwng, yr 
hwn o'i serchawgrwydd a'i ewyllysgarwch a fu yn gv- 
sur mawr i ni ein dan. Lletyasom y noson bono gyda 
y Parch. David Williams, yn Tanyrallt, yr hwn a'n 
llonodd yn fawr. Wrth ymddiddan a'n gilydd, hys- 
bysodd y pethau canlynol — ei fod ef wedi derbyn i gyf- 
nndeb yr eglwysi dan ei ofal y flwyddyn a aeth heibio 
323 ; ei fod ei a'r Parch. Mr. Jones, Llannwchllyn, yn 
benderfynol i roi tro i weled y Cymry yn America heb 
fod yn hir, os yr Argiwydd a"i myn, ac os byddant byw. 
Yr oedd yr oedfaon yn lluosog ; ac er llawned oedd 
capel Troedrhiwdalar, nid oedd dros bump neu bhwecli 
yno heb fod yn proffesu crefydd Crist. Ar ddiwedd yr 
oedfa yn yr hwyr, canwyd yr emyn canlynol gan yr 
boll gynulleidfa, gyda hwyl felns, a bias da, dros awr 
gyflawn wrth yr awrlais : — 

" Wei dyma'r hen. addewid, 

A gadwodd rif y gwlith, 
O ddynion wedi eu colli, 

Bydd canu am dani bytli ; 
Er cael ein inynych glwyfo, 

Gan bechod is y nen, 
Iacheir ein dyfnion glvryfau, 

A dail y bvvriol "brcn." 

Gan mai genedigol o'r He hwn yw fy mhriod, gwaith 
anhawrld oedd.ymadael yn fuan : pregethais yno bump 



' Y PARCH. JERKIN JENKINS. 



169 



o weithiau, ac ymadewais i Lanymddyfri. Wedi cyr- 
haeddyd yno, yr oeddwn yn adnabod degau o'r trigol- 
ion. Y Parch. William Davies a'm hadwaenai inau, a 
rhai ugeiniau o'r gynulleidfa oeddynt mor llygadgraff 
ag yntau. Cawsom gyfarfodydd neillduol yno, yn en- 
wedig yr hwyr, a rhai o'r newydd dan deimlad o'n cyf- 
Iwr colledig a ofynent heth i wneyd i fed yn gadwedig. 
Yr oedd agwedd doddedig y gynulleidfa yn effeithio ar 
fy ysbryd yn fawr. Byth nid anghofiaf eu serchawg- 
rwydd tuag ataf, yn weinidog a phobl. Pan y bu 
Robin Ddu yn y lie hwn yn areithio ar Ddirwest, wedi 
iddo ddeall fod dau o ddiaconiaid yr eglwys Annibynol 
yn fragwyr, dywedodd mewn amryw fanau yn gy- 
hoeddns mai dwy gach o frag sydd yn dal capel Llan- 
ymddyfri i fyny. Yma hefyd y mae Brutus yn golygu 
yr u Haul." Priodol, hwyrach, fyddai cydmaru y mis- 
olyn hwn i ehwyddwydr, oblegid yn lrwn y gwelir holl 
frychau yr Ymneillduwyr fel mynyddau cribog, a rhin- 
weddau yr Eglwyswyr yn llawn cyhyd a chyfled a holl 
ddyffryn y Mississippi. 

Geilw holl bregethwyr y Dywysogaeth, os na fydd- 
ant yn weinidogion urddedig, neu ar y pryd yn y col- 
egau, yn "Jacks;" a'r hen bererin hwnw, Mr. Rees 
Davies, G-lyn Bren, yn apostol y Jacks. Rhyfedd y 
gwahaniaeth sydd rhwng Brutus a'i " Haul " a'r hen 
Vicar gynt a'i " Ganwyll Oymru." Pwy a wyr na fydd 
yn dda gan lawer eto gael goleu " Canwyll " yr hen 
Vicar Pritchard pan y byddo "Haul" Brutus wedi 
machludo, heb gyfodi mwy. 

Aethym trwy Langadog, Llandeilo-fav/r, a Cross 
Inn, Llandybie, a phregethais yn y tri. Wedi myned i 



170 



TKAETH0DAI7, &C., 



Gwaelod-y-maes, ger Llangenech, nid oedd fy modryb, 
ohwaer fy inam, na neb o'r teulu yn fy adnabod, nes 
hysbysn iddynt pwy oeddwn. Pan aetliym i fy ardal 
enedigol, a'r tai addoliad, Mynydd Bach, Siloh, Tre- 
forris, Llangyfelach, y Pelindre, Cors-hirion, y Crwys, 
a Ohaslwcbwr, yr oedd y bobl yn rbyfeddu cymaint yn 
mron a phe bnaswn wedi cyfodi o feirw. 



HANES EOWLI A'l DETJLUV 



Tua'r ail nwyddyn wedi i mi ddyfod i INfew York, 
aethym i weled fy rliieni yn Dundaff. Pan yn teithio 
ar draed o Carbondale, gyda y Parch. Thomas Edwards, 
yr oedd genym dair milldir ar i fyny hyd y gate, lie y 
gorphwysasom am ychydig mewn ty bychan, er di- 
luddedu uatur. Daeth dyn i mewn o olwg hollol wlad- 
aidd, o'r enw Kowli. Deallais wedi hyn mai Eowlands 
oedd ei iawn enw, a'i fod yn byw yn y gymydogaeth. 
Edrychai ar yr awrlais, a dywedai yn Saesonaeg, " D— n 
the clock, is it as much as that ?" Gan fy mod yn 
barnu fod y fath iaith yn gableddus, dywedais wrtho, 

f You haye no business to d n the clock. If there 

is any fault about it, it must be the clock-maker's." 
Dwrdiodd fi yn haeiilug am ddyweyd dim wrtho, gan fy- 
gwth, a gosod ei ddyrnau wrth fy nanedd. Enciliodd 
Edwards mewn braw oddiwrthym, ond nid o'n golwg. 
Dilynodd y gwr gwaedwyllt fi o'r ty i'r heol, gan ddy- 
weyd, " I will lick you, by Gr d," a geiriau cyffelyb. 

Tynai ei got, gan feddwl fod amaf ei ofn. Pan wel- 
ais hyn, tynais inau fy ngh6t, a thenais hi ar foncyff 
oedd gerllaw, a dywedais mewn gwaed oer, os oedd ef 
am fatth am iddo daro yn gyntaf, ond fod yn lied am- 
heus genyf y byddai iddo'gael yr ergyd olaf, — os oedd 
yn barod, am iddo ddechreu ar ei orchwyl. Mewn 
gronyn daeth ato ei hun — daeth yn fwy tawel a chlaiar. 
Gadawodd fi, gan gnoi ei ddanedd, a dyweyd rhyw beth 
nawnibeth; ac nid gwaeth genyf hefyd. Ymeflais 



172 



HAKES BIWYD 



yn fy nghot, gwisgais hi am danaf, ac aethym ar ol 
Edwards yn dawel. 

Yn mhen blynyddau wedi hyn, aethym i weinidog- 
aethu at y Saeson a'r Cymry i DundafF. Yr oeddwn 
yn adnabod y Eowlihwn byth, ond nid oedd ef yn fy 
adnabod i, hyny yw, ni wyddai mai yr un oeddwn ag a 
fu yn cystadln ag ef gynt wrth y gate. Deuai ei deulu 
yn ami fr capel Seisonig i fy ngwrando, ac yntau hefyd 
ambeil waith. Yn y stor, ryw ddiwrnod, wrth ymddi- 
ddan, dywedodd, " You, preachers, receive your six or 
seven hundred dollars a year, and we, poor folks, keep 
you too." Dywedais, " You never give anything to us, 
I know, because you see that we have too much ; those 
who give us, think that they ought to give." Dywed- 
odd, " Yes, I do. When will you come and preach in 
our school-house?" "What will you give me if I 
come?" "I will give you some potatoes or some- 
thing." Cydunais ag ef y buaswn yn myned, os buasai 
iddo ef fy nghyhoeddi. Addawodd wneyd. Cefais 
lon'd yr ysgoldy, ac aethym gydag ef adref iV dy, ac 
arosais yno dros y nos. Dangosodd i mi y caeau, y 
berllan, ac amryw bethau eraill. Cyn yinadael, gofyn- 
ais iddo a oedd efe yn cofio am y dyn wrth y gate, y bu 
ef yn bygwth ymladd ag ef ? Dywedodd, " Ydwyf yn 
eithaf ; pa fodd y daethoch chwi i wybod am hyny ?" 
Dywedais, " Myfi yw hwnw." Synodd wrth glywed 
hyn, a daeth yn gyfaill gwresog i mi. Derbyniais ei 
wraig a thri o'r plant yn aelodau eglwysig, a pharha- 
odd yn siriol tuag ataf tra bum yn y lie. 

Wrth fyned rr oedfa Seisonig o'r sefydliad Cymreig, 
ar foreu Sabboth, gwelwn ddyn o'r enw Ransom yn ail 



Y PARCH. JEKKIK JEtfKIKS. 



173 



grynhoi hen goed at eu gilydd, er mwyn gorplien eu 
Uosgi. Wedi ei gyfarcli, gofynais iddo a oedd dim cy- 
wilydd arno fod yn y fan bono, fel rhy w siveep, ar foreu 
Sabboth, fel rhyw bagan ar oclir y ffordd, pan oedd 
dynion eraill yn myned f r cwrdd ? Dywedodd, " ISTo. 
not much." Gofynais a oedd ef ddim yn ewyllysio yn 
kytrach fod yn rhywle yn mhell o'r golv/g, na bod dyn- 
ion yn ei weled ? Dywedodd, " I think myself it would 
look a little better." Dywedais, " There is one who 
sees you all along." Gofynodd, " Who is he ?" Dy- 
wedais, gan gyfeirio tuag i fyny, " He is above you," a 
gadewais ef heb ddyweyd dim yn rhagor. Tua'r ail 
Sabboth ar ol hyny, yr oeddwn yn pregethu yn Saeson- 
aeg mewn school-house gerllaw ei dy ef, ac yntau yn 
bresenol. Ar ddiwedd yr oedfa, cyfododd i fyny, a dy- 
wedodd, " That word rings in my ears, that there is 
one above who sees me all along." Daetli hwn hefyd 
at achos Crist. 

Wrth gychwyn o Dundalf, pan yn ymadael i fyned i 
Ohio, yr oedd genyfrywbeth i'w benderfynu cyn ymad- 
ael a Montrose. Gadewais y wraig a'r plant i fyned o'm 
blaen, ac yn mhen tua haner awr aethym ar eu holau. 
Wedi myned fllldir neu ddwy, gwelwn gi du jn gor- 
wedd ar ganol y ffordd, yn edrych arnaf, fel pe buasai 
am neidio ataf. Edrychais tua'r llawr, a chefais gareg 
lied dda. Gan mai llaw-chwith ydwyf, taflais hi ato, a 
tharewais ef yn ei dalcen, a gwnaeth y creadur ryw ys- 
grech aethus. Yr oeddwn wedi ei ladd, a'i ymenydd ef 
allan. Gyda hyn, neidiodd dyn atafdros y fence, gan 
fygwth fy lladd i, am i mi ladd y ci. Dywedais wrtho 
fod y ci ar y ffordd fawr — nad oeddwn yn prisio am 



HASTES BYWYD, &C. 



dano ef na'i gi, ac os na buasai ef yn fy ngadael yn 
llonydd, y buaswn yn gwneyd yr un peth ag yntau ag a 
■wnaethym a'r ci. Wedi hyn aeth yn ol at y corn i'r 
cae yn ddiddyg, ond ei fod yn grwgnacli peth, ac yn 
bygwth y gyfraith arnaf. Aetliym fin ffordd yn dawel, 
ac ni welais y ci na'r dyn hwnw, am wn i, fayth wecli 
hyny. 



GWNEYD KHAN TANGNEFEDDWK. 



Pan oeddwn yn Dundaff yn weinidog, tua 1845, de- 
chreuodd yr Odyddion enill tir, a rnyned yn lluosog 
iawn yn Carbondale. Oyfirodd hyny ysbryd rliai dyn- 
ion da, ac yn neillduol tin Daniel Price, diacon gyda'r 
Annibynwyr, yn en herbyn. 

Yr oedd pobl Dundaff yn agor eu capel newydd, ac 
anfonwyd am y Parch. Evan B. Evans, Pottsville, i'r 
agoriad. Wrth ddychwelyd, aeth i Carbondale i dreulio 
Sabboth. Yr oedd yn gymundeb yno, a chan fod Mr. 
Evans yn Odydd, dywedodd Daniel Price na wnai efe 
gario y bara a'r gwin o gwmpas, os oedd Mr. Evans i 
bregetbtt. Peuderfynodd y mwyafrif i gael Mr. Evans 
i bregetbtt, a chael cymundeb; felly ymaclawodd Dan- 
iel Price, a rliyw ddettddeg-ar-bugain gydag ef, i dde- 
ehreu acbos newydd ; ac arosodd tua phedwar ugain ar 
ol. Tua pben wythnos, daeth y Parcb. Lewis Williams 
i Dundaff, i erfyn arnaf ddyfod i Carbondale, i gynyg 
gwneyd trefn. Aetbym yno erbyn yr amser, rhoddais 
y ceffyl yn ystabl yr hotel, ac i'r capel ar fy union, heb 
weled neb. Yr oedd y capel yn orlawn — y ddwy blaid, 
yn gystal a'r boll enwadau eraill, yno yn gryno. De- 
cbreuais y cyfariod trwy ddarllen a gweddio fy bun, 
yna cymerais fel testyn eiriau Paul, Mi a glywais fod 
ymrysonau yn eich mysg, ac o ran yr wyf ft yn credtt." 
Syllai pawb arnaf, a gwrandawent yn astud. Teultt 
Cbloe oeddynt wedi bysbysu Paul am Corintb, a' r Parcb. 
Lewis Williams sydd wedi fy bysbysu inau am danocb 



176 



HANES BYWYD 



cliwi. Hwyrach nad oedd petliau yn gywir fel yr oedd 
Paul wedi cly wed, ac nad yw pob petli ynia fel y clyw- 
ais inati. Er liyny mae rhyw beth allan o le. Ni 
ddaetli Mr. Williams ataf fel uiiyn dwyn chwedlau, ond 
fel tin yn teimlo gofid, oblegid yr oedd yn wylo wrtli 
ddyweyd, ac yn gofyn am gydymdeimlad. Clywais fod 
ymryson rhyngoch cliwi a Daniel Price, yr liwn oedd 
yma yn ddiacon. Dyn da yw Daniel Price — lien gref- 
yddwr fFyddlon — yn grefyddwr cyn gadael Cymrn, ac 
yn grefyddwr yma dros flynyddoedd lawer. Yr oedd- 
ych chwithau yn meddwl yn nchel am dano, onide ni 
buasech yn ei osod yn ddiacon, oblegid nid ydyw dyn- 
ion yn gosod pob ffwl yn ddiacon. Yr wyf fi yn credu 
mai dyn da yw Daniel Price, ac y bydd yn canu y 
delyn anr gydag Abraham. Yr ydycli wedi gwneyd 
cam a Daniel Price, hwyracli yn anfwriadol, eitbr mewn 
byrbwylldra. Dylasecli ystyried mai Daniel Price yw 
Daniel Price ; mai manteision Daniel Price a gafodd, 
ac mai synwyr Daniel Price sydd ganddo. Yr ydych 
yn disgwyl cael dynion fel y dylenfc fod, yn He y petli 
ydynt. G-an nad ydycli cliwi eicli lnmain y petli y 
dylecli fod, pa fodd y dysgwyliwch i eraill fod ? 

Mae ; Daniel Price yn dyweyd mai dynion ofhadwy 
yw yr Odyddion, ac mai rhyw beth drwg iawn yw y 
secret sydd ganddynt. Pa fodd y gwyr ef pa un ai drwg 
ai da ydyw tra y byddo yn secret ? Quid yw yn ofynol 
ein bod yn gwybod am beth cyn ei farnu? Os yw 
Daniel yn gwybod beth ydyw, nis gall fod yn secret 
mwyach. ISTewidiai gwedd Daniel Price wrth glywed 
hyn ; gwridai ei wyneb gan ddigofaint, tra y gwenai 
eraill. Aethym yn mlaen, gan ddyweyd, Ar yr ur 
pryd, nid yw rhagoriaethau Odyddiaeth fel crefydd yi 



Y PAKCH, JENKTST JEKKDTS. 117 

well na'r grefydd Phariseaidd, pa rai a garent y sawl 
a 7 u carai hwythau. Mae cystal crefydd a hyna gyda 
chefiylau. Casa di fi, medd un hen geffyl, minau a dy 
gasaf dithau. Gwir yw eich bod yn amddiffyn ac yn 
gwylio eich gilydd, yn claddu eich meirw yn barchus ; 
ond nid ydych yn gofalu am neb eraill. Eithr am 
grefydd Crist, mae yn porthi a disych.edu y gelyn. JO 
byddai angen cymdeithasau eraill pe gweithid allan eg- 
wyddor ei grefydd Ef. Dywedais wrthynt am ochelyd 
cyd-doriad, ae am iddynt goflo eu cyfaniod eglwysig, yn 
nghyd ag amryw anogaethau i fod yn heddychol. Ar 
ddiwedd y cyfarfod, deallais fod y rhan fwyaf wedi 
tawelu llawer, ond yr oedd Daniel Price wedi digio yn 
fawr, ac yn llefaru geiriau caledion am Siencyn wrth 
bawb o ? i gydnabod. 

Yn mhen ychydig ar ol hyn, daeth y Parch. John 
Cook i Dundaff, a chan oi fod ar ei draed, ac i bregethu 
yn Carbondale a Blakeley wrth ddychwelyd, aethym 
fw hebrwng gyda cheffyl a buggy. Cawsoni fod pob 
peth wedi tawelu yn Carbondale, a phawb oeddynt yn 
cwyno wedi cyfod fw lie. Ae thorn yn mlaen i Blake- 
ley, lie yr oedd Daniel Price yn byw, a'r hwn oedd eto 
yn parhatfyn ddrwg ei dymer. Pregethasom ein dan, 
ac ar ddiwedd y cyfarfod daeth amryw yn mlaen i ofyn 
i mi ddyfod gyda hwynt i letya : ond atebais, Na, yr 
wyf yn myned heno at Daniel Price. " 2ad oes neb 
acw eisian ei weled," meddai yntau, a ffwrdd ag ef, a 
Cook gydag ef. Dilynais hwy, ac at y drws. Curais, 
ond dim ateb. Curais drachefn, ond inethu peri i neb 
glywed. Aethym i mewn, a dywedais, Beth yw y fath 
bobl a chwi ? nid ydych yn agor y drws er euro, ac nid 
ydych yn rhoddi lie i mi eistedd ar ol dyfod i mewn. 



178 



HANES BYWTD 



Yna edrychais ar Daniel, a dywedais, Daniel, ni ddaeth- 
ym yma er mwyn eich bwyd na'ch gwely, ond am fy 
mod yn gwybod eicli bod wedi tramgwyddo. Beth, 
bynag a ddywedais am danocli allan o le, yr wyf yn 
cydnabod fy mai. Chwi a ddylasech ddyfod ataf fi ; ond 
gan na ddaethoch, dyma fi atoch chwi. Khaid i ni 
fadden i'n gilydd, Daniel, onide ni chawn faddeuant. 
Mae yn beth echrys ein bod ni ein dau wedi crefydda 
cyhyd, a'n cael yn golledig yn y diwedd. Ni fadd- 
ena Duw i ni os na faddenwn i'n gilydd. Am hyny, 
rhoddwch i mi eich Haw. 

Gyda byn dangosai Daniel deimlad dwfn, llanwai y 
dagran ei lygaid. Dywedodd, "Os rboddaf fy Haw, 
rlioddaf fy ngbalon hefyd." 

Ie, Daniel, nid gwiw bod yn rhagrithiol. Estynodd 
ei law, a tborodd yr boll deulu allan i wylo. Trodd 
pawb i deimlo yn siriol, ac aed ati i barotoi swper yn 
gysnrns. 

Yn y boreu, dywedais, Daniel, nid wyf wedi darfod 
a cbwi eto, rbaid i cbwi ddyfod gyda mi heno i'r gyf- 
eillacb i Oarbondale. Dywedodd yn benderfynol na 
ddenai bytb, er byny llwyddais i'w ddarbwyllo ef i 
ddyfod. 

Aetbom i'r gyfeillacb ein dau. Dywedais wrtb y 
bobl fod Daniel wedi dyfod yno, ac os oeddent yn 
barod i'w dderbyn, am iddynt roddi arwydd trwy godi 
Haw. Cododd pawb en dwylaw yn unfrydol. Yna 
gofynais i Daniel wneyd arwydd drosto yntau, yr byn 
a wnaetb yn bnr araf. Ar byny cododd rbyw ben 
cbwaer ar ei tbraed, a decbrenodd ganu : — 

" Yn awT mae'r llaeth a'r bara can, 
A Iesu GriBt yn ffrynd i'r gwan." 



Y PARCH. JENKIK JE^KItfS. 



179 



Aeth pawb i hwyl, a chefais inau ad-daliad cyflawn am 
abertli mawr i'm teimlad. 

Wedi myned i Ohio, aethum i fyw i Granville. Yr 
oedd y ddwy eglwys Gynnlleidfaol, Granville a New- 
ark, dan fy ngofal. Yn yr amser hwn bn amrai ysgrifan 
rhyngwyf a'r Parch. William Morgans, Pottsville, Pa., 
am fedydd. Tebyg na orphenir yr ben ddadl bono yn 
yr oes bon, ac mai y ffordd fwyaf beddycbol yw, i bob 
un fod yn sicr yn ei feddwl ei him. 

Yn yr amser yma hefyd, dymunwyd arnaf i dreulio 
dau Sab both gyda'r eglwys Gynnlleidfaol yn Cincin- 
nati ; ar y pryd yr oedd cynadledd flynyddol y Meth- 
odistiaid Esgobawl yn y lie, a'r hen frawd Dafydd Oad- 
waladr, aelod o'r cyfundeb hwnw, yn y ddinas. gar- 
edigrwydd ato, ceisiodd rhai o'r Annibynwyr ganddo 
roi pregeth iddynt hwy y Sabboth, er en bod yn dis- 
gwyl y byddai Mr. Jenkins, Newark, yno hefyd, beth 
bynag en bod am iddo ef ddyfod, pa nn a fuaswn i yn 
dyfod ai peidio. Y Sabboth a ddaeth, y gynnlleidfa a'r 
pregethwyr hefyd. M chawswn bregethn yn gyntaf, 
mynai ei ffordd ei hnn. Tynodd ei destyn — "Gan 
edrych yn ddyfal na bo i neb balln oddiwrth ras Dnw." 
Swm ei bregeth oedd, ceisio profi yr athrawiaeth o 
syrthiad oddiwrth ras. Nodai lawer o bersonan y 
gwyddai ef am danynt, oedd wedi bod nnwaith yn 
dduwiol, ond wedi hyny a aethant yn hollol annnwiol; 
ac am dano ei hnn, dywedai ei fod yn gwybod yn sicr 
ei fod yn ddnwiol yn awr, ond nid oedd yn gwybod y 
byddai felly y flwyddyn ddyfodol, nac hyd yn nod yr 
wythnos nesaf. Yr oedd yr hen frawd wedi bod wrthi 
am agos i awr, yn ymdrechn yn galed i brofi ei bwnc. 
Yna tynais inan fy nhestyn. " Yn wir meddaf i chwi, 



180 



HAKES BYWYD 



y mae llawenydd yn y nef am un pechadur a edifarhao, 
; mwy nag am namyn un cant o rai cyfiawn, y rhai nid 
rliaid iddynt wrth edifeirwch." Ar ol gwneyd rhai 
sylwnodau ar edifeirwch, dywedais am farn yr angylion 
a'u llawenydd; fodeu golygiadau hwy (eu sentiments) 
yn gywir, beth bynag yw golygiadau dynion yma. 
Yna gofynais, A ydych chwi yn meddwl fod yr angyl- 
ion wedi myned mor ffol a llawenliau am un hen bech- 
adur fel Dafydd Cadwaladr, neu ryw un arall a edifar- 
liao yma ar y ddaiar, na wydclus beth. a ddaw o hono 
cyn pen blwyddyn, ie 3 hyd yn nod yr wythnos nesaf, 
yn fwy nag am bedwar-ar-bymtheg a phedwar ugain o 
rai y gwyddant y cant eu cwmpeini am byth ? Yna 
dywedais, Fe ddichon mai y ffordd oreu fyddai i ni 
dori pen yr hen frawd tra y mae yn dduwiol, rhag ofn 
iddo farw ryw bryd eto yn annuwiol, a myned i uffern ; 
oblegid y mae yn gwybod ei fod yn dduwiol yn awr, 
yna caiff fyned i'r nef, oblegid y maent hwy yno wedi 
penderfynu hyn, " Yr hwn sydd gyfiawn, bydded gyf- 
iawn eto." Bydd dyn am byth y peth fydd pan fyddo 
marw. 

Wrth feddwl am beth fel hyn, cof genyf am chwedl 
a glywais unwaith. Syrthiodd llongwr oddiar yr hwyl- 
bren i'r mor, ac estynodd Gwyddel o forwr y rhaff 
iddo ; wedi i'r creadur tlawd oedd yn y dwfr gael gafael 
ynddi, gofynodd y Gwyddel iddo, a oedd yn G-atholic ? 
nac ydwyf, medai y Hall. I lawr tan y dwfr y cafodd 
fyned am ychydig wedi hyny. Wedi ei godi i'r yinyl, 
gofynodd iddo drachefn, a wyt ti yn Gatholic yn awr ? 
a'r Hall yn ateb yn barhaus nad ydoedd. Ond o*r 
diwedd, pan welodd nad oedd yn cael ei dynu i'r lan, 
dywedodd, yr wyf yn Gatholic. Wei, meddai y Gwyddel, 



T PARCH. JENKIK JENKINS. 181 1 

! 

"It is better to let you die in the faith." A gadawodd 
iddo fyned dan y dyfroedd. 

Yr oeddwn wedi dyfod i Newark a Granville ar fy 
i nhraul fy hun, yn ol yr alwad a roisant i mi. Ar ben 
y flwyddyn nid oeddynt wedi talu yr haner or hyn a 
addunedasant. "Wrth ystyried fy mod dan yr angen- 
rheidrwydd o gadw ceffyl, talu am dy i fyw, a'rn teulu 
yn lluosog, siaredais yn bwyllog ar blaenoriaid am 
fy amgylchiadau. Yr oeddent yn addef fy mod wedi 
bod yn llwyddianus, fod amrai wedi eu derbyn at yr 
achos, ond nad allasent hwy wneyd rhagor. Er siarad 
llawer a hwy nid oedd dim yn tycio. Nid oeddwn yn 
priodoli yr ystyfnigrwydd hwn ond i ychydig o honynt, 
eto, yr oedd y rhai hyny yn ddigon er atal y gwersyll i 
gychwyn. Dywedais nad oedd dim ond yr ysbryd drwg 
yn eu hatal rhag gwneyd eu haddewidion ; nad oedd 
eu haddewidion ond dau cant a haner yn y ddwy eg- 
lwys, a'u bod hwy yn llawer gwell eu hamgylchiadau 
nag oedd eglwys Granville, a chan mai gwrando ar yr 
ysbryd drwg yr oeddynt, y buaswn i yn gwneyd gwaith 
a hwy na fuasai hwnw yn ei wneyd (sef yr ysbryd 
drwg), y buaswn yn eu gadael hwy. 

Rhoddais yr alwad oeddynt wedi ei rhoi i mi yn y 
Court, yn erbyn y capel, rhoddais eglwys Granville yn 
rhydd, gwerthais y ceffyl a'r wagen fach, talais fy ny- 
led, a gadewais hwynt. Yn ol dim o hanes a gefais am 
rai o honynt, nid yw yr ysbryd drwg hwnw wedi eu 
gadael hyd heddyw. 

Yr oeddwn wedi bod yn Brady's Bend (Sugar Creek) 
rai misoedd yn ol, ar gais yr eglwys hono, gyda y 
Parch. T. Edwards, ac eraill, er ceisio terfynu rhyw 
ymryson oedd rhyngddynt, Caed ar ddeall mai ar uti 



182 



HAKES BYWYD 



o'r diaconiaid yr oeddynt yn bwrw y bai. Nid oedd y 
diacon yn foddlon i roddi ei swydd i fyny, a'r rhan 
fwyaf o'r eglwys am iddo wneyd. Wedi ei gynghori ef, 
a'r rhai oedd yn ei bleidio, mai gwell er lies yr achos, a 
heddwch, oedd iddo roddi ei swydd heibio, yn neillduol 
y pryd hwnw, a chael arwyddion pawb ond ef ei bun, 
dywedais, Mae yn well i chwi, Mr. Jones, i roi eich 
swydd i fyny. Atebodd, " M wnaf fi ddim o hyny." 
Yna dywedais wrtho, cbwi welwch, John bach, fod yr 
eglwys i gyd wedi gwneyd arwydd i hyny; ni ellwcli 
cbwi fod yn ddiacon mwy, oddieithr i cbwi fod yn 
ddiacon i'r llygod. Felly dybenodd y cwrdd hwnw, a 
diacon y llygod y cafodd ei alw o hyny allan. 

Pan yn cychwyn o Newark, gyda'r teulu, nid oeddem 
yn benderfynol i ba le i fyned. Nid oeddwn wedi 
gweithio nemawr o ddim oddiar y daethum o'r myn- 
yddan yn Nghymru hyd yn hyn; nid oedd yn ddi- 
chonadwy i gael gwerthu yr ychydig dir oedd genyf yn 
Dundaff am ei gyflawn werth ; nid oeddwn yn ewyll- 
ysio myned yn ol at fy hen gydnabyddiaethau yn llwm 
fel yr oeddwn, penderfynais y buaswn yn myned a'r 
teulu, am ychydig amser, i Brady's Bend (Sugar Creek), 
ac yno yr awd. Cefais waith yn y foundry, ty i fyw 
ynddo, a rhoddais fy llythyr i'r eglwys Grynulleidfaol. 
Cyn pen mis, deallais fod surdoes yno yn y blawd; 
amrai a sisialent fy mod am fyned a lie y gweinidog, 
ac eraill, fod eisiau rhyw gyfnewidiad yno ar bethau, 
beth bynag fuasai yn cymeryd lie. Wrth wybod hyn, 
codais fy llythyr, a rhoddais ef i'r eglwys Bresbyter- 
aidd. Am dymor, pregethais ar hyd y wlad mewn 
ysguboriau, yn Black Fox, a manau eraill, a chefais 
luaws i fy ngwrando yn ami. Ar gais y Bedyddwyr 



Y PARCH. JEITKI^ JENKINS. 



183 



pregethais iddynt hwy amrai weithiau, a'r Annibyn- 
wyr yn dyfod i'm gwrando, nes oedd eu capel hwy yn 
agos a bod yn wag. Wrta weled hyn, aeth gweinidog yr 
Annibynwyr, a rhyw lien bregethwr diegwyddor arall 
gydag ef, at weinidog y Presbyteriaid, a'r cwyn fy mod 
yn rhwygo eglwysi, ac nis gwn pa faint o bethan eraill. 

Cefais wys i ymddangos o flaen y Saeson yn nihen 
deng niwrnod. Y cyhuddwr oedd Mr. Common Fame. 
Yno yr awd, ac amddiffynais fy him yn ngwydd tyrfa 
fawr. Eto, barnodd Mr. Common Fame fi yn euog, 
pwy bynag ydyw. Apeliais i'r Presbytery; enillais y 
dydd yno, a gwelais fod gwyr y Common Fame o'm 
tu, yn lie bod yn fy erbyn. Gorfu i weinidog y Pres- 
byteriaid yn fuan ymadael o'i eglwys. Ymddygai y 
Bedyddwyr yn garedig iawn ataf; ceisient yn siriol 
iawn genyf ddyfod iV cyfeillach hwy. Aethym ryw 
noswaith, a'r gair cyntaf a ofynwyd i mi yn y gyfeillach 
bono oedd, a oeddwn wedi newid fy marn, ac am fwrw 
fy nghoelbren yn en plith hwy? Dywedais ei bod yn 
myned dipyn yn hwyr i mi ddyweyd llawer wrthynt y 
noson bono — os oeddynt yn foddlon i mi ddyfod atynt 
i'r gyfeillach, y cawsent glywed mwy y tro nesaf, — y 
noswaith gyntaf y bum yn siarad a fy ngwraig, na bu 
dim son am briodi y noson hono ; felly y terfynodd y 
gyfeillach. Yr amser yma yr oedd y telegraph Cym- 
reig yn cerdded yn gyflym rhwng Brady's Bend a Pitts- 
burgh, a rhai lleoedd eraill, eisiau gwybod yn fawr 
beth a fuasai yn dyfod o Siencyn, druan. Yn yr wyth- 
nos lion hefyd daeth amryw o'r Independiaid ataf i'm 
ty, gan ddyweyd nad oedd achos am i mi fyned at y 
Bedyddwyr, y buasent hwy yn adeiladu capel i mi yn 
ymyl y railroad, a llawer o addewidion eraill, Dywed- 



184 



HASTES B1WID 



ais fod yn y lie dri capel Cymreig yn barod, y gallasai 
im capel en cynwys oil ag oedd yn y lie hwnw. 

Hwyr cyfeillach y Bedyddwyr a ddaeth. Trwy y 
clydd blaenorol, dywedai amryw o'r Bedyddwyr wrthyf 
nad oedd y caredigrwydd a ddangosasant ataf ddini, 
mewn cyferbyniad i'r hyn a fuasent yn ei wnenthur yn 
ol Haw. Md oedd fy ngwraig fy liun yn bollol fodcl- 
lawn i mi fyned i gyfeillach y Bedyddwyr y noson 
hono, trwy fy mod wedi dyweyd wrthi lii y modd y 
pasiodd y gyfeillach o'r blaen ; eto, gwyddwn fod gan- 
ddi hi gryn ymddiried ynwyf, er ei bod yn sigledig i 
raddan yn ei theimladau, wrth glywed cymaint gan 
wahanol bersonau, Llawer un a edrychent gyda chralf- 
der pa le y bnasai y giorian yn troi. G-wefreiddiai 
teimladan amryw mewn pryder am fy sefydlogrwydd. 
Penderfynai rhai o'r Bedyddwyr y fan lie y buaswn i 
gael fy nhrochi. Yr Independiaid a laesent en gafael 
ynwyf, ac hyd yn nod y Parch. Howell Powell a ofynai, 
a oeddwn yn myned i fod yn Fedyddiwr ? " le," meddai 
efe,, <c a ydych yn myned i gael eich trochi ? Dyna y 
son sydd yn mhob man." Dywedais nad oeddwn er- 
ioed heb fod } r n Fedyddiwr; am gael fy nhrochi, fy 
mod yn ddigon bawlyd yn barod, &c. 

Trwy ein bod ni yn castio yn y foundry y noson y 
y cadwai y Bedyddwyr eu cyfeillach nesaf, o'r pryd y 
bnm yn ymddiddan a hwynt, nid aethym atynt. Mae 
hyn yn hollol hysbys, fod yn rhaid i'r moulder fod gyda 
ei waith yn amser castio. Yn ysbaid yr wythnos hono, 
teimlai y Parch. David Thomas, gweinidog y Bedydd- 
wyr, yn lied ddigalon, am fy mod yn debyg o fyned a'i 
le ef, a'i fod ar y traed olaf yn mhlith ei hen frodyr. 
Poor fellpiv, nis gwn yn y byd beth sydd wedi dyfod o 



Y PARCH. JEKKIK JENKINS. 



185 



liono ef. Beth bynag, i'r gyfeillach yr aethym. Wedi 
i'r rhanau arweinyddol o'r gwaith fyned heibio, cododd 
Richard Wooly ar ei draed, a dywedodd, " Yr wj 7 f yn 
gweled fod Mr. Jenkins wedi dyfod atom heno etc 
Mae ef yn ddyn qall, ac eisiau dynion call sydd arnom 
ni. (Dyn da yw Wooly). Yna gofynodd a oeddwn 
wedi cyfnewid yn fy meddwl yn ddiweddar — fy mod 
wedi addaw y buaswn yn dyweyd rhyw beth mewn 
perthynas i hyny, pan oeddwn yn eu plitb y gyfeillach 
o'r blaen. Dywedais fod dyn yn greadur cyfnewidiol, 
a'i fod yn cyfnewid yn barhaus. 

Gofyniad. le, ond fy meddwl i yw, os gallaf ei ddy- 
weyd ef, A wnaech chwi eto, pe byddech yn ysgrifenu 
ar fedydd, ysgrifenu yr 1111 fath ag y gwnaethoch o'r 
blaen ? 

Ateb. M byddai hyny o un dyben, trwy ei fod wedi 
cael ei ysgrifenu yn barod. 

Gof. Yr wyf wedi clywed eich bod yn ddiweddar 
wedi taenellu plentyn i Dafydd Thomas. A ydyw hyny 
yn wir ? 

Ateb. Ydyw, mae yn wirionedd. 

Gof. Yr wyf yn gofyn i chwi yn ddifrifol, ac yn dis~ 
gwyl cael ateb difrifol, A wnaech chwi daenellu baban 
eto mewn amser dyfodol, os bydd amgylchiadau yn 
galw, a dynion am i chwi wneyd ? 

Ateb. Yr wyf yn ddifrifol. Yr wyf yngwybod yrhyn 
a wnaethym, ond nid wyf yn gwybod llawer o'r pethau 
a wnaf ; bydd hyny yn ymddibynu ar yr amgylchiadau 
y byddaf ynddynt ar y pryd. 

Gof, Hi wn i ddim beth i'w ddyweyd yn awr ; ond 
gofynaf fel hyn, A ydych chwi yn credu fod trochiad yn 
fedydd? 



186 



HAKES BTWYD 



Ateb. Ydwyf ; nid wyf wedi ameu hyny erioed. 
Gof. A ydych chwi yn credu y dylech fedyddio bab- 
anod? 

Ateb. Nid oeddwn am eu cadw yn hwy mewn dyrys- 
wch. Yr wyf yn credu mai eiddo plant yw teyrnas 
nefoedd, ac mai un o freiotiau y deyrnas bono yw bed- 
ydd. Telly y dybenodd yr ymddiddan am byny. 

Yna dywedasant yn gyffredinol, er fod ganddynt bob 
parcb i mi, eto fod digon rbyngom fn cadw ar waban ; 
mai myfi oedd y cyntaf a ddarfu iddynt gyfarfod erioed 
fel hyn. 

Gofynais gyngor iddynt fel hyn : Yr ydwyf wedi ar- 
fer a moddion crefyddol erioed, ac nid wyf yn teimlo 
yn hollol gysurus fel byn. Pe buaswn yn dyweyd fy 
mod yn credu am fedydd fel chwithau, cawswn fy lie 
yn gyflawn yn eich plitb ; ond gan fy mod wedi ym- 
ddwyn yn gwbl ddifrifol a diragritb, nid oes yma le i 
mi. Os af at y Methodistiaid, gofynant a wyf yn credu 
eu Oyffes Ffydd bwy ? Er dyweyd fy mod yn credu y 
rhan fwyaf o hono, os nad allaf ei lyncu i gyd, a byny 
ar unwaith, dywedant nad oes le i mi yno. Os af eto 
at yr Independiaid yn y lie bwn (ac nid yw yn gyfleus 
yn bresenol i mi fyned oddi yma), dywedant fy mod 
am ranu yr eglwys. Os af at y Saeson, galwcli fi yn 
Die Sion Dafydd, neu ryw betb. Ehoddwcb gyngor i 
mi ; hwyrach y caf ryw oleuni er gwybod fy nyled- 
swydd yn well nag yr wyf yn ei gwybod yn bresenol. 
Dywedasant yn onest, na wyddent bwy betb i'w ddy- 
weyd wrtbyf. Gan ei bod yn myned yn bwyr, dywed- 
ais, Efallai mai gwell fyddai gofyn i Dduw, yna gwedd- 
iais yn ddifrifol, os oeddwn yn gyfeiliornus, am iddo ef 
fy ngoleuo ; ac ysgatfydd fod y bobl byn yn gyfeiliorn- 



Y PAECH. JEKKI1T JE^KIITS. 



187 



us hefyd, a dymunais yn syml am iddo ein goleuo i 
gyd — mai efe oedd y gwir oleuni, am iddo beidio ein 
gadael yn y tywyllwch, er mwyn ei enw, &c. Yna ym- 
adawsoni yn frawdol, a'r dagrau yn llanw ein Uygaid. 

Yn fuan wedi hyn, aeth bachgenbychan, pedair oed, i 
ni, a'i droed dan y car, a bu farw mewn canlyniad. 
Torais inau dri o'm bysedd, drwy iddynt fyned rhwng 
cogs y crane y foundry ; a phan ddywedodd rhyw 
ddynes hir ei thafod, anystyriol, nad oedd fater am 
danaf, ein bod yn y foundry yn ami yn rby lawn, 
ffromodd y moulders wrthi i'r fath raddau ; ac oni bu- 
asai ei bod mewn ffordd deuluaidd, buasent yn ei cliicio 
hi hefyd ; oblegid pan oeddym yn gwneyd y peth cynt- 
af yn y boreu y cymerodd yr anffawd le. Fel hyn 
daethym yn wrthddrych tosturi cyffredinol ; gwnawd 
i mi gasgliad da o arian. Nid oes o fath gwyr y gweitli- 
feydd am hyn, mewn angen. 

"Wedi i mi dori fy Haw, cefais fyned yn wiliedydd 
(watchman) ar y forge. Mae yn debyg eu bod yn dis- 
gwyl i mi wylio yno ar y Sabboth, ond ni wnaethym 
hyny. Yn mhen tua pymthegnos, daeth prif arolyg- 
ydd y gwaith ataf, gan ofyn pa le yr oeddwn wedi bod 
y Sabboth diweddaf ? Dywedais mai yn y cyfarfodydd 
crefyddol. Dywedodd fod yn rhaid iddo ef gael un a fu- 
asai yn gwilio y forge ar y Sabboth. Dywedais mai ei 
waith ef oedd edrych i mewn am hyny, ond na fuaswn 
i ddim yn gwneyd y fath ^beth. Dywedodd fy mod yn 
ei foddhau ef gyda'r goreu ; ond os na wnawn y gwaith 
hwnw ar y Sabboth, fod yn rhaid iddo ef gael un arall 
yn fy lie, gan ofyn, pwy oeddwn i yn feddwl a fuasai 
yn gwneyd y tro ? Dywedais, fe allai mai gwell oedd 
iddo osod un o'r Gwyddelod — fod y rhai hyny qeddwn 



188 



HANES BYWYD 



i yn adnabod o honynt yn myned tuag uffern eisoes. 
Yna gofynais os oedd ganddo wrthwynebiad i mi wneyd 
rhy w beth arall yn ei waith ef a allaswn wneyd ? Dy- 
wedodd nad oedd inewn un mesur. Yna aethym i'r 
gwaith glo am rai misoedd, gyda'r boddlonrwydd mwyaf. 

Yn yr adeg yma, aethym ryw ddiwrnod i dy gwraig 
o Sir Forganwg. Gran fod hon yn gwybod fy mod yn 
enedigol o'r un sir, ymddiddanai am bersonau a pheth- 
au yn hollol anochelgar. Dywedai nad allasai hi aros 
mo'r Cardis, mai dynion drwg, twyllodrus, a dichellgar 
oeddynt oil. Dywedais, Mrs. Bees, nid wyf wedi eu 
cael hwynt oil felly. Yr oedd Daniel Moses gyda ni 
yn Dundaff, ac nid wyf fi yn gwybod am well dyn na 
hwnw. " le," meddai hi, " nid wyf fi yn gwybod dim 
am hwnw." Yr ydych yn adnabyddus ag Evan Mor- 
gan, sydd yma gyda ni yn Sugar Creek — mae ef yn un 
o'r dynion goreu sydd yn y lie. " le, Siencyn bach," 
meddai hithau, "Evan Morgan, Cardi duwiol yw Evan. 
Mae gystal gen' i am y Cardis a neb, os byddant yn 
Gardis duwiol." Yn y dyddiau dilynol, ac i raddau 
hyd y dydd heddyw, mae y gair Cardi duwiol yn ami 
ar fy meddwl. Mae gwir dduwioldeb yn y fuchedd yn 
Uadd rhagfarnau dynion. Gwir fod dynion yn cael eu 
galw gan y byd yn ol y lleoedd y daethant o honynt. 
Mae trigolion y Talaethau yn cael eu galw yn Pump- 
Jcins, Pennyites, Buckeyes, Badgers, Roosters, a Gof- 
fers, &c. Felly dywedwn ninau y geiriau, ISTorthyn, 
Moch Mon, Hwntw, Sir Gaer, a Cardi, heblaw llawer o 
enwau gwael eraill. Ehaid i ni ddyoddef diystyrwch 
gan ddynion, neu fyned yn gymaint fiyliaid a hwythau. 
Os caf y fraint o fod yn dduwiol, nid ydyw o fawr 
bwys beth y caf fy ngalw gan ddynion. 



¥ PARCH. JEKKIH JEHKI^S. 



189 



Cyn ymadael o Brady's Bend;, aethyni yn ol i gapel 
yr Independiaid, heb fawr wrthwynebiad. iNTid oedd- 
wn yn dyweyd nemawr wrtli neb, na neb yn dyweyd 
ond ycbydig wrthyf finan. Beth bynag, ryw foreu 
Sabboth, ataliodd un o'r ymddiriedolwyr y gweinidog i 
fyned i'r pwlpud, a chadwyd yr oedfa yn gyfarfod 
gweddi, a chadwyd cyfeillach neillduol ar ol, cyn ym- 
adael. Cofus genyf fod un o'r rbai a weddient, yr hwn 
a bercbenogai lawer mwy o sel a byfdra nag o wybod- 
aeth, yn dyweyd, " Arglwydd inawr, y maent am ladd 
dy was ; mae yma ryw beth yn atal, ac y mae yn rbaid 
iddo atal byd oni tbyner ef ymaitb. Arglwydd, tyn 
liwnw ymaitb, i ni gael clywed dy was eto," &c. W edi 
atal y gweinidog, buwyd am ycbydig beb bregetbn. 
Pallais a phregethu iddynt, nes y buasent yn adfer eu 
gweinidog i'w le. Dybenodd yr boll ddyryswcb drwy i 
ni fyned ein dau i G-ymanfa Palmyra gyda'n gilydd, er 
dangos i eraill ein bod mewn beddwcb. Pan welais 
fod y gwaitb yn myned yn fwy marwaidd, ac nad oecld 
un rbwystr bellacb ar fy ffordd, meddyliais mai gwell 
fuasai i mi barotoi i ymadael o'r lie, ac edrych pa le y 
gallaswn oreu fyned. Yr oeddwn bellacb, trwy lafur a 
diwydrwydd, wedi diogelu ycbydig arian gogyfer ag 
amgylcbiadau dyfodol. 

Oymerais daitb trwy Pittsburgh, Mount Savage, 
Baltimore, Pottsville, Beaver Meadow, Carbondale, 
Dundaff, Bradford, Blossburgh, ac yn ol at fy nheulu 
i Brady's Bend, gan bregethu ynddynt oil. Awd oddi 
yno trwy Pittsburgh, i lawr ar hyd yr afon hyd Cincin- 
nati, Cairo, ac i'r lan ar hyd afon fawr y Mississippi, 
hyd Galena, ac mewn wagen oddi yno hyd, Dodgeville, 
Wis. Yr oedd amryw Gyniry yn myned gyda ni yr 



190 



HAKES BYWYD 



holl ffordd. Darfu i ni fel teulu aros yno yn Welsh 

Hollow am dri mis, yn nghaban J , yr hwn o'i hael- 

frydedd a'i rlioddodd yn ddidreth tra yn aros yn y lie. 

Ddechreu y flwyddyn 1849, aethom i fyw i "Welsh 
Prairie, gan gymeryd gofal yr Eglwys Gynulleidfaol 
yno, lie yr arosasom am yn agos i wyth mlynedd. Yn 
yr amser hwn, cymerodd y pethau canlynol le. ISTodaf 
rai o'r pethau mwyaf neillduol : Yn y flwyddyn gyntaf 
wedi i ni sefydiu yn y lie hwn, yr oedd Cymanfa y 
Methodistiaid Oalfinaidd yn mis Mehefin. Anfonodd 
y wraig fi i Fox Lake i brynu rhyw angenrheidiau 
bywyd, gan ein "bod yn disgwyl y buasai pobl ddieithr 
yn dyfod i ymweled a ni yn amser y cyfarfod. Pan yn 
dyfod allan, wedi cylymu yr hyn a brynais yn y stor 
mewn napcyn, gofynodd gwr lied dew, yr hwn oedd 
un o bedwar, i mi yn Saesonaeg, " Is this the way to 
Welsh Prairie ?" Dy wedais, " Go ahead." " Is there 
any road turning from this ?" " yes, many." " Which 
of them shall we take ?" " Not any of them, take the 
straight one." " Can you direct us on that ?" Gan fy 
mod ar fy nhraed, dywedais, " If you will carry me, I 
am ready to go there." Dywedodd, "Jump up." 
Gwyddwn yn eithaf mai Oymry oeddynt wrth yr olwg 
arnynt, ac wrth eu siarad hefyd. Gofynasant a oedd- 
wn yn adnabod William Jones, y pregethwr; Ellis Wil- 
liams, Dafydd Owen, ac amryw eraill ; a bod pregeth- 
wr Dissenters yno hefyd, o'r enw Jenkin Jenkins, a 
oeddwn yn adnabod hwnw? Atebais hwyht yn gad- 
arnhaol. Yr oeddwn yn ceisio bod yn Ianciaidd yn fy 
iaith, yn siarad o hyd yn Saesonaeg. "A glywsoch 
chwi Jenkins yma yn pregethu ?" " Do, amryw weith- 
iau." "Beth ydych chwi yn feddwl am dano ef?" 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



191 



"Os nad oes rliyw rai yn meddwl mwy am dano Dag yr 
wyf fi yn ei feddwl, nid ydynt yn meddwl ond ychydig 
iawn am dano." " le, dyna hi." Yn mhen ychydig, 
gofynodd, " Ai nid chwi yw Jenkins?" "Dyna mae 
dynion yn fy ngalw i." "Paham na buasech yn dy- 
weyd ?" " Paham na buasech chwi yn gofyn ?" Pwy 
oeddynt ond ;yr hen wr Jehu, Kacine, a'r Parch. John 
Evans, Prairieyille. Daethant yn gyfeillion gwresog i 
mi ar ol hyn. 

Y convention. 

Mae rhan fawr o eglwysi Oynulleidfaol a Phresbyter- 
aidd Wisconsin, wedi ymuno i fod yn un yn yr hyn a 
elwir Convention, ac i'r Convention hwn y perthyn 
chwech o'r hyn a elwir District Conventions. Gan nad 
oeddwn eto wedi ymuno mewn un cysylltiad gweinid- 
ogaethol yn Wisconsin, wedi i mi gael fy llythyrau o Bres- 
bytery Montrose, a Chymana Gynulleidfaol Ohio, aeth- 
ym 1 Ddistrict Convention Madison, yr hwn a ymgyfar- 
fyddai yn Lake' Mills. Yr oedd ganddynt fath o gyffes 
athrawiaethol, a rheolau er dyfod fw hundeb, a'u bod i 
holi y rhai a fyddai yn dyfod atynt, er mwyn cael 
boddlonrwydd am eu golygiadau crefyddol. Holasant 
fi yn lied fanwl, ac yn mysg pethau eraill, pa un ai 
trwy y Gair, neu yn ddigyfrwng y mae yr Ysbryd Glan 
yn gweithredu yn gadwedigol ar yr enaid ? Dywedais 
ei fod yn gwneyd fel yr oedd yn dewis — mai Pen Ar- 
glwydd yw efe — fod yn rhaid i ni addef ei weithrediadau 
penarglwyddiaethol ar blant heb gyfrwng y Gair, neu 
ein bod yn gwadu pechod gwreiddiol, &c. Yr oeddynt 
yn ymddangos yn siriol iawn, ac yn y diwedd yn cy- 
meradwyo fy marn yn fawr iawn. Cefais hwynt yn 



192 



HAKES BYWYD 



bobl liynod ysadrechgar, ac awyddus i wneyd daioni 
gyda'r aclios goreu. 

Tua'r flwyddyn 1853, gwnaeth yr enwad Cynulleid- 
faol anrheg i'w brodyr yn Wisconsin at ddileu dyled 
eu capeli, ac er adeiladu rhai newydd. Cadwyd cyfar- 
fod yn Watertown er mwyn rlianu yr arian yn y dull 
goreu er cynydd a lies yr achos. Yn inhlith pethau 
eraill a fu dan sylw, cynygiodd rhyw un, ac eiliwyd ef, 
nad oedd dim o'r arian i fyned at ddileu dyled y capeli ag 
oedd ar waith, neu y rhai a adeiladwyd yn barod, ond 
eu bod i gael eu rhoddi at adeiladu capeli newyddion, 
yn hollol yn y lleoedd newyddion, lie nad oedd capeli 
o'r blaen. Wedi dadleu am betli amser ar y cynygiad 
liwn, ac arwyddion tebygol y buasai yn cael ei gymer- 
adwyo, cododd Siencyn ar ei draed, a dywedodd. Yr 
ydym ni ar Welsh Prairie wedi adeiladu capel, ond yn 
metliu ei orphen, ac yr ydym mewn tipyn o ddyled. 
Os pasia y penderfyniad yna, yr wyf fl yn meddwl mai 
gwell fyddai i ni losgi y capel sydd genym heb ei or- 
phen, er mwyn dyfod, yn ol y penderfyniad yna, i'r 
hawl o gael rhan o'r arian i adeiladu capel newydd. 
Mewn canlyniad i'r fath ddywediad, methodd y pender- 
fyniad basio. 

Pan yr ystyrioni nad oedd yr egiwys oedd dan fy 
ngofal ond gwan, ac analluog i wneyd ond ychydig at 
fy nghynaliaeth, rhesymol yw meddwl mai fy nyled- 
swydd oedd, dan yr amgylchiadau, i wneyd rhywbeth 
arall. Trwy fy mod yn adnabyddus a goruchwylwyr 
y Gymdeithas Draethodol yn New York, a bod arnynt 
cisiau colporteurs, rhoddais ran o'm hamser at y gwaith 
hwnw. Prynais geffyl a gwagen. Mae hanes y ceffyl 
hwn fel y canlyn. 




Y PAECH. JEKKIK JEKKIIs T S. 193 

DOSEAK Y CEEFYL "DIG." 



Ceffyl hynod iawn oedd Die — prynwyd ef yn y fl. 
1849 — o liw gwineu, o faint cyffredin, yn gryf yn 
fewnol, ond nid yn yr olwg allanol ; gallesid meddwl 
ar yr olwg gyntaf arno ei fod yn un diog, eto yr oedd 
yn fywiog iawn. Yr oedd yn nodedig o gall, ac yn 
hynod o gyfrwys. Tra yn yr harness safai bob amser 
heb achos i'w gylymu, ac ni ddangosai un awydd, pan 
ar ei daith, i gyraedd cyflymdra, ond teithiai yn rhwydd 
o enwech i saith milldir yr awr, gan lusgo yn ami 
Iwy thi trymion ; a phan ddeallai fod ei berchenog am 
fyned heibio i'r wageni fyddent o'i flaen ef, byddai Die 
yn sicr, nid yn nnig o wneyd ymdrech, ond hefyd o 
Iwyddo i fyned o'u blaen. Pan yn rhydd yn y cae ni 
fedrai neb ei ddal, os byddai newydd gael ceirch. Ym- 
ddangosai wedi hir drafaelio, ar ben ei daith, yn ber- 
ffaith ddiflino, ac yn ami teithiai haner can' milldir y 
dydd. Os buasai porfa Die yn Irwm, er yr ymddang- 
osai yn dra llonydd ar hyd y dydd ar y maes, gyda'r 
tywyllnos neidiai yn rhwydd dros y fence uchaf, ac 
mor fuan ag y llanwai ei fol, dychwelai gyda'r tin 
rhwyddineb. Yr oedd yn cam yn fawr gael ei lanhau, 
a phlethn ei fwng, gan ymddangos yn llawen dan y 
driniaeth. Yr oedd, fel llawer eraill, yn caru cael ei 
ganmol, ac yn deall pan ddywedid ei fod yn geffyl da. 
Pan ar ei daith, ac wedi chwysu, nid yfai ond yehydig 
neu ddim dwfr, ond os dygwyddai i'r ostler ei dwyllo, 
drwy beidio ei ddisychedu yn y boreu, elai at y pump 
ei hunan, ac yfai hyd ei ddigoni. Perthynai iddo gryf- 
der dihafal; yr oedd yn ddigon galluog i aredig ei 
hunan, ac i lyfnu eilwaifch ; cariai y gwair a'r yd i'r 
ysgubor ei hunan, y coed tan, ar cydau o'r felin; ao 



194 



HAKES BYWYD, &G. 



yr oedd gyda'r goreu wrth y machine dyrnu. Cariodd 
yn llawen lu o bregethwyr o bryd i bryd. Bu yn was- 
anaethgar iawn i grefydd ar y pen yma, yn ogystal a 
chario llyfrau ei feistr dros y Gymdeithas Draetbodol. 

wnai wahaniaeth rhwng y gweinidogion, byddai yr 
un mor barod i gario Methodist, neu Fedyddiwr, ag 
oedd i gario Cynulleidfawr, ac ni syrthiai cddiwrth ei 
ras tra yn cario Wesley. Er fod gan Die ras parhaol, 
eto cafodd lawer iawn o gam. Unwaith, pan oedd ei 
berchenog ar ei ol, yn nghyd a dyn pwysig arall, a 
boxied mawr o lyfrau, wedi teitbio o "Welsh Prairie 
byd Berlin, yn Wisconsin, a dwy fiilldir yn mhellacb, 
gofynwyd i'r lletywr, a oedd wedi rhoddi ceirch i Die ? 
" Ydwyf yn wir (ebai efe) rhoddais iddo ddwy gornen" 
Gofynaf i bob rheswm, os oedd hyny nemawr gwell 
na dim, wedi teithio y fath bellder? eto, nid ym- 
ddialai, ond parhaai ei nerth yn ddiysgog. 

Yn ysbaid yr wyth mlynedd y bu yn meddiant 
Srencyn, aeth ei glod yn fawr, canmolid ef gan bawb 
a'i hadwaenai, ac nid heb ei haeddu. Gwerth ei bryn- 
iad ef, a'r wagen, a 7 r harness, yn Beaver Dam, Wiscon- 
sin, oedd $80 ; a gwerth wyd ef a'i gebystr, i Fethodist 
Oalfinaidd, am $120. Eto parhaodd yn ei ffyddlondeb. 
Trwy y cysylltiad newydd hwn trodd Die o fod yn 
Annibynwr i fod yn Fethodist. Yn ami y dywedai ei 
berchenog newydd wrth yr hen, mewn cellwair, " Fod 
Die wedi troi yn Fethodist, am ei fod yn awr yn arfer 
cyrchn at gapel y Corff, ac wedi gadael yr hen lwybr- 
au." Yr atebiad a gafodd oedd, gan fod ei gariad yn 
parhan yn gryf at yr hen geffyl, nad oedd neb yn eu 
plith mor ddiragfarn a Die. Os ydyw ceffylau yn an- 
farwol, fel y tybia rhai, dylai Die gael ei ddigonedd o'r 
gwair a'r ceirch goreu yn y byd a ddaw. 



MOSES STKONG. 



Yr oedd y dyn hwn yn gyfreithiwr talentog o Min- 
eral Point, Wisconsin, pan yr oeddwn yn cario llyfrau 
y Gymdeithas Draethodol. Digwyddodd ei fod ef a 
minau yn aros am noswaith mewn ty tafarn yn Pardy- 
ville, swydd Columbia. Yr oedd yn ddyn cryf, tew, 
gwrol, hunanol, a hynod o ffraeth, ac yn ysgolhaig 
tu hwnt i'r cyffredin. Gosodwyd ni i gysgu yn yr un 
ystafell, ond nid yn yr un gwely. Oyn cysgu gofynodd 
i mi yr liyn a ganlyn, " What is your name ?" dywed- 
ais, Jenkin Jenkins. " My name is Moses Strong. Of 
what nation are you ?" I am a Welshman. " And I 
am a Yankee. What is your occupation?" I am a 
Minister of the Gospel. "And I am a Lawyer. To 
what denomination do you belong ?" To the Congre- 
gationalists. "And I am an Episcopalian. What is 
your politics V 9 I am a Eepublican. " And I am a 
Democrat." Yr oeddem yn hollol groes i'n gilydd yn 
mhob peth. 

Dranoeth yr oedd y Court yn eistedd yn Wiosenia, 
ddwy filldir o'r lie yr oeddem y nos o'r blaen. Troais 
i'r bar-room i gael talu am le y ceffyl, pwy oedd yno 
ond chwech neu saith o gyfreithwyr, ac yn eu mysg 
Mr. Moses Strong. Cynygiwyd i mi beth brandy i'w 
yfed, yr hyn yr oeddynt hwy yn ei wneyd. Dywedais 
nad oeddwn yn arfer gwneyd, a buasai yn llawn cys- 
tal iddynt hwythau i roddi heibio y fath arfeiad. Yna 
cododd Moses Strong i fyny, a dywedodd rywbeth 
tebyg i hyn. " Dyma y gwr y bum yn cysgu yn yr un 



196 



HAKES BTWYD 



ystafell ag ef neitbiwr. Mae yn myned a ? i lyfrau oddi- 
amgylch i wneyd dynion yn dduwiol, ac na wn i betb 
Iiefyd — os oes gydag ef air o gyngor i ni,.fe allai y 
byddai o fawr les i ni." Dywedodd y petbau byn, a 
Uawer yn rbagor, mewn cellwair a rbitb boneddigeidd- 
rwydd. Anercbais hwynt, gan ddywedyd, Foneddig- 
ion, yr wyf yn teimlo yn ofidus drosocli. Dynion 
gwybodus, a'u dyledswyddau mewn swyddi gwladol, i 
weinyddu cyfiawnder tuag at eraill, ond yn bollol an- 
nghyfiawn tuag atynt eu bunain, yn dinystrio eu cyrff 
a'u herieidiau, eu nodweddiadau nioesol a'u bamgylch- 
iadau naturiol ; yn lie gwneyd daioni i gymdeitbas, y 
maent, trwy eu hesiamplau annuwiol, yn bla drewedig 
yn mysg eu cydgreaduriaid. Dyma Moses Strong, o 
Mineral Point, dyn o alluoedd meddylgar, o graffder yr 
eryr, a'i gymwysderau bynodwiw yn ei bollol gyf- 
addasu i fod yn Llywydd yr Unol Dalaethau. Gwel- 
wcb ei lygaid treiddgar, ei dalcen ucbel a llydan ! y 
fatb drueni ei fod yn camddefnyddio ei dalentau ys- 
blenydd, nes llitbio y fatb nifer o gyfreitbwyr i gael 
trwynau cochion fel ef ei bunan, ac arwain eraill fel 
defaid i'r lladdfa trwy ei swynion dieflig. 

Diolcbodd y gwr i mi am fy araetb hynod, a dywed- 
odd nad oedd am i mi wneyd byn beb dal, a rboddwyd 
wytb dolar o gasgliad i mi am fy mod mor ddidderbyn 
wyneb. Diolcbais iddynt, a dywedais y buaswn yn 
rhoddi bysbysiad am dano yn yr American Messenger. 
Er nad oeddynt yn foddlon i byny, felly y bu, a rbodd- 
ais y Temperance Manual yn rbodd iddynt, ac ymad- 
ewais a hwynt. 



X PARCH. JEKKIH JENKINS. 



197 



FFUBITAD EGLWYSI. 

Yn yr ainser hwn ffurfiais dair o eglwySi Cynulleid- 
faol, uu yn Montdello, uh arall yn Rosendale, a'r dry- 
dedd yn Ixonia, ger Watertown. Hefyd, ffurfiwyd yr 
Eglwys Gynulleidfaol yn Big Eock, ac ordeiniwyd y 
Parch. John Daniels, yn awr o'r Mynydd Bach, Mot- 
ganwg, Cymru, gan y Parch. Eichard Morris, Prairie- 
yille, a minan. Hefyd, aetli y Parchn. David Jones, a 
Lochlin, a minau, i ffnrfio Eglwys Gynulleidfaol yn 
Illinois, ac i ordeinio y Parch Griffith Samuel ; ac ordein- 
iwyd y Parch. Evan Owens yn Berlin, gan y Parch. David 
Lewis a minau. Aeth y Parch. Evan Owens a minau 
i sefydlu y diweddar Barch. John Parry yn weinidpg 
ar Eglwys Gynulleidfaol Eacine. Digwyddodd i'r 
coelbren syrthio arnaf fi i ddyweyd ar ddyledswydd yr 
eglwys tuag at en gweinidog. Cymerais yn destyn 2 
Bren iv. 10. "Gwnawn, atolwg, ystafell fechan ar y 
mur, a gosodwn iddo yno wely, a bwrdd, ac ystol, a 
chanwyllbren, fel y. tro efe yno, pan ddelo efe atom ni." 

Sylwais, I. Fod gweinidog yr efengyl yn wr Duw. 

1. Duw a'i cododd i'r adwy. 

2. Duw sydd wedi ei ddonio at ei waith. 

3. Cenadwri oddiwrth Dduw sydd ganddo i'w thraethu. 

4. Ehaid iddo yn y diwedd roddi cyfrif i Dduw am 
yr hyn a ymddiriedwyd iddo. 

II. Dyledswydd yr eglwys tuag ato. JSTid yn unig 
iw wrando, gweddio drosto, a dweyd yn dda am dano, 
ond hefyd gyfranu at ei angenrheidiau tymorol, a chy- 
sur ei deulu. 

1. Y mae y rhai sydd ganddynt barch i weision Crist 
yn chwilio yn ymofyngar am gael gwneyd rhyw beta 
er eu cysur. 



198 



HAtfES BYWYD 



2. Ni bydd y rhai sydd yn chwilio am le i wneyd da- 
ioni yn hir cyn cael gwybod beth iV wneyd. 

3. Mae y rhai sydd am wneyd rhyw beth at yr achos 
yn awyddus befyd am gael eydweithrediad eraill. 
" Gwnawn, atolwg." ■ 

4. Mae gwir ysbryd gweithgarwch yn dechreu gar- 
tref. Adnod 9fed. " A hi a ddywedodd wrth ei gwr," &c. 

III. Y penderfyniad — gwneyd ystafell fechan ar y 
mnr, 

1. Mae eisiau ty ar bregethwr. Gwna ty bychan y 
tro, os na bydd ei denlu yn fawr ; ty cyfleus a hardd 
yn ei gynllun, yn ddidwyll, clyd, a gweddus ei wneuth- 
nriad. 

2. Ar y mux. Ty y gwyliedydd yw, fel y gallo weled 
y rhai sydd tu fewn, a'r rhai sydd o'r ty allan. Mae 
talu rhent yn difa ei gyflog, ac yn ei gadw yn llwm. 

3. Yr eglwys bia'r ty, ond ei fod yn hollol at wasan- 
aeth y gweinidog. 

IV. Dodrefn y ty. 

1. G-wely iddo gysgu, a lie i ddieithr hefyd. " Nac 
anghofiwch letygarwch." "Yn lletygar." 
3. A bwrdd iddo fwyta. Ehaid iddo gael bwyd, cyllell 
fork, &c. 

3. Ac ystol. Nid all ef ddim bod yn ei sefyll o hyd. 
Ehoddwch ryw beth iddo heblaw ei drwnc i eistedd i 
lawr. 

4. Canwyllbren, a chanwyll ynddo, i ddarllen, ac ys- 
grifenu. Rhaid cael llyfrau i ddarllen, papyr ac ink i 
ysgrifenn. 

5. Gwnewch bethau fel y dylech en gwneyd, fel y 
byddo ganddo gar tref i fyw yn gysurus, fel na byddo 
arnocli gywilydd pwy fydd yn ymweled ag ef. 

6. Gwna Duw eich gweinidog, ac eraill, eich ben- 
dithio. " Yn gwneuthur daioni na ddiogwn, canys yn 
ei iawn bryd y medwn, oni ddiffygiwn." Amen. 



GATE AM DALAETH MINNESOTA. 



Trwy fod y Parch. Kobert D. Thomas (Iorthryn 
Gl-wynedd), newydd ddyfod a Uyfr hardd allan o'r wasg, 
ni ddywedaf ond ychydig.am y Dalaeth, gan y gall y 
sawl a ewyllysio weled yr oil sydd angenrheidiol yn y 
llyfr hwnw. Eto, rhesymol yw disgwyl gan un sydd 
wedi byw yn y Dalaeth lawn un-mlynedd-ar-bymtheg 
ryw nodiadau a allent fod yn llesol i'r rhai sydd am 
wybod mwy am dani. 

Mae Minnesota yn agos gymaint arall ag yw Talaeth 
New York, yn cynwys 88,000 o filldiroedd pedair- 
onglog (square miles) ; tua deuddeg o weithiau gy- 
maint a Chymru. Yn ogleddol iddi mae y rhandir 
Prydeinig ; yn ddwyreiniol, terfynir hi gan Wisconsin, 
afon fawr y Mississippi, a Llyn Superior ; i'r de gan 
Dalaeth Iowa, ac i'r gorllewin gan Eandir mawr Da- 
kota. Mae ei lledred gogleddol yn cyrhaeddyd o'r gradd 
43 hyd y gradd 49, ac afon fawr. 

Am y ddwy flynedd ddiweddaf yr arosais yn Welsh 
Prairie, bum yn General Agent dros y Missionary As- 
sociation yn mhlith y Oymry. Trwy fy mod wedi 
gwerthu fy lie, penderfynais y buaswn yn myned i Big 
Rock, Illinois, am un nwyddyn, er mwyn myned i 
Minnesota. Yn mis Mai, 185 G, cychwynais gyda'r 
teulu i'r lie dywededig a sefydlasom mewn lie a elwir 
Butternut Yalley, lie yr ydym yn aros hyd yn bresenol. 
Efurfiais yno ddwy eglwys fechan Gynulleidfaol, a 
gweinyddais iddynt hyd oddeutu dwy flynedd yn ol. 



200 



HAKES BYWYD 



Mae y Parch. Philip Peregrine yn gweinidogaethu idd- 
ynt yn Butternut Valley yn awr, a minau pan y gallwyf ; 
a'r Parch. Griffith Samuel yn South Bend. Ffurfiais 
hefyd un eglwys Bresbyteraidd ar y Big Cottonwood, a 
dwy Ysgol Sabbothol, Yr wyf yn myned yno yn bar- 
haus yn awr ac yn y man, ac hefyd i Lake Crystal, a 
manau eraill. Mae Minnesota yn rhedeg trwyddi o'r 
llyn sydd ger yr Afon Goch i Fort Snelling, ger St, 
Paul. Mae y gogledd-ddwyreiniol iddi yn lied goed- 
iog, a'r rhanau gorllewinol yn brairies llydain, agos yn 
wastad, a llawer o lynoedd o wahanol faintioli, ac yn 
brinach o goed. Mae'r priddellau yn gyffredin o ug- 
ain modfedd i ddeugain o ddyfnder. Gwlad hynod yw 
am wenith, ceirch, haidd, rhyg, corn, cloron, gwair, a 
phorfeydd. Ei dyfroedd sydd iachus, a 11a wn o bysgod. 
Mae ynddi gyflawnder o gwningod, hwyaid, a ieir y 
prairies, a gwyddau yn y gwanwyn a'r hydref. Mae ei 
railroads yn ami, ei threfydd masnachol yn lluosogi, a 
digonedd o lo mewn rhai manau ynddi. 

Mae ymabedwar neu bump o sefydliadau Oymreig ; ond 
hwn, yn Swydd Blue Earth yw y mwyaf o lawer. Yma y 
mae chwech o gapeli gan y Trefnyddion Calfinaidd ; 
dau gan y Cynulleidfaolion, heblaw amryw ysgoldai lie 
yr arferir addoli yn yr iaith Gymraeg. Gellir cael cartref- 
leoedd o gant a thriugain o erwau am ganoedd lawer o 
filldiroedd, ond talu pymtlieg dolar fr Llywodraeth ; a 
digonedd o leoedd eraill am bris isel, yn ol y gwahanol 
fanau, a'r cytleusderau y byddont, a'r driniaeth a gaw- 
sant. Mae yn lie dychrynllyd i feddwon, a dynion 
diog. Gwna y naill rewi i farwolaeth yn eu meddw- 
dod, tra y bydd y Hall yn sicr o ddyoddef mwy nag 
sydd raid iddo yn y gauaf, Mae dwy section o bob 



T PARCH. JEHKIST JENKINS. 



201 



plwyf wedi en trwyddedu, er rnwyn addysg y plant 
Bernir ei bod yn liynod iachus — awyrgylch sych, 
deneu, a llewyrch haul digwmwl y rlian fwyaf o'r am- 
ser ; y tywydd yn bur sefydlog — ainbell ystorni ddy- 
chrynllyd — y mellt yn oleu iawn, a'r taranan yn gryf- 
ion a thrystfawr. 

O Minnesota braf , 

Ac iachaf yn y byd, 
Mor hyf ryd yn yr haf 
Yw byw lie na bo'r cryd ; 
De'wch atom, Gymry, yn ddioed, 
Heb aros dim, os geliwch dd'od. 



Y PAECH. MOEEIS EOBEETS, EEMSEN, A ME. 
WILLIAM MAXY, CAEBONDALE. 



Amrai flynyddau yn ol, yr oedd Cynianfa yn Car- 
bondale, a llawer o bobl wedi ymgynull yn ngbyd. Yn 
uii o'r oedfaon yr oedd Mr. Eoberts yn pregetbu; 
pan tua baner ei bregetb, wedi myned i bwyl wrtb 
ddyweyd am drefn y cadw, dywedai am railroad fawr 
yr iacbawdwriaetb, clywid Maxy yn dy weyd, " Amen, 
Amen," fel y byddai yn arfer. Yn mhen ycbydig, dy- 
wedai Morris, gan droi ei law yn ei wallt, "Bobl fach, 
ar y railroad hon y mae y locomotive dwyfol, a thrain 
nolle ar ei hoi." Dyma dair o'r ceir, y G-ymdeithas 
Genadol Dramor, mae lion yn cario'r efengyl i wledydd 
paganaidd. Parhaai Maxy i waeddi, " Amen, Amen." 
Ychwanegai at hyny befyd, " O'r goreu, fy ngwas i." 
Dyma gar nolle arall, y Gymdeithas Genadol Gartrefol, 
mae hon yn cynorthwyo eglwysi gweiniaid, sydd yn 
analluog i gynal y weinidogaeth yn eu plitb eu bunain, 
ac i blanu eglwysi newyddion mewn lleoedd oeddynt 
amddifad o'r efengyl o'r blaen. " Amen, Amen, dyna hi, 
fachgen." Dyna gymdeitbas arall, y Gymdeitbas Eeibl- 
au, i roddi Gair y Bywyd yn mbob iaitb, i boll drig- 
olion y byd. "Amen, Amen, dyna bi eto, facbgen/' 
Dyna gymdeithas arall hynod iawn, sef y Gymdeitbas 
Draetbodol. Mae yn bon le i'r mercbed a'r gwragedd 
i fyned a'r efengyl i'r tai, ac i bob man 11© y byddo 
dynion. " Amen bytb, dyna bi eto." M&e cymdeitbas 
arall yn awr ar droed, ac un enwog yw M befyd, sef y 



Y PAKOH. JENKIK JENKINS. 



203 



Gymdeithas Ddirwesol, i wneyd y meddwon yn sobr, 
i newynu yr hen saloons budron yma, a dysgu dynion 
i fyw fel y dylent; dyma y ffordd i gael y byd i drefh 
briodol. loan Fedyddiwr yw yr engineer — dysgyblion 
loan, jnmpiwch i mewn iddo gyda brys. Pan oedd 
Mr. Eoberts yn dyweyd am y gymdeithas lion, trwy 
n ad oedd Maxy yn ddirwestwr, ac yn caru llymed, yn 
lie dyweyd "Amen," fel cynt, ysgydwai ei ben, a dy- 
wedai, "He, beth yw hyna sydd gen't ti?" 

Wedi dybenu yr oedfa, awd i dy Mr. Maxy i de (un 
caredig a lletygar iawn ydoedd). Pan wrth y bwrdd, 
gofynodd Mr. Eoberts i Maxy, paliam na buasai yn 
dyweyd " Amen " pan oedd ef yn dyweyd am y Gym- 
deithas Ddirwestol, fel ag y gwnai pan oedd yn dy- 
weyd am y cymdeithasan eraill? Yr ateb a gafodd 
oedd, "Kid wyf fi ddim yn 'mofyn dy gymdeithas ddir- 
westol di, 'does dim o'i heisian arno i." 

Eoberts — "Md yw yr yfed yma yn gwneyd dim lies 
i chwi, fe fyddai yn well i chwi o lawer iawn ei roddi 
heibio." 

Maxy — "Yr wyf fi yn gwybod yn well na hyny; pan 
j byddwyf fi yn tyllu yn y gwaith, a'r llwch yn dyfod 
Cm genau, a minau yn gweithio yn galed, mae llymed 
bach y pryd hwnw ynfine iawn; nen yn yr hwyr, ar ol 
bod yn ddyfal trwy'r dydd, mae yn gysurus anghy- 
ffredin i gael llymed y pryd hyny hefyd, we? di." 

Eoberts — " Wei, Maxy, mae yn rhaid i chwi joinio 
dirwest, neu mae yn rhaid eich diarddel o'r eglwys. 
Mae gyda ni yn awr, yn State New York, engine fawr, 
ac yr ydym yn cylymu y chain am yddfau yr hen 
stympiau, ac y mae yn en tynn hwy o'r gwraidd bob 



204 



HASTES BIWYD 



un; ac yr wyf fi yn meddwl fod yn rhaid tynu yr he n 
yfwyr yma hefyd o'r eglwysi." 

Maxy — "Nid alii di ddim, fy ngwas i; yr oeddwn i 
yn aelod yn eglwys Cross, Penmaen, cyn i ti gael dy 
eni, na son am danat ti na dy ddirwest; nid wyf ti 
ddim wedi meddwi erioed, nid alii di wneyd dim i mi. 
Am dy engine sydd gyda ti, yn State New York, i godi 
stympian, eu gadael hwy i bydru eu hnnain yr y'm ni 
yma, ac y mae yn llawn cystal i ti fy ngadael inau yn 
llonydd, ni fyddaf fi ddim yn hir ar dy Jffordd di, nac 
ar ffordd neb arall ychwaith." 



PEEGETH. 



" Crist a'n llwyr bryaodd oddiwrtli felldith y ddeddf, gan ei 
wnenthur yn felldith trosom; canys y mae yn ysgrifenedig, 
Melldigedig yw pob un sydd ya nghrog ar bren." — Gal. iii. 13. 

Planwyd Cristionogaeth yn foreu yn Galatia, yn } T 
flwyddyn 50, gan Paul, ac yn y flwyddyn 54 ymwelodd 
a hwynt. Act. xvi. 18, 23. Ysgrifenwyd yr epistol 
hwn o Corinth. Ni bu Paul yn Ehufain am 10 mlyn- 
edd wedi hyn. Hwn yw yr epistol cyntaf a ysgrif- 
enodd. Yr oedd yr eglwys hon yn gymysg o Iuddewon 
a Chenhedloedd; yr olaf oeddynt luosocaf. . Prawf 
galarus o lygredigaeth foesol dynolryw yw, fod per- 
sonal! neillduol, ac eglwys hefyd, yn llaesu ac yn ym- 
ollwng oddiwrth burdeb athrawiaeth yr efengyl hyd 
yn nod yn nyddiau Paul. Diffyg y Galatiaid yn benaf 
oedd, cymeryd eu tynu ar gyfeiliorn gan eu hathrawon 
Iuddewaidd, y rhai a ddywedent, oddieithr iddynt 
gymeryd eu henwaedu nad allent fod yn gadwedig, 



Y PABCH. JBISTKIU" JEKKINS. 205 

gan osod y ddeddf yn lie Crist. Er eu gosod ar eti 
gocheliad yn erbyn y cyfeiliornad hwn, mae yr apostol 
yn dangos mai trwy ffydd y cyfiawnhawyd Abraham, 
ac nad oes neb yn wir blant i Abraham ond y rhai 
sydd yn credu yn Nghrist ; a bod y rhai a ymlynant 
wrth weithredoedd y ddeddf, fel sail eu cymeradwyaeth 
gyda Duw, dan felldith. 

Mae dwy ffordd i fywyd, un i'r dieuog, a J r Hall i'r 
cuog ; a chart ein bod ni oil yn euog, fod yn rhaid ym- 
wadu a ? r gyntaf, trwy ein bod tan felldith y ddeddf; 
ac felly, mai yr olaf yw ein ffordd ni, sef trwy ffydd yn 
JSTghrist. 

I. Ystyriwn ein sefyllfa dan felldith y ddeddf. Mae 
y ffaith yn anwadadwy, oblegid pe na buasem dan fell- 
dith y ddeddf, ni buasai eisiau ein gwaredu oddiwrth y 
fath felldith. Yn fwy neillduol. 

1. Mae ein bod yn ddarostyngedig i felldith y ddeddf, 
yn golygu ein bod dan rwymau anghyfnewidiol i 
ufuddhau iddi. Y fath yw y ffaith, nas gallwn byth 
ymryddhau o'n rhwymau i garu Duw a'n cymydog, 
trwy un amgylchiad a ddichon ddigwydd trwy holl 
gylch ein bodolaeth. Nid yw pechod yn ein rhyddhau, 
mwy nag yw tori amod yn rhyddhau oddiwrth gytun- 
deb. Md yw gras yn gwneyd hyn, oblegid gwaifch 
hwn yw gosod y gyfraith yn ein calon, ac ofu Duw 
ynom. 

2. Ein bod dan rwymau i ufuddhau a chadw y gyf- 
raith. Darfu i ni ei throseddu yn ei holl ranau. Er 
nad yw pob un yn euog o*r un math o ddrwg a'r Hall 
yn hollol — o gyflawni yr un pethau, mae pawb wedi 
ymadael oddiwrth fuchedd Duw, ac wedi troseddu eg- 
wyddorion rhwymedigaeth, ac felly yn euog o'r cwbl. 



206 



HAXES BIWYD 



Mae caniatau un pechod, yn dangos nad ydyni yn yni- 
gadw oddiwrth bechodau eraill oddiar un parch fr 
Arglwydd, ond oddiar ryw is-ddyben sydd yn rhy fyr 
o ogoniant Duw ; am hyny y niae'r Iuddew a'r Cenedl- 
ddyn tan bechod. Khuf. iii. 10. "Hid oes neb cynawn; 
nac oes un." Iago iii. 10. 

3. Wedi troseddu y gyfraith ddwyfol, a myned yn ol 
am ogoniant Duw, hyd yn nod pan y mae nfudd-dod 
yn rbanol wedi eael ei wneyd, yr ydym yn anocheladwy 
tan felldith. Mae pob cyfraith a chosb yn gysylltiedig 
a hi, onide ni byddai ynddi rym. Mae y gyfraith 
ddwyfol wedi cysylltu marw a'i throseddiad. Mae ben- 
dith a melldith yn pertbyn iddi ; y naill fr ufudd a ? r 
Hall f r anufudd, a chan ein bod ni yn pertbyn f r des- 
grifiad olaf, yr ydym tan y felldith. Gran hyny, gad- 
ewch i ni wneyd ymchwiliad i gynwysiad y gair braw- 
ychns hwnw, " Melldith y ddeddf." 

(1.) Mae yn gosb yr hon a weinyddir, neu a dyhir 
ei bod, oddiwrth uwchlaw galln dynol. Kid ydyw 
rhegfeydd a melldithion dynion drwg, ond yn gosod 
allan eu hannnwioldeb a'u dyniuniadau llidiog at er- 
aill ; ond y mae melldith sylweddol yn dyfod oddiwrth 
Dduw, neu ryw nn tan ei awdnrdod. Pan ddatganodd 
JSToah y felldith ar Ham, yr oedd yn gwneyd hyny 
trwy ddylanwad prophwydoliaeth ; a phan anfonodd 
Balac am Balaam i felldithio Israel, yr oeddid yn tyb- 
ied ei fod yn cymdeithasn a'r Duwdod, neu ryw allu 
anweledig. Nid yw melldith y brenin hudoledig, neu 
offeiriaid pabaidd, ddim yn y byd; ond y mae bod dan 
felldith Duw yn beth dychrynllyd, ac nid oes diangfa. 

(2.) Mae melldith deddf gyfiawn Duw yn rliwymo'r 
pechadur i gosb dragywyddol. Yr oedd bygythiadau 



Y PAECH. JENKIH JENKINS. 



207 



ofnadwy yn dilyn y troseddiad o gyfraith Moses. Dent, 
xxyiii. 15 — 19. Er fod y melldithion hyn yn benaf 
yn cael en bygwth am bethau tymorol, ag y gall dyn- 
ion dan yr efengyl ddianc, eto y maent dan felldith 
ysbrydol, yr lion sydd yn llawer mwy ofnadwy, sef eu 
taflu ymaith oddiwrth nawdd Duw am byth, mewn 
anobaith am ymwared. Md yw y by wyd presenol ond 
oediad o'r Hid a fydd. 

II. Ein prynedigaeth. "Crist a'n llwyr brynodd 
oddiwrth felldith y ddeddf, gan ei wneuthur yn fell- 
dith trosom." 

1. Md dyma y mesur oedd y gyfraith yn ei ddarparn. 
Nid yw, ychwaith, yn ol dull a threfn cyfiawnder per- 
sonol, ond darpariaeth hynod o ddyfais y Pen-Llyw- 
ydd ei hun. Nid yw y gyfraith yn darparn cyfnew- 
idiad personan, ond yn gofyn yr enaid a bechodd i 
farw. Pe buasai i'r gyfraith redeg ei chwrs, bnasai yn 
rhaid i ni oil farw. Mae darpariaeth prynedigaeth yn 
gyfan-gwbl o ras. 

2. Mae ein rhyddhad oddiwrth y felldith yn cael ei 
effeithio mewn ffordd sydd yn diogelu anrhydedd y 
gyfraith, yn gystal ag iachawdwriaeth y pechadur. 

Mae dau fath o brynedigaeth — trwy bris, nen werth, 
a thrwy allu, ac y mae y ddau yn ateb i'n sefyllfa ni. 
Pan y byddo y llywodraeth drosom yn dreisiol, nid oes 
heddwch i gael ei wneyd a'r gelyn, na phris iV gynyg 
am ei waredigaeth, ond rhaid gosod nerth yn erbyn 
nerth ; ond pan y byddo gallu i gadw yn gaeth yn gyf- 
iawn, rhaid i'r rhyddhad gymeryd lie trwy dal neu 
heddychiad. Mae gwaredu cyfaill o law gelyn, fel y 
gwaredodd Abraham Lot, trwy rym arfau ; ond y car- 
charor a gedwir yn gyfreithlon a ollyngir trwy iawn 



208 



HAHES BYWYD 



neu daliad, fel y rhyddhaoddd Paul Onesimus, nen 
Juda Benjamin. Mae ein rhwymau i gyfraith Duw 
yn gyfiawn, a'n haeddiant o'r felldith felly hefyd. Nid 
gwiw amcanu treisio y gyfraith ddwyfol. Ehaid i'r 
hwn sydd yn cymeryd y gorchwyl o ryddhau y tro- 
seddwr roddi boddlonrwydd i gyfiawnder dialeddoL 
Yr oedd yr aberthau dan y gyfraith yn gosod allan y 
drychfeddwl o ryddhad a maddeuant trwy waed y 
cymod. 

3. Mae y cyineriad a roddir yma i osod allan ddy- 
oddefiadau ein Harglwydd yn gryf iawn. Fe'i gwnawd 
yn " felldith drosom " — yn wrthodedig gan nefoedd a 
daiar ; yr unig Fod difrycheulyd er cwymp dyn a fu 
byw yn y byd yn cael ei drin fel pe buasai yr unig 
bechadur. Khoddodd ei enaid yn aberth dros bechod 
yn y fath fodd ag i ddangos fod pechod yn cael ei gon- 
demnio yn y cnawd, neu yn ein natur hi, a bod yr Ar- 
giwydd wedi rhoddi arno ef ein hanwiredd ni i gyd. 
Yr oedd Job yn achwyn fod ei ddolur yn fwy na'i oeh- 
eneidiau, a J eremiah yn dy weyd ei fod yn un a " wel- 
odd Hinder ond beth oedd eu dyoddefiadau hwy i'w 
cyferbynu a'r eiddo Crist yn yr ardd, ac ar y groes ? 
" Na ddyweded y rhai a welsant adfael Jerusalem mwy- 
ach, beth yw y Hid a'r dig hwn ?" Edrychwn i Gal- 
fan a, a gwelwn Fab Duw yn trengu dan y felldith 
drosom yno. 

4. Effeithiau y dyoddefiadau hyn yw ein prynedig- 
aeth, a'n gwaredigaeth oddiwrth felldith y ddeddf. Yn 
awr, gan fod cyfiawnder wedi cael cyfiawn foddlon- 
rwydd, mae Duw yn ymddangos yn ei wir gymeriad, 
" y n g'yfiawn, ac yn cyfiawnhau y neb sydd o ffydd 
Iesu." Mewn cadw pechaduriaid yn ei Fab, mae Duw 



Y PARCH. JENKI1T JENKINS. 



209 



yn llawn mor hoff o ? i gyfiawnder, a gelyn i bechodj a 
plie buasai yn condemnio y pechadur i ddinystr. Bhuf. 
iii. 24 — 26. Mae iachawdwriaeth yn gyflawn gydag ef, 
Ps. cxxx. 7, 8. " Disgwylied Israel am yr Arglwydd, o 
herwydd y mae trugaredd gyda'r Arglwydd, ac ami 
ymwared gydag ef ; ac efe a wared oddiwrth eu holl 
anwireddau." 

CASGLIADAU. 

1. Gwelwn ddiogelwcli a dedwyddwch credinwyr. 
Nid yw y felldith mwyach yn sefyll yn eu herbyn, a'r 
holl fendithion yn eiddo iddynt. Fe ddyry Duw idd- 
ynt bob peth gyda Christ. 

2. Mae iachawdwriaeth yn awr yn cael ei chynyg yn 
rhad i bechaduriaid, a Christ yn barod i dderbyn pwy 
bynag a dd61. " Gwyn eu byd pawb a ymddiriedant 
ynddo ef." Amen. 



PKEGETH. 



" Yr wyf yn marw beunydd." 1 Cor. xv. 31. 

Nid.oes achos i ni gyfyngu ystyr ein testyn, ond der- 
byniwn ef yn yr olwg gyffredinol, yn mha ystyr y gall- 
asai Paul ddyweyd hyn, ac yn mha ystyr y mae yn bri- 
odol i ninau ei arferyd. 

1. Yr oedd ef yn marw beunydd, o herwydd yr oedd yn 
wastad mewn perygl wrfch bregethu yr efengyl. 2 Cor. 
xi. 23 — 28. Hwyrach nas gallwn ni lod mewn cymaint 
o beryglon a Paul, eto yr ydym mewn rhyw berygl bob 
awr, ac yn agored i ddigwyddiadau. Yr ydym yn cael 
ein cylchynu gan ddynion drwg a direswm, tymerau a 



210 



HANES BYWYD 



dicbellion y rbai a allant ein dinystrio. Onid ydyrn 
mewn byd sydd yn llawn o faglau — breuolder y corff, 
curiadau y gwaed, &c? 

2. Yr oedd Paul yn marw beunydd, nid yn unig yn 
gyfansoddiadol, ond hefyd yn dyngedol. Y fynyd y 
dechreuasom fyw, yr oeddym yn decbreu marw. Yr 
ydym yn siarad am farw. Mae amryw o bonom yn 
baner marw yn barod, a rbai yn rhagor. Mae amryw 
o'n cysylltiadau yn feirw, a'n cysuron, a'n gobeitbion. 
Yr ydym wedi claddu llawer o gyfleusderau, o ddydd- 
iau a blynyddoedd, ac y mae pob dydd a mynyd yn ein 
dwyn at ddiwedd y ewbl. Gwrtbun yw cyfyngu marw 
i'r weitbred o ysgariad y corff a'r enaid ; nid yw byn 
ond yr ergyd olaf. 

3. Yr oedd Paul mewn ystyr foesol yn marw beunydd. 
Marw i wrtbddrycb, yn ol yr Ysgrytbyr, yw, nad oes 
dim mwyacb a fynom ag ef. Cyfrifwcb eicb bunain 
yn farw i becbod. Os ydym wedi marw i becbod, pa 
fodd y byddwn byw mwyacb iddo ef ? Croesboelio yr 
ben ddyn, y cnawd, ei wyniau a'i cbwantau ; marweidd- 
io gweitbredoedd y corff, croesboelio y cnawd. " Yr 
wyf yn marw beunydd." 

4. Yr oedd Paul yn barod i ymddatod pa bryd bynag 
y buasai byny yn cymeryd lie. A'r dyn sydd o'r un 
meddwl sydd yn ystyriol i barotoi i farw — mewn sefyllfa 
ac agwedd addas i farw yn ddiogel ac yn dawel. Many i 
ogoneddu Duw — i gael mynediad belaetb i deyrnas 
dragywyddol ein Harglwydd Iesu Grist. Mae yn rbaid 
i byn ddecbreu gyda dymuniad yr apostol, i enill Crist, 
a'n cael ynddo ef. 2sTid oes dim yn cael ei wneyd i 
bwrpas er parotoi erbyn tragywyddoldeb nes y gallwn 
ddyweyd, "Ptb ddwylaw di y gorcbymynaf fy ysbryd." 



Y PABCH. JEHKIN JEHKIHS, 



211 



" Ti a'm gwaredaist, Arglwydd Dduw y gwirionedd." 
Md ydyw llais y nefoedd. yn cyhoeddi neb yn wynfyd- 
edig ond y rhai sydd yn marw yn yr Arglwydd. Mewn 
sefyllfa o nndeb a chymundeb ag ef ; ei gyfiawnder ef 
yn rlioddi hawl, ,a'i ras yn em gwneyd yn gymwys i 
gael rhan o etifeddiaeth y saint yn y goleuni. 

5. Yn yr achos hwn dylem, nid yn unig fod yn bar- 
od mewn teimlad, ond disgwyl yn weithredol; wedi 
gwregysu ein lwynau, a'n* lampau yn gyneuedig; y 
gydwybod yn bur, ac yn dawel ; ein serch wedi ei dynu 
oddiwrth bethau daiarol, f el pan ddelo y wys, ein bod 
yn foddlon i fyned, ac nid gv/aeddi am arbediad, a dy- 
wedyd, " Paid a mi, fel y cryfhawyf, cyn fy myned ac na 
byddwyf mwy." Mae hyn yn gwastadhau y llwybr 
tua'r Iorddonen, ac nid taro ein traed wrth y mynydd- 
oedd tywyll yn ddisymwtli. Mae sydynrwydd amgylch- 
iad yn gwylltio y teimlad, ac yn gyru y meddwl i ym- 
ddyrysu. Hwyrach na wna angau ddyweyd pa bryd y 
daw, na pba fodd. trwy gystudd. Os na chredwn ni 
hyn, ni cbredem ycbwaitb pe cyfodai un oddiwrth y 
meirw. 



PKEGETH. 



"Ymae afon, a'i firydiau a lawenhant ddinas Duw."— Salm 
xlvi. 4. 

Pa beth a all yr afon hon fod, ond y cyfamod tra- 
gywyddol hwnw oedd Duw wedi ei wneyd ag ef, at yr 
hwn yr oedd ei feddwl yn cyrchu, pan yr oedd pob 
ffrwd arall wedi sychu i fyny. Er nad oedd ei dy felly 
gyda Duw ; dyna oedd ei holl ddymuniad, er nad oedd 
yn peri iddo flaguro. Pa beth yw ffrydiau yr afon 



12 



HAKES BYWYD 



yma, ond y cysuron hyny yr oedd Dafydd yn eu mwyn- 
hau oddiwrth y cyfansoddiad dwyfol hwn ? Gwaed 
Xesu, dylanwadau yr Ysbryd Glan, athrawiaethau ac 
addewidion yr efengyl, ordinhadau crefyddol a modd- 
ion gras. Mae pedair ffordd y gall ffrydian afon lawen- 
hau dinasyddion. 

1. Yr olwg arnynt. Nis gall dim fod yn fwy ples- 
erus a dymunol i'r rliai sydd yn archwaethu pryd- 
ferthwcli natur, na rliodio wrth ochr ffrydiau bywiog a 
grisialaidd. Gweled y pysgod yn chwareu, yn esgyn a 
disgyn ar wyneb y don ; y llysau gwyrdd-leision yn ym- 
symud a siglo ar wyneb y crych gloyw; swn y dyfroedd 
yn Ilithro heibio i'r clogwyni, ar hyd y ceryg llyfnion ; 
lliw y gwaelod yn ymddangos tnvy belydr yr liaulwen 
yn y ffrwd,. a'r awel yn brigwynu symndiad y crych ; y 
prenau yn ymestyn ao yn plygu eu brigau ar hyd yr 
ochrau, yn cusanu y dwfr; y coed llatliraidd ac ucliel- 
frig yn cysgodi a gorchuddio wynebpryd yr aber oddiar 
y clogwyni a'r pantau cylchynog. Dyma le i ddyn o 
feddwl ac archwaeth i fyfyrio ; i'r bardd i chwareu ei 
a wen fwyn, a'r arluniwr ei bwyntiL Ond beth yw yr 
olwg a gaiff y Cristion wrth syllu ar ei ffynonau ef ? 
Mor amrywiol, mor anwyldeg, ac mor argraffiadol ar ei 
feddwl a'i galon yw y gwrthddrychau a ymddangosant 
iddo! "Bydd melus fy myfyrdod am dano — mi a 
lawenychaf yn yr Arglwydcl." 

2. Masnach. Mae yn annhraethol fanteisiol i ddinas 
fod yn agos i ddyfroedd, gan ei fod nid yn unig yn 
gwneyd masnach yn alluadwy, ond hefyd yn hawdd ac 
helaeth. Humber sydd wedi gwneyd Hull mor enwog, 
a Thames, Lundain. Trwy nerfch afonydd a dyfroedd y 



Y PARCH. JEtfKIH JEKKX^S. 



213 



niae marsiandiaeth yn cael ei gario o aniryw ddinas- 
oedd i eithafoedd y ddaiar, a'u hynodi mewn cyfoeth a 
gwychder. Ar hyd y ffrydiau liyn y mae'r Cristion yn 
derbyn cyfoeth i'w enaid, le, trysorau annhraethol eu 
gwerth a pharhaus. Trwy y rhai hyn y mae yn delio 
a'r wlad bell. " Gwell yw ei marsiandiaeth hi na mar- 
siandiaeth o arian, a'i chynyrch hi sydd well nag aur 
coeth." 

3. Ffrwythlonrwydd. Meddyliwch am dir sych, lie 
nad oes dim dwfr iV gael; mor ddymunol fyddai ffyn- 
onau dyfroedd yn yniwthio o'r creigiau a'r bryniau 
llwm, ar hyd y tywod melyn, ar eu goriwaered, er cyn- 
yrchu y borfa a ehorsenau brwyn. Dewisodd Lot 
wastadedd Sodoma, yn agos i'r Iorddonen, am ei fod 
yn ddyfradwy fel gardd yr Argwydd. 

A ddarilenasoch chwi erioed eiriau Balaam, yn dar- 
lunio gwynfydedigrwydd Israel. "Ymestynant fel dy- 
ffrynoedd, ac fel gerddi wrth afon ; fel olewydd a blan- 
odd yr Arglwydd; fel cedrwydd wrth ddyfroedd." 
Onid y Cristion yw y pren a blanwyd wrth afonydd 
dyfroedd, yn tyfu mewn bywyd dwyfol, wedi ei add- 
urno a grasau yr Ysbryd, yn pyngu a ffrwythau cyf- 
iawnder, trwy Iesu Grist, er mawl a gogoniant Duw. 

4. Er cynenwi angen. Beth a wnelai dinas heb yr 
elfen ddyfrllyd, werthfawr ? Bob amser amcana'r gelyn 
atal ffordd y dwfr i'r ddinas, er mwyn iddi roddi fyny 
iddo. Yr oedd rhifedi llu brenin Assyria gyda Rab- 
saceh yn bostio, mai a gwadn ei esgid y buasai yn 
sychu dyfroedd Jerusalem. Ni bydd ar y saint eisiau. 
" deuwch i'r dyfroedd — y dwfr a roddwyf fi iddo a 



214 HAKES BYWYD 

i 

fydd ynddo yn ffynon— os oes ar neb syched, deued 
ataf -fi ac yfed— cymerwch o ddwfr y bywyd yn rhad." 

If such the sweetness of the stream, 

What must the fountain he, 
Where saints and angels draw their bliss 

Immediately from thee? 



PKEGETH. 



" Nac ymrysonwn a Duw."— Act. xxiii. 9. 

I. Dangoswn pa fodd y gellir dyweyd fod dynion yn 
ymryson & Duw : 

1. Pan y byddont yn casau ac yn anmharchu ei bobl. 

2. Pan y byddont yn atal ac yn dystewi ei weinidog- 
ion i bregethu. Chwithau liefyd a erlidiant. Y gyf- 
raith. o unffurfiad a daflodd ddwy fil o weinidogion o'u 
swyddi. Lladd ei dystion. 

3. Yn dangos gwrthwynebiad i'r gwirionedd. Jer. 
xliy. 16, 17. Y maent i bob gweithred dda yn anghy- 
meradwy. 

4. Pan yn amlygu anfoddlonrwydd, a beio gwein- 
yddiadau ei ragluniaeth. Job xl. 2. "Ai dysgeidiaeth 
yw ymryson a'r Hollalluog ?" Esa. xIt. 9. " Gwae a 
ymrysono a'i luniwr." Ehuf. ix. 20. " Yn hytrach, 
ddyn, pwy wyt ti, yr hwn a ddadleui yn erbyn Duw ?" 
Yn dyweyd, Da yw ymddigio yn erbyn Duw. Esa. 
viii. 21. Pan y byddo Duw yn taro, mae y pechadur 
am daro yn ol. 

5. Pan yn mygu argyhoeddiadau, gan wneyd trais 
a'u cydwybodau. Gwnaeth y cyn-ddiluwiaid hyn dan 
bregethiad Noah, a'r Iuddew anghrediniol dan wein- 



Y PAECH. JENKIK JENKINS. 



215 



idogaeth yr apostolion. Act. xxiy. 25. " Dos yniaith 
ar hyn o amser," &c. Mat. xiii. 14, 15. " Gan glywed 
y clywch, ond ni ddeallwch." 
II. Ystyriwn ddrygedd y fath ymddygiad. 

1. Ms gall gelyniaeth yn erbyn Duw ddeilliaw ond 
oddiar anwybodaeth o Dduw, a thyb hunanol o'n 
doethineb ein hunain. Jer. v. 3, 4. 

2. Mae yr ymgyrch hwn yn wag a disylwedd. 1 Cor. 
x. 22. " Ai gyru yr Arglwydd i eiddigedd yr ydym ? A 
ydym ni yn gryfach nag ef ?" Esa. xl. 21. (C Yr hwn 
a wna yn ddiddym farnwyr y ddaiar," &c. Caled yw 
gwingo yn erbyn symbylau. Lnc xiy. 31. " ~Neu pa 
f renin yn myned i ryfel yn erbyn brenin arall/' &c. 

3. Bydd y diwedd yn druenus.' Mewn ynirysonan 
eraill, dicbon y canlyniad fod yn amheus. Yma mae yn 
sicr o fyned yn erbyn y dyn. Job ix. 4, " Mae efe yn 
ddoetb o galon, ac yn alluog o nertb," &c. Heb. x. 31. 
" Petli ofnadwy yw syrthio yn nwylaw y Duw byw." 

4. G-well yw dyfod i gymod ag ef gyda brys. Mae y 
ffordd yn rbydd, Oyfryngwr yn barod, a heddwch trwy 
waed y groes. 2 Cor. y. 19 ; 20. "Sei bod Duw yn 
Ngbrist yn cymodi y byd ag ef ei bun." Mat. y. 25. 
"Cytuna a'tb wrthwynebwr ar frys." Esa. xxyii. 5. 
" ISTeu ymafled yn fy nerth, fel y gwnelo beddwch 4 mi, 
ac efe a wna heddwch a, mi." 

5. Os na wneir i fyny yn y byd hwn, bydd yn rhy 
ddiweddar am byth. Yn awr yw yr amser cymeradwy. 
Yn y byd a ddaw bydd y gagendor wedi ei sicrhau. Ps. 
1. 21, 22. ee Deallwch hyn yn awr, y rhai ydych yn an- 
nghofio Duw, rhag i mi eich rhwygo, fel na byddo 
gwaredydd." " Hyn a wnaethost, a minau a dewais." 



216 



HAKES BYWID 



PREGETH. 



" Yr hwnhefyd a'n seliodd. "— 2 Cor. i. 22. 

Yr Ysbryd G-lan yn cael ei osod allan fel sel, a chred- 
inwyr yn derbyn argraff ei sel ar eu calonau a'u medd- 
yliau. 

I. Sel oedd yn cael ei defnyddio i gadarnhau ac awd- 
urdodi ysgrifen-brawf (document). G-welwn hyn yn 
Jer. xxxii. 9, a Neh. ix. 38. Holl fendithion cyfamod 
Duw sydd yn cael eu selio drosodd gan yr Ysbryd i'l 
credadyn pan yn edifarhau a chredu yr efengyl. 

II. Yr oedd sel gwr yn cael ei rhoddi ar ei eiddo, iV 
wahaniaetliu oddiwrth eiddo pawb arall. Ezec. ix. 4 ; 
Dat. yii. 2. Wrtli ein hysbryd y gwyddys eiddo pwy 
ydyra. Os eiddo Duw, yr ydyni wedi ein selio gan Ys- 
bryd Duw. Yr ysbryd sydd yn tystiolaethu. 

III. Sel a osodir i ddiogelu petliau gwerthfawr. Yn awr 
y saint yw y jeiuels, a'r llythyrau. Yr Ysbryd sydd yn 
selio ei bobl, a phob peth a feddant i fywyd tragyw- 
yddol. 

IV. Trwy selio y mae delw gwr yn cael ei rhoddi ar 
ei eiddo. Eelly mae yr Ysbryd wrth selio plant Duw 
yn gosod delw Duw ar ei eiddo, sef goleuni, gwirion- 
edd, cyfiawnder, cariad, santeiddrwydd, a ffyddlondeb, 
&c. Dyma y sel sydd ar yr boll deulu. Pa le bynag 
y gwelwch un o deulu Duw, yno y gwelwcli ei ddelw 
ef befyd. 

1. Dynion sydd yn daugos yr Ysbryd y seliwyd liwynt 
agef. 

2. Na tbristawn yr Ysbryd a'n seliodd hyd ddydd 
prynedigaetb. 



Y PARCH. JEJSKIH JEHKINS. 217 



3. Cysurus yw bod dan sel y Brenin byth ao yn dra- 
gywydd. loan i. 29. "Wele Oen Duw, yr hwn sydd 
yn tynu ymaith bechodau y byd." 

I. Yr enw a roddir i Iesu Grist, " Oen Duw." Oen 
oedd arwyddlun o 

1. Ddiniweidrwydd, dieuog, didwyll, dilygredd, per- 
ffaitli, difai. 

2. Amyneddgar ac addfwyn, yn ngwyneb dirmyg a 
gwawd Pilat, a'r archoffeiriad. " Fel oen yr arweiniwyd 
ef i'r lladdfa." 

3. Defnyddioldeb. — Ei gnawd yn fwyd yn wir — ei 
waed yn ddiod yn wir ; a'i wlan yn wisg oreu — cyfiawn- 
der y saint. 

4. Oen — aberth dyddiol dros bechodau dyddiol y 
genedl. 

5. Oen y Pasg — abertli mawr blynyddol dros y gen- 
edl ; yn oen blwydd, perffaith-gwbl, o'r gorlan, a'i ladd 
yn nghanol y gynulleidfa ; ei rostio, heb dori asgwrn o 
hono ; ei waed ar gapan y drws ac ar y ddau ystlys-bost, 
i ddiogelu ei boll deulu. ! edrycliwn arno trwy 
ffydd, nes byddo ein calonau yn cynesu ato. 

6. Iesu oedd Oen Duw yn ei briodol ystyr; ei unig- 
anedig Fab, ei lianfodol gydradd, uwch nac angelion, 
wedi ei ethol, a'i anfon, a'i uno a'r natur ddynol ; yr 
hwn a roddodd ei hun yn aberth dros bechodau y byd ; 
yr hwn a gymeradwywyd gan y Llywydd ar ei orsedd- 
fainc. 

II. Yr hyn y mae Iesu Grist yn ei wneyd fel Oen 
Duw — " tynu ymaith bechodau y byd." 

1. Tynu ymaith bechodau y byd. — Trwy ei ufudd-dod 
a'i augau; fe dynodd ymaith y felldith oddiar bob un sydd 
yn credu, &c. Anrhydeddodd y gyfraith, bu farw yn 



218 



HANES BWYD 



aberth dros bechod. Tit. ii. 4. Dat. v. 9. Eph. i. 7. Heb. 
ix. 26. 1 loan iii. 5, a iv. 14. 1 Tim. ii. 3 — 6. 

2. Y mae yn tynu ymaitli euogrwydd pecliod pob un 
a edifarhao ac a gredo, drwy faddeu, cyfiawnhau, rriab- 
wysiadu. 

3. Y mae yn tynu ymaith halogrwydd pecbod trwy 
ei ras, ei Ysbryd, a'i waed — golchi, a phuro. Heb. xii. 
24. Esa. liii. 

III. Y sylw difrifol a weddai y petban byn gael. — 
"Wele Oen Duw, yr hwn sydd yn tynu ymaith becbodau 
y byd." 

1. Wele Oen Duw yn nirgeledigaetbau ei gnawdol- 
iaetb. mor isel y daetb. Ebyfedd ei gyfansoddiad. 
Mab a roddwyd; Emmanuel, Duw gyda ni. 

2. Wele ef yn rbyfeddodau ei fywyd — bywyd sant- 
aidd, gofidus, hunanymwadol, dyoddefgar, eto yn wyrth 

drugaredd a gras. 

3. Wele ef yn nyfnderoedd^ei ing yn Gethsemane, a'i 
enaid yn aberth dros bechod, yn yfed y cwpan erchyll, 
yn drist hyd angau. 

4. Wele ef yn nyoddefiadau a dirmyg y groes, yn cael 
ei lusgo i ben Calfaria — ei groesboelio rhwng dau leidr, 
yn marw dan dywyllwch y nefoedd, cryndod daiar, 
a rhwygiad y creigiau. 

5. Wele ef yn adgyfodi oddiwrth y meirw — yn angau 

1 angau, yn dranc i'r bedd ; caethiwodd gaetbiwed, der- 
byniodd roddion i ddynion. 

6. Wele ef ar ei orsedd gyfryngol. Gorphwys yn lie 
llafur, gogoniant yn lie f dirmyg, eistedd ar ddeheulaw 
Duw yn lie y groes. 

Pa fodd y mae i ni edrych ar Oen Duw ? 



T PARCH. JE^KI2h 



219 



1. Gyda pharch a gostyngeiddrwydd yn edrych ar 
Arglwydd y lluoedd. 

2. Gyda clialon ddrylliog, a cliywilydd wyneb o her- 
wydd pecliod. 

3. Gyda llygad ffyddiog at yr hwn a fu fanv yn ein lie. 

4. Gydag ymgysegriad diolchgar iddo o'r hyn oil ag 
ydym. 

o. Gyda goruchel barch iddo, a hyfrydwch ynddo. 

(1.) CymellTrch baTvb i edrych. arno, a rlioddi eu 
Mmain iddo. 

(2.) Yr holl fyd a'i gwel cyn bo Mr. 

(3.) Y saint a g&nt ei weled cyn bo Mr mevrn go- 
goniant. 



PREGETIL 



" Yr hwn yn ein Msel radd a'n cofiodd ni, o herwydd ei 
drugaredd a bery yn dragywydd." — Salm cxxxvi. 23. 

I. Ein sefyllfa isel. " Yr hwn yn ein Msel radd." 

1. Isel radd fel tenlu — o'"n tad diafol, a hwnw yn 
gelwyddog or dechreuad; yn rebel yn erbyn Duw — 
slanderer, llofrudd, anghyfiawn, ansantaidd, yn cyn- 
hyrfd pob drwg sydd yn y byd; yn achos o bob gofid 
ag y cyfarfyddodd y byd ag ef erioed. 

2. Isel radd o ran ein cymeriad. Criminals con- 
demniedig, yn y carchar gan ddwyfol gyfiwnder, 
cortyn am y gwddf, dan y ddedfryd. 

3. Yn y carchar, yn slaves i ddiafol a'n nwydau 
llygredig ein Mmain, yn feddwon, yn lladron, yn gas 
genym Dduw. 

4. Yn dlodion, noeth, newynog, aflan, a dilewyrch. 



320 



HASTES BWYD 



5. Yn afiaclius, yn wallgofus, yn sicr o farw oni 
cheir meddyginiaetli. 

6. Yn ddibarch, yn ddigyfeillion, heb lygad yn tost- 
urio wrthym. 

II. " Yr hwn," sef Duw, "yn ein hisel radd a'n cof- 
iodd ni." Nyni wrthryfelwyr annheilwng, nyni blant 
diafol, nyni a liaeddodd fod yn uffern byth ac yn dra- 
gywydd. " Cofiodd ni," 

1. Yn ei dragywyddol arfaeth, cyn bod y byd. di- 
oich iddo. 

2. " Cofiodd ni," ac a wnaeth drefn i'n hachub o'n 
holl drueni a'n liiselder mawr. 

3. "Cofiodd ni," ac "nid arbedodd ei briod Fab, ond 
a'i traddododd ef drosom ni oil; pa wedd gydag ef 
hefyd na ddyry efe i ni bob peth ?" 

4. "A'n cofiodd ni," ac a ddanfonodd ei efengyl, a'i 
weision, a chenadwri y cymod atom ni, gan ddeisyf 
dros Grist, " Cymoder chwi a Duw." 

5. "A'n cofiodd ni," gan orchymyn i'w holl raglun- 
iaethau i fod yn foddion i ddeffroi ein meddwl cysglyd, 
fel Manasseb yn y dyrysni, a'r afradlon yn ei newyn. 

0. " A'n cofiodd ni," ac a gynhyrfodd ei deulu i arfer 
moddion gras, cyrddau gweddio, ysgol Sabbothol, es- 
bonio yr Ysgrythyrau, canu mawl, egwyddori, cyngori, 
a rhoddi esiainplau da o'n blaen. 

7. " A'n cofiodd ni," drwy gynhyrfu ei deulu i ddy- 
lanwadu arnom ni ; fel y gaethes yn nby JSTaaman, fel 
yr hen wraig o Samaria, ac fel y rhai hyny oedd yn 
llefaru bob un wrth ei gymydog. 

8. " A'n cofiodd ni," ac a ddanfonodd ei Ysbryd i 
godi a donio gweisiou, a chynorthwyo ei deulu yn ei 
waith mawr; i ddylanwadu trwy y moddion i argy- 



Y PAECH. JEtfKItf JEHKIKS. 



221 



lioeddi y byd o becbod, i droi o dywyliwch i oleuni, o 
feddiant satan at Dduw, i ail eni, i weled Crist ac i 
gredu ynddo, a cliael bywyd — maddeuant, heddweh, 
mabwysiad i deulu Duw, ac i boll ragorfreintiau ei 
drefn rasol ef. 

III. Y cynbyrfiol achos o gael em " cofio yn ein bisel 
radd. "0 lierwydd fod ei drugaredd yn parhau yn 
dragywydd." Pabam y cofiodd Duw hwynt yn eu bisel 
radd? 

1. Nid o herwydd eu bod wedi cael cam ; nage, 
yr uniondeb mwyaf a gawsant. Ein bai mawr oedd, 
pecbu yn erbyn Duw. 

2. Nid am eu bod yn analluog i gadw deddf Duw, 
ond eu banallu oedd eu cariad at bethau gwaharddedig. 

3. Nid oblegid iddynt gael eu twyllo. Cywilydd 
wyneb iddynt gymeryd eu twyllo gan elyn, nas gallai 
wneyd dim niweid iddynt. 

4. 2Tid am eu bod yn ceisio trugaredd. Is id. oedd 
neb yn ceisio Duw. 

5. Nid am eu bod yn baeddu ; baeddu eu damnio 
bytb yr oeddynt. 

6. Nid am i Grist farw ; ond fe garodd fel y rhodd- 
odd ei anwyl Fab i farw, fel y byddai byw pawb a 
gredant yn ei enw ef. 

2. " lierwydd ei drugaredd." Efe a fwriadodd ein 
cofio ni ; fe wnaeth drefn addas, ar bob ystyr, i'n cofio 
ni ; a dygodd ni i edifarhau, i gredu, ac i dderbyn y 
drefn bono ; o lierwydd ei drugaredd sydd yn dragy- 
wydd, am hyny y mae yn parhau i gofio rbai yn eu 
bisel radd, yn eu dwyn i afael trefn acliub, a'u cynal 
ar daitb yr anialwcb ; efe a'u cynal i fyned trwy yr 
Torddonen, a thrwy y farn; yr hwn yn ein bisel radd 
a'n cofiodd ni yn mbob amgylchiad. 



222 



HAKES BYWYD 



PKEGETE. 



" Grwyn ei fyd y dyn a wrandawb arnaf, ac a wylio yn ddyfal 
beunydd wrth fy mysau, gan warchod wrth byst fy mhyrth i." 
— Diar. viii. 34. 

I. Sylwn ar lefaru Crist, ac iawn wrando arno. 

1. Beth a ddywed Crist wrthym, fel Cyfryngwr. 
(1.) Em bod wedi pechu, a myned yn ol am ogon- 

iant Duw; ein bod wedi em damnio, Duw wedi digio, 
yr orsedd dan gwmwl ; teulu wedi gwrthryfela, y gyf- 
raitli wedi ei throseddu. 

(2.) Efe a ddywed am drefn fawr ei Dad i gadw yr 
euog ; iddo ddanfon ei Fab i geisio ac i gadw y rhai a 
gollasid; yn lawn dros bechod, i ddatod gweithred- 
oedd y diafol. 

(3.) Efe a ddywed am reol derbyniad i'r drefn — 
edifeirwch tuag at Dduw, a ffydd tuag at ein Har- 
glwydd Iesu Grist, ufudd-dod iV gyfreithiau, hunan- 
ymwadiad a pbob arglwyddiaeth arall, a'i ganlyn yn y 
byd. 

2. lawn wrando ar Grist. 

(1.) Gwrando yn astud, am fywyd, yn ddeallus. 

(2.) Efydd sydd yn dyfod trwy glywed, a chlywed 
trwy air Duw. 

(3.) Deigryn ar lygaid ffydd yw edifeirwch tuag at 
Dduw. 

(4.) Efydd sydd yn derbyn Crist, yn ufuddhau iddo, 
yn hunan-ymwadu, codi'r groes, a'i ddilyn trwy glod 
ac anghlod. 

II. " Gwylio yn ddyfal beunydd wrth fy nrysau." 
Nodwn ar ddrysau Duw i gyfranu. Darllen, my- 
fyrio, gweddio, canu, addoli yn ddirgel, teuluaidd, a 

chyhoeddus. mor ddyfal beunydd y mae yr enaid 

newynog wrth ddrysau ei Dduw. yn gwylio am gardod. 



Y PAECH. JERKIN JEKlKINS. 



223 



III. " Gwarchod wrth byst fy mhyrth i " 

1. Pyrth Dnw sydd fel pyrth y dinasoedd gynt. 
Yma yr oedd eisteddfa cyngor, barn, cyfarwyddyd, ac 
amddiffyniad. 

2. Wrth. byst fy mhyrth* Dyma boll swyddogion 
eglwys Dduw — esgobion, henadnriaid, efengylwyr, ac 
athrawon, &c. 

3. Yr boll deulu yn gy/archod yma, wrth enan yr 
hennriaid. Y pregethan, cyfarfodydd gweddio, yr ysgol 
Sabbothol ; yma y maent yn cael Crist, a pbob goleuni, 
cyfarwyddyd, a nerth, i'w ddilyn yn y byd. Yma y 
maent yn gwarchod ddydd a nos, fel tlodion wrth. 
elusendy, a chleifion wrth feddygdy. 

4. Byddant yn fnan yn myned trwy'r pyrth i deyrnas 
nefoedd. 

IV. " Gwyn ei fyd, canys y neb a'm caffo i a gaiff 
fywyd, ac a feddiana ewyllys da gan yr Arglwydd 

1. Caiff fywyd. 

(1.) heddwch a chymeradwyaeth gyda Duw. 

(2.) Fywyd rhydd oddiwrth lywodraeth pechod, a'i 
ganlyniadau. 

(3.) Fywyd o santeiddrwydd ger bron Dnw a dynion. 
(4.) Fywyd o dderchafiad i'r berthynas nchaf — meib- 
ion Dnw. 

(5.) Fywyd o anrhydedd a'r dedwyddwch mwyaf. 

2. " Ac a feddiana ewyllys da gan yr Arglwydd." 
(1.) Ewyllys da Preswylydd y Berth. Yn ei ffafr y 

mae bywyd, ac yn ei wg y mae marwolaeth. 

(2.) Os cael ewyllys da Dnw, y mae yr oil a fedd, a'r 
oil a all, o'n plaid, er ein cysnr a'n dedwyddwch. 

1. A ydym ni yn gwrando arno. 2. Yn gwylio yn 
ddyfal. 3. Ac yn gwarchod wrth byst ei byrth. Gwyn 
dy fyd. 



224 



HANES BYWYD 



PKEGETH. 



" Yr jachawdwriaeth sydd yn Ngnrist Iesu."— 2 Tim. ii. 10; V. 

1. Y testyn a ddengys i ni y gogoneddus Waredwr, 
Iesu Grist. 

2. Crist, neu Eneiniog. Crist oedd, nid yn unig yn 
rhodd y Tad, ond yn rhodd neillduedig ac eneiniedig 
Duw i ni bechaduriaid ; wedi tywallt ei Ysbryd arno 
yn ddifesur, gan ei osod a'i law ei him yn Gyfryngwr 
cyfamod newydd, yn Frenin, Prophwyd, ac Offeiriad. 
Dent, xviii. 15. Heb. iii. 1. 1 Tim. vi. 15. Luc. iv. 18. 

2. Iesu, hyny y w, Achubwr — wedi ei eneinio yn War- 
edwr. Fel Gwaredwr, y mae yn feddianol ar anfeidrol 
urddasolrwydd, hollalluog allu, diderfyn dosturi, a di- 
hysbyddol haeddiant. 

II. *Yr hyn sydd yn Nghrist Iesu— "yr iachawdwr- 
iaeth sydd yn JSTghrist Iesu." Yr iachawdwriaeth a 
gynwys fod euogrwydd a thrueni, ac yn tybied gwared- 
igaetn oddiwrthynt. Yn awr, yr iachawdwriaeth sydd 
yn Nghrist Iesu — 

1. Sydd iachawdwriaeth berffaith, bollol, gwbl, i 
ddileu euogrwydd, i ddhTodd trueni, gwaredu o berygl, 
cyfiawnhau, maddeu, beddychu, adnewyddu ar ddelw 
Duw, a dercbafu i fywyd tragywyddol gorff ac enaid. 

2. Sydd iachawdwriaeth bresenol, nid un i ddyfod. 
Ei gwaredigaethau a'i mwynbad sydd i'w meddianu yn 
awr. " Yn awr y w yr amser cymeradwy." " Trwy ras 
yr ydych yn gadwedig." " Ond yn awr goleuni ydycli 
yn yr Arglwydd." "A wnaetbpwyd yn agos trwy 
waed Crist," 

3. Sydd iaehawdwriaeth dragywyddol — iacbawdwr- 



r PAECH. JEKKIH JEHKIKS. 



225 



iaeth cyhyd a pharhad yr enaid. " Minau ydwyf yn 
rhoddi iddynt fywyd tragywyddol." Gogoniant tra- 
gywyddol. 2 Tim. ii. 1. " Gan gael i ni dragywyddol 
ryddhad." Heb. ix. 12 — 15. Y cai y rhai a alwyd 
dderbyn addewid yr etifeddiaeth dragywyddol. 

III. Y testyn a ? n cyfarwydda at yr unig ffynon lie 
mae cael yr iachawdwriaeth. Yr iachawdwriaeth sydd 
yn Nghrist Iesu. 

1. Iachawdwriaeth sydd yn ei berson. Efe yn ben- 
dant yw yr iachawdwriaeth. " Wele, Duw yw fy iach- 
awdwriaeth." Esa. xii. 2, a xlix. 6. Simeon a ddywed 
iddo weled Crist — " Fy llygaid a welsant dy iachawd- 
wriaeth, yr hon a barotoaist ger bron wyneb yr holl 
bobloedd." 

2. Iachawdwriaeth sydd yn ei waed ef. Efe yw yr 
lawn. Trwy ffydd yn ei waed ef. Rhuf. iii. 25. Pryn- 
edigaeth trwy ei waed ef. Eph. i. 7. Gol. i. 14. Wedi 
ein prynn a gwerthfawr waed Crist, megys oen difeius. 
1 Pedr i. 18, 19. 

3. Iachawdwriaeth sydd yn ei enw. Canys nid oes 
enw arall dan y nef wedi ei roddi yn mhlith dynion, 
trwy yr hwn y mae yn rhaid i ni fod yn gadwedig. 
Act. iy. 12. Hid oes iachawdwriaeth yn neb arall. 
Maddeuant pechodau yn ei enw ef. Pregethu yn ei 
enw ef. Mabwysiad trwy gredu yn ei enw ef. loan i. 
12, Y caffoch fywyd yn ei enw ef. 

4. Iachawdwriaeth sydd yn Ngair neu efengyl Crist. 
Atoch chwi yr anfonwyd gair yr iachawdwriaeth hon. 
Act. xiii. 26. Efengyl eich iachawdwriaeth. Eph. i. 13. 

5. Iachawdwriaeth sydd rodd Crist. Minau ydwyf 
yn rhoddi iddynt fywyd tragywyddol. loan x. 38. 
Coron cyfiawnder, coron y bywyd, coron y gogoniant. 

o 



226 



HASTES BYWYD 



2 Tim. iv. 8. 1 Pedr v. 4. Dat. ii. 10. loan xvii. 2, a 
vl. 8. 

6. Iachawdwriaeth sydd yn gynwysedig yn benaf 
niewn mwynhad o Grist — ei ffafr, ei ddelw, ei bresen- 
oldeb, a'i deyrnas. 

(1.) Bechadur, wele Berson addas i ti, ac iachawd- 
wriaeth gyflawn ynddo. 

(2.) Yn awr, yn ddioed, dere yma i ymofyn am dani. 

(3.) Gochel i'r tymor fyned heibio er dy fywyd. 

(4.) Nid oes iachawdwriaeth yn neb arall. 



PKEGETH. 



44 Y peth yr wyf fi yn ei wneyd, ni wyddost ti yr awr hon ; 
eithr ti a gei wybod ar ol hyn." — loan xiii. 7. 

I. Y mae ymdriniaeth Duw gyda'i bobl yn fynych 
yn dywyll a dirgelaidd iawn. " M wyddost ti yr awr 
hon." 

1. Oyfeiriwn hyn at yr oesoedd gynt — hanes Jacob, 
&c. ; Israel yn cael eu harwain ddeugain mlyn- 
edd, daith pymtheng niwrnod ; Lazarus yn marw ; 
dyoddefiadau ei bobl yn ybyd; Elias yn yr ogof ; Jer- 
emiah yn y carchar ; Daniel yn ffau y llewod ; y llanc- 
iau yn y ffwrn dan ; tori pen loan yn y carchar. 

2. Edrychwn ar yr oes bresenol — pobl Dduw mor 
ychydig ydynt mewn cydmariaeth i'r lluaWs, &c., mor 
dlawd, mor gystuddiol ; mor uchel, mor gyfoethog yw 
anffyddwyr, &c. ; yr eglwys fel gardd fechan, a ? r byd 
niawr, eang, yn ddiffeithwch, &c. 

3. Nid yw yr Arglwydd yn bresenol yn chwenych i 



Y PAECH. JEHKUsT JENKIKS. 



227 



ni wybod y dirgeledigaethau hyn. Md ydym eto wedi 
ein cymwyso i edrych ond ar y pethau presenol yn 
unig. Ms gallwn edrych yn ol nac yn mlaen — ein 
goleuni sydd anmherflaith — nid dydd, ac nid nos. Gwy- 
bod dirgeledigaethau a'n hangymwysa i ddefhyddiol- 
deb a mwynhad. 

II. Y dirgeledigaethau yma a gant eu hollol ddad- 
guddio. " M wyddost ti yr awr hon ; eithr ti a gei 
wobod ar ol hyn." 

1. Llawer o bethau a wybyddir ar y ddaiar. Jacob a 
wybu nad oedd pob peth yn ei erbyn yma ar y ddaiar. 
Dyddiau diweddaf Job oeddynt ragorol ; Martha a Mair 
a wybuant paham na ddaeth Iesu cyn marw eu brawd ; 
llawer sydd yn awr yn gwybod beth oedd y bwlch cyf- 
yng yma, a'r adwy galed acw ; pob peth yn glir yn awr. 

2. Yn y nefoedd y cawn wybod y cyfan yn berflaith. 
Yno y bydd galluoedd ein gwybodaeth yn berffaith, di- 
gwmwl, a thragywyddol oleuni — yn perffaith weled 
cysondeb holl oruchwyliaethau Duw tuag atom. 

III. Y dylanwad ymarferol a weddai i'r mater hwn 
gael arnom ni. Fe ddylai gynyrchu 

1. Presenol foddlonrwydd. — "Y peth yr wyf yn ei 
wneyd." Y mae yn gwneyd pob peth yn ddoeth ac 
yn dda, yn berffaith, a ffyddlon. Efe yw ein Tad, ein 
Achubwr, ein Brawd, a'n Priod, &c. 

2. Meddyginiaeth ddiflael i anobaith. Nid yw gor- 
chwylion y byd, na'r eglwys ychwaith, yn Haw Satan, 
nac yn Haw dynion, nac yn ein Haw ein hunain. Yr 
Hollalluog sydd yn cynal, yr Anfeidrol ddoeth sydd yn 
cyfarwyddo, ac yn goruwch-lywodraethu pob peth er 
ei ogoniant ei hun, a lies ei anwyl deulu yn y byd. 

3. Bydded ynom amynedd i ddisgwyl am ddadgudd- 



228 



HA2ST3 BYWYD 



iad gan yr Arglwydd yn ei amser da ei hurt. Ein braint 
yw disgwyl yn ffyddiog wrtho. 

4. Ein cynbyrfu at bob dyledswydd. Dyledswydd 
sydd yn wastad yn eiddom ni ; digwyddiadau yn eiddo 
Dnw. Dan. xii. 13. 

5. I godi hiraeth am y nef. Sefyllfa ambeus nid yw 
ddymunol. Yn awr mewn cyfyng-gyngor — mewn rban 
yn oleu. Yno yn glir, boddbaol, perffaith wybodaeth — 
llawenydd annrhaetbadwy a gogoneddus ; y pur o galon 
yno yn gweled Butt. 

(1.) Gweiwn ein anmberffeitbrwydd presenol. 
(2). Rboddwn ein boll acbos yn ei law, ac ufudd- 
bawn iddo yn bollol. 
(3.) Cawn ddeongliad o'i boll ffyrdd yn y nef. 
(4.) Pwy beddyw a rydd ei acbos yn ei law fawr ? 



PEEGETH. 



" Na cliofia yr anwiredd gynt i'n herbyn ; brysia, rhagflaened 
dy dostur drugareddau ni, canys Uesg y'n gwnaethpwyd." — 
Salm lxxix. 8. 

Y testyn a gynwys weddi addas fr duwiol yn mbob 
arngylcbiad. Nid yw yn bosibl teimlo ein annheilyng- 
dod yn rby ddwys, neu alaru am ein pecbod yn or- 
modol ger bron yr Arglwydd, gan byny cymwyswn y 
testyn at ein beneidiau ein bunain, ac mewn ysbryd 
cywir a difrifol, llefwn ar yr Arglwydd, ">7a cbofia yr 
arwiredd gynt." 

I. Poenus i'r Cristion yw edrycb yn ol ar ei anwiredd 
gynt. Dau ddosbartb, y rbai ydynt, 

1. Y rbai byny a gyflawnasom cyn ein dycbwelyd. 



T PARCH. JEffKIST JENKINS, 



229 



Er i Dduw o'i ras eu maddeu y dydd y dychwelasom 
ato yn edifeiriol, eto yr ydym yn cofio eu mawredd a'u 
drygedd, a'r drugaredd a'u maddeuodd. 

2. Yr anv/iredd a wnaethoin ar oi cael maddeuant, 
cymeradwyaeth, a mabwysiad i deulu Duw; rhai o 
wendid, rhai trwy rym profedigaeth, a llawer iawn o 
gariad at bechod. Oywilydd wyneb, a galar, a hunan- 
ffieiddiad, a weddai i ni ger bron Duw. Fe weddai i m 
eu cofio, i'n cadw yu was tad yn y llwch wrth ei draed. 

II. Teimlad isel presenol o'i herwydd. " Oanys llesg 
y'n gwnaethpwyd." 

1. "Weithiau yn isel iawn o fwynbad ; dim archwaeth 
at bethau ysbrydol, dim heddwch, dim llawenydd, &e. 

2. Yn isel iawn, bron yn anobeithiol ; yr enaid wedi 
ei daflu i lawr — amheuon ac ofnau — rhyw ddydd y 
syrthiaf yn llaw Saul, bron a llesmeirio. Omorlesg! 

3. " Llesg iawn." Cystudd corfforol, gwendid medd- 
wl, dyddiau blin a nosweithiau gofidus, &c. 

III. Gweddi addas i'n sefyllfa. "Na chofia yr an- 
vviredd gynt— os creffi ar anwiredd, Arglwydd, pwy 
asaif?" 

1. Mae yn ymbil am i gosb pechod gael ei tliroi ym- 
aith. " Na cbofia yr anwiredd gynt— ac na chosba fi 
yn dy lid." 

2. Mae yn gweddio. " Rhagflaened dy dostur dru- 
gareddau ni." Nid oes dim mor addas a thrugaredd 
i'n hymgeleddu yn mhob amgylchiad, ac i'n rhagfiaenu 
rhag pechu yn erbyn Duw, rhag myned i dir rbyfyg, a 
rhag, ar y llaw arall, fyned i dir anobaith. "Rhag- 
flaened dy dostur drugareddau ni." 

3. Mae yn gweddio am gymorth uniongyrcbiol — 
"Brysia." Y presenol yw amser Duw bob amser, ac a 



230 



HAKES BYWYD 



ddylai fod ein haniser ninau hefyd. ec Yn awr yw yr 
amser cymeradwy." 

CASGLIADATT. 

1. Bydded i'r coffadwriaeth o'r pecliodau gynt ein 
cynhyrfu ni i wyliadwriaeth yn erbyn pechu yn bres- 
enol. 

2. Bydded i drugaredd Duw ein cynhyrfu i ddiolch- 
garwch a hyder. 

3. Yr edifeiriol all ddyfod yn awr i gael trugaredd. 



PEEGrETH. 



"Calon ddrylliog gystuddiedig, O Ddirw, ni ddirmygu." — 
Salm li. 17. 

I. Sylwn ar galon gyfan, fel dinas lieb ei thori, 
byddin beb ei dryllio ar y maes, yn gyfan yn ei sefyllfa. 

1. "Wedi ei hamgaeru ag anghrediniaeth, a'i thoi 
befyd. 

2. Arn byny yn byw yn ddisercb at Ddirw, a sant- 
eiddrwydcL 

3. Yn anedifeiriol o herwydd pecbu yn erbyn Dutt. 

4. Yn anufydd, yn annerbyniol o'r efengyl, yn wrth- 
ryfelgar. 

II. Y moddion y rnae Dutv yn ddefnyddio i ddryllio 
y galon, i ddryllio caeran anghrediniaeth, a'i dyrau, a'r 
pyrth. 

1. Addysg rhieni, perthynasau, athrawon ysgol Sab- 
bothol, deddf, efengyl, cystudd, rhagluniaeth, Boaner- 
ges, Meibion Diddanwch, gweddiau, cydwybod, a'r 
Maes-lywydd, yr Ysbryd Grlan. 



Y PARCH. JEHKIH JENKINS. 



231 



2. y rhyfel caled sydd i dori mur anglirediniaetli 
sydd yn amgylchynu y galon! Ond pail dorer, dyna'r 
galon wedi dryllio, y pyrth wedi agor, a'r tyrau wedi 
syrthio. 

III. Yn awr darluniwn galon ddrylliog gystuddiedig. 
L Wedi ei dryllio, y mae'r goleuni wedi tywynu 

ynddi, y mae yn awr yn gweled ei thruenus gynwr a'i 
phechod. 

2. Wedi gweled, y mae yn teimlo cywilydd a galar 
o herwydd pechu. 

3. Yn dwfn ymostwng ger bron Duw, mewn sacli- 
lian. 

4. Yn gadael ei bechod, ac yn dychwelyd at yr 
Arglwydd. 

5. Yn diolch, ac yn derbyn Mab Duw, a tbrefn ei ras. 

6. Efe a wna wir a difrifol ymofyniad am iachawd- 
wriaeth, fel Manasseh, y tair mil, a cheiwad y carchar. 

IV. Pedwar cyngor i'r galon ddrylliog gystuddiedig. 

1. Gadawed y drygionus ei ffordd, a dychweled at yr 
Arglwydd. 

2. Ymofyned am faddeuant a chymeradwyaeth, trwy 
fiydd, ac edifeirwch yn enw a liaeddiant Iesu Grist, y 
Cyfryngwr. ! 

3. Listied tan ei faner o galon, a bydded ffyddlon 
iddo. 

4. Bydded fyw ar ras ei Arglwydd, x fynegu ei rin- 
weddan. 

V. Ni ddirmyga Duw y galon ddrylliog gystuddiedig. 

1. Na wna, mae hyny yn groes i natur rasol Duw. 

2. Na wna, mae hyny yn groes i drefn rasol Duw 
ei hun. 

3. Na wna, mae hyny yn groes i'w eirwiredd ei hun. 



232 



HASTES BYWYD 



4. Na wna, mae hyny yn groes i'w gyhoeddiad bren- 
hinol. Deuwch ataf fi, bawb sydd yn Uwythog a blin- 
derog. Salm xxxiv. 18. Esa. i. 18. Byddant fel gwlan. 
Esa. Ivii. 15. Mat. xi. 28. 

5. INa wna, mae hyny yn groes i'w hen a'i hoff ym- 
ddygiad tuag at y drylliedig o galon— Manasseh, Da- 
fydd, y Publican, Magdalen, Zaccheus, publicanod a 
phechaduriaid, y lleidr, y tair mil, Saul o Tarsus, y 
Corinthiaid ; derbyniad dieithriad a gafodd pob un 
drylliedig o galon gan Iesu Grist erioed. 

2. Ni ddirmyga Duw y galon ddrylliog gystuddiedig. 

(1.) Ond efe a'u derbynia iV ras maddeuol a'i ffafr. 

(2.) IV dy a'i deulu, i'w hymgeleddu, eu santeiddio, 
eu dysgu, eu harwain, a'u cymwyso i fod yn eiddo iddo. 

(3.) Efe a'u derbyn i'w ogoniant byth ac yn dra- 
gywydd. 

CASGLIADAU. 

1. Calon gyfan raid farw. 

2. Deffroed y rhai difraw. 

3. Gobeithied y drylliedig o galon yn ei Dduw, &c. 



PEEGETH. 



" Ac i Dduwy byddo y diolcli am ei ddawn annliraethol. " 
—2 Cor. ix. 15 

I. Y rhodd y cyfeirir ati. — Y rhodd yw yr Arglwydd 
Iesu Grist, a roddwvd gan Dduw er iachawdwriaeth v 
byd. 

1. Y gair rhodd sydd yn ein cyfarwyddo at yr eg* 
wyddor rasol, ar yr hon y rhoddwyd Crist. Nis dan- 



Y PARCH. JENKIK JENKINS. 



233 



fonwyd ef i arddelwyr cyfiawn, nac i rai yn ei haeddu ; 
nid fel rliodd haelionus i ddeiliaid tlawd, ffyddlon, ond 
ie'i rhoddwyd fel gweitlired rasol a thrugarog i'r tlawd 
truenus, gresynus, ac annheilwng. 

2. Y dull yn mha un y rhoddwyd y rhodd yma. 
(1.) Trwy addewid, fel i'n rhieni cyntaf — i Abraham. 
(2.) Mewn cysgodau, aberthau, &c. — Oexi y pasg, a'r 

aner goch. 

(3.) Mewn prophwydoliaethau — Siloh Jacob, Pro- 
phwyd, fel Moses ; Gwaredwr Job, i'r hwn y mae yr 
holl brophwydi yn dwyn tystiolaeth. 

(4.) Yn weithredol, yn nghyflawnder yr amser— -yn 
yr amser, y lie, a'r dull y rhag-ddywedwyd am dano. 

3. Y dybenion mawrion a fwriadwyd wrth roddi y 
rh-odd.Jyma — dwyfol ogoniant y rhoddwr, gwaredigaeth 
y byd, dymchweliad i holl alluoedd Satan. 

II. Annhraethol werth y rhodd fawr yma. 

1. Y mae felly yn ei gwreiddyn.-— Ffrwyth cariad 
annhraethadwy. Felly y carodd Duw y byd. Pa faint, 
nis gwyr dynion nac angelion. 

2. Annhraethol yn ei werth.— -Iaith sydd ry dlawd i 
osod allan beii mor uchel bris— -Seren foreu, Haul cyf- 
iawnder, Bara y bywyd, Bywyd y byd, Goleuni y byd, 
Canolbwynt y bydysawd, Pfynon bodolaeth, Gwreiddyn 
pob gwynfyd, Da penaf pob creadur, Cymwynaswr y 
ddaiar, Arglwydd y nefoedd, a ? i holl ogoniant. 

3. Annhraethol yn ei bendithion. — Ehodd yw hon 
yn yr hon y mae yr holl fendithion eraill yn gynwys- 
edig — rhodd y rhoddion, a chyfrwng holl drugareddau 
Duw — goleuni, bywyd, maddeuant, heddwch, cyfiawn- 
had, mabwysiad, santeiddhad, a gogoniant tragyw- 
yddol. 



334 



HANES B1WID 



4. Annhraethol yn ei pharhad. — Mae pob peth. ar y 
ddaiar yn ddarfodedig a chyfnewidiol, ond y rhodd yma 
sydd arosol, anghyfnewidiol a thragywyddol — yr' im 
ddoe, heddyw, ac yn dragywydd. 

III. Annhraethol rodd sydd yn galw am ddiolchgar- 
wch gwresocaf. — "I Dduw y byddo y diolch am ei 
ddawn annhraetliol." 

1. Diolchgarwch i Dduw a ddylai fod o galon wres- 
og, edifeiriol a ffyddiog — yr holl enaid, ealon, a bywyd, 
yn diolch am y Mab. 

2. Diolch weddai fod yn wastadol, bob amser, yn 
mhob man. — "Ei foliant a fyddo yn fy ngenau yn was- 
tad." 

3. Diolchgarwch a fydd gan yr holl waredigion yn y 
nefoedd am dragywyddoldeb. Gwrando arnynt. Dat. 
vii. 10. " Ac yn llefain a lief uchel, gan ddy wedyd, 
Iachawdwriaeth i'n Duw ni, yr hwn sydd yn eistedd ar 
yr orseddfainc, ac i'r Oen." Haleluia, Amen. 

CASGLIADAU. 

1. Ehodd fwyaf y nefoedd. — Dere yma, yr euog. 

2. Trysor penaf dyn. 

3. [Dyledswydd pawb yw ei dderbyn, a diolch am 
dano byth. 



PKEGETH. 



" Calon ddrylliog, gystuddiedig, O Dduw ni ddirinygi." — 
Ps. li. 17 

Ehydd y Salmydd batrwn ardderchog o brofiad en- 
aid wedi colli ei le, ac yn deimladwy o hyny yn ei wir 
ymostyngiad, a'i wir ymofyniad am faddeuant, adnew- 
yddiad, a ffafr Duw. 



T PARCH. JENKIN JENKINS. 



235 



I. Ymdrechwn i ddarlunio calon ddrylliog, gystudd- 
iedig. Nid calon ddrylliog oddiwrth golledion a thra- 
llodion, a thristwch y byd hwn, &c., ond yn benaf o 
herwydd pechu yn erbyn Duw, a'i lywodraeth lan, a'i 
efengyl rasol. 

1. Calon ddrylliog sydd wedi ei thrwyadl argyhoeddi 
o bechod. Nid siarad llawer neb deimlo pla y galon. Mor 
angenrheidiol yw gwir adnabyddiaeth o'n cyflwr drwg. 

2. Calon ddrylliog sydd yn teimlo dwfn alar o her- 
wydd pechu yn erbyn Duw — calon yn toddi, yn ymoll- 
wng o flaen Duw o herwydd pecbu yn ei erbyn, ei 
Chrewr, Cynaliwr, a'i Hachubwr. 

3. Calon ddrylliog sydd yn dwfn ymostwng ger bron 
Duw. — Hunan fawr ar lawr; enaid mewn sach-lian; 
Duw yn fawr yn ei olwg. 

4. Calon ddrylliog a wna rydd a chalonog gyffesiad 
o'i bechod. Edrychwn ar ddechreu y Salm — y pub- 
lican a'r afradlon, 

5. Calon ddrylliog a wna wir a difrifol ymofyniad 
am iachawdwriaeth. Adn. 9 — 12. — Manasseh, y tair mil, 
ceidwad y carchar, Paul. " Wele, y mae efe yn gwedd- 
io" a phob enaid edifeiriol, &c. 

II. I galonogi y galon ddrylliog, gystuddiedig — " ni 
ddirmygi." Na, fe edrych Duw arno gyda thosturi a 
thynerwch ; efe a wrendy dy gwyn a'th gri, efe a iacha 
y galon ddrylliog, efe a dry alar yn llawenydd, nos yn 
ddydd, a hyny dan ganu. Gallwn ymorphwys yn dawel 
y gwna Duw hyn. 

1. Gyda golwg ar ei ddwyfol berffeithrwydd, y mae 
Duw yn dda, cariadlawn, graslawn, a thrugarog. 

2. Gyda golwg ar ei ymddygiad at y drylliog, cys- 
tuddiedig, Agos yw yr Arglwydd at y drylliog o galon. 



236 



HAKES BYWYD 



Ps. xxxiv. 18. Deuwch yr awr hon. Esa. i. 18. Ar 
hwn yr edrychaf, sydd yn crynu wrth fy ngair. Esa. 
lxvi. 2. Manasseli, Dafydd, y Publican, Zeccheus, Paul, 
Magdalen, a'r lleidr. " 

3. Ar ei ddwyfol gyhoeddiadau. Ps. xxxiv. 18. Mat. 
xi. 28. 

4. Ar drefn ei ras. — Y mae y cyfan yn profi na ddir- 
myga Duw yr enaid dryiliog — ei ddwyfol berffeithder- 
au, ei gyhoeddiadau, a'i ymddygiadau, a threfn ei ras, 
oil yn dywedyd i'th gysuro. 

III. Cyfarwyddyd i'r drylliedig, cystuddiedig o galon : 

1. Gadawed y drygionus ei ffordd — gadawed bob 
pecliod. 

2. Gostyngedig a ffyddiog ddisgwyl wrth Dduw yn 
nhrefn ei ras. 

3. Yn galonog ac yn hollol ymorphwys ar Berson a 
haeddiant Crist am gymeradwyaeth gyda y Duw y pecli- - 
asom, yn ei erbyn. 

4. Gwisgo am danom yr Arglwydd lesu Grist o flaen 
Duw a dynion, i fod yn ddysgyblion proffesedig a 
phenderfynol iddo bytli — cymeryd i fyny y groes, a'i 
ddilyn trwy glod ao anghlod. 

CASGLIADAU. 

1. Khaid i'r balch, anwybodus, a'r digred farw. 

2. DefFroed y difater am ei fywyd. 

3. Gobeithied y drylliedig o galon yn ei Dduw. 



X PARCH. JEiTKXK JENKINS. 



237 



PEEGETH. 

" Oblegid cyd-stad a'r angelion."— Luc xx. 36. 

Sefyllfa ddyfodol teulu y ffydd — cyd-stad a'r angelion. 
I. Dynion yn eu cyflwr gwreiddiol oeddynt islaw yr 
angelion. 

1. Angelion a gawsant y flaenoriaeth mewn bodol- 
aetli. Yr oeddynt yn dystion o greadigaetli y byd ; 
hwy a welsant ryfedd waith Duw, ac a ganasant yn 
nghyd. Job xxxviii. 4. $er y boreu. 

2. Angelion a gawsant drigfan mwy uchel a dyrchaf- 
edig na dyn. Dyn a grewyd o'r ddaiar, i fyw ac i lyw- 
odraethu ami. Angelion oeddynfc i fyw yn uchel drig- 
fanan y Goruchaf, yn llys ymerodrol Duw 3 yn mhres- 
enoldeb digyfrwng y Duwdod, yn nisgleirdeb ei ogon- 
iant, o flaen ei orseddfainc, &c. 

3. Angelion a gawsant natur uwch na ni. Tebygol 
yw mai ysbrydion pur ydynt, wedi eu donio a gallu- 
oedd mawrion, o uchel wybodaeth— bodau perffaith o 
degwch a hawddgarwch, a nerthol i gyflawni ewyllys 
Duw. Dyn a wnaed ychydig yn is na'r angelion— y 
link nesaf yn ngraddau bodolaeth. 

II. Y saint trwy ras a ddyrchefir yn gyd-stad a'r 
angelion. 

1. Y saint a fyddant yn gyd-stad a'r angelion mewn 
gwybodaetli — cyneddfau . wedi eu dyrehafu — corff ys- 
brydol fel corff Crist. 

2. Cyd-stad mewn purdeb, mewn calon a bywyd — 
heb frycheuyn na chrychni, yn llawn o ddelw Crist. 

3. Cyd-stad mewn dedwyddwch. Pob achos gofid 



238 



HAKES B1WYD 



wedi darfod — pob ffrwd o ddedwyddwch yn gorlifo — 
digrifwch yn dragywydd. 

4. Cyd-stad mewn urddasolrwydd. Byw mor agos 
i'r un orsedd, gweithio yn yr un gwaith, yn cyd-addoli 
yr un Duw. 

5. Yn gyd-stad mewn anfarwoldeb. — Yn iraidd fel 
angel, yn blodeuo fel ieuenctyd anfarwol, yn gyd-stad 
diderfyn, yn ogoneddus fodolaeth. 

III. Bydd y saint ar rai golygiadau yn rhagori ar 
angelion mewn gogoniant. 

1. Y bydd eu per lawenydd yn felysach na'r eiddo yr 
angelion. Ni wyr yr angel ddim am lawenydd am 
faddeuant pechod, am waredu oddiwrth felldith deddf, a 
tliragywyddol wae, &c. ; edrych yn ol ar y trueni a 
baeddasant — edrycli yn mlaen ar y drugaredd. 

2. Eu pertbynas a Duw fydd yn nes na'r angelion. — 
Md pertbynas creadur a Duw yn unig fel angel, ond 
meibion wedi eu geni o Duw — Duw wedi ymddangos 
yn eu natur, a bwytbau a ymddangosant yn gyfranog- 
ion o'r dduwiol anian ; y bertbynas yn tra rbagori ar 
bertbynas angelion ; cnawd o gnawd y brodyr yw Crist. 

3. Anrbydedd y saint a fydd yn fwy na'r angelion. — 
Eistedd gyda Christ ar ei orsedd — barnu y byd — y barn- 
wn ni angelion ; casglu yn nghyd efrau, a'u rhwymo ; 
y wraig ar ei ddeheulaw. 

4. Can y saint fydd yn uchaf. — Angelion a ganant 
am ddwyfol santeiddrwydd a daioni Duw a'i gyfiawn- 
der ; ond y saint a roddant yr anthem allan — Teilwng 
yw yr Oen, yr hwn a laddwyd, ac a'n prynaist ni i 
Dduw trwy dy waed dy bun. Dat. v. 8 — 12, &c. 



T PABCH. JEKKItf JENKINS. 



239 



CASGLIADAU. 

V. 0, y fath anogaeth i ymgais am fod yn santaidd 
fel teulu Duw. 

2. Os am fod yn gyd-stad a'r angelion, ceisiwn eu 
befelychu. 

3. Bydded i'r mater dynu ein meddwl i'r nef, lie mae 
Crist. 



PKEGrETH. 



"Tlodais, ac efe a'm hachubodd."— Ps. cxvi. 6. 

Y testyn sydd yn brofiad cyffredinol holl bobl Dduw. 
Pwy sydd beb gyfarfod a gorucbwyliaethau chwerwon, 
a'u dwyn yn dlawd ac isel yn fynycb. Cymerwn olwg 
ar rai amserau y'n dygir yn bur dlawd, ac y'n bacbubir. 

I. Ee'n dygir yn dlawd trwy ein dwyn i deimlad o'n 
heuogrwydd a'n perygl. Oyn byn yr oeddym yn fawr, 
ac yn falch ; ond yn awr yn y pydew ercbyll, yn euog, 
tlawd, a than farn Duw, yn edifeiriol, a Duw yn acbub 
trwy ei Air, ei weision, a'i Ysbryd Santaidd. 

II. Trwy gystudd corfforol o amrywiol ddoluriau. — 
Efe a'm biacbaodd, ac a'm bacbubodd, ac a adferodd 
iecbyd i mi. 

III. Trwy flinder a thrallod, gan fusiness ac am- 
gylcbiadau, amddifadiad teulu, a tblodi. Efe a'm 
bacbubodd trwy roddi nertb, gras, &c. 

IV. Trwy demtasiynau blin, tost, adfydus — picellau 
y fall — nitbio fel gwenith. Eto, Efe a weddiodd drosof, 
fel na ddiffygiai fy ffydd, ac a drefnodd ei ras a'i rag- 
luniaeth i acbub fy enaid. 



240 



HAKES BYWYD 



V. Trwy ofnau ac ambeuon yn suddo fy ysbryd, yn 
ty wyllu fy meddwl, ac yn fy nwyn i dir anobaith. Eto, 
yr Arglwydd a'm cynortbwyodd, ac a dywynodd ei 
wyneb arnaf; cododd fi o'r pydew ercbyll, ac a osododd 
fy nbraed ar y graig-, ac a bwyliodd fy ngberddediad, 
ac a roddodd yn fy ngenau ganiad newydd. 

VI. Trwy fy ngwendidau a'm pecbod. — Y mae y rhai 
byn yn fy suddo ac yn fy nblodi ; a bwy a ddistryw- 
iant fy ngobaitb, fel y niaent yn distrywio fy beddwcb, 
oni b'ai cymorfch yr Arglwydd ; ond y mae efe yn cynal, 
yn cadw, yn adfywio, ac yn adferyd fy enaid o ddydd i 
ddydd. 

3L Oni ddyelm ni fyw yn ddiolcbgar i Dduw o'r galon ? 
2. Onid yw yn wrtbddrycb teilwng o'n bymddiried 
penaf ? 



PEEGETH. 



"Am hyny wele, mi a'i denaf hi, ac ai dygaf i'r anialwch, 
ac a ddywedaf with fodd ei chalon ; a mi a roddaf iddi ei 
gwinllanoedd o'r fan hono, a dyffryn Achor yn ddrws gobaith; 
ac yno y can hi, fel yn nyddiau ei hieuenctyd, ac megys yn y 
dydd y daeth hi i fyny o wlad yr Aipht." — Hosea ii. 14^ 15. 

I. Grtrelwn yma ymddygiad Duw tuag at ei eglwys 

1. Ei denu, a'i dwyn, drwy ragluniaetb a gras. 
(1.) Drwy ddawn tyner, ac ymddygiadau tyner. 

(2.) Drwy ragluniaetb dyner, yn rboi llawer neu yn 
cymeryd llawer oddiwrtbym; tyner yw hyn i acbut 
bywyd. 

2. Ac a'i dygaf i'r anialwcb. I weled mai mewn 
anialwcb mawr y mae, o ran ei cbyflwr gwrtbgiliedig. 

Fel anialwcb, (1.) Diffrwytb. (2.) Tywyll. (3.) Di- 



Y PARCH. JEKKIST JENKINS. 



241 



ymgeledd. (4.) Creaduriaid ysglyfaethus. (5.) Drain 
a dyrysni. (6.) Lleisiau lawer. (7.) Agored i gollfr 
ffordd. (8.) gyflwr truenus ! 

3. Llefaru wrth fodd ei chalon. (1.) Dywed am 
ogoniant trefn ei ras. (2.) Digonolrwydd yr aberth. 
(3.) Helaethrwydd yr addewidion. (4.) Drygedd pechod. 
(5.) Gogoniant santeiddrwydd. (6.) Caiff pob petli 
gydweithio er daioni iddi. 

4. Ehoi gwinllanoedd iddi o'r fan hono, sef dan y 
weinidogaeth efengylaidd. 

(1.) Ysbryd gweddi. (2.) Hyfrydwch yn y gwaith. 
(3.) Tawelwch cydwybod. (4.) Cymdeithas gyda Duw. 
(5.) Oysur dan y groes. (6.) Hyder wrth orsedd gras. 
(7.) Nerth newydd i dynu yn mlaen. 

5. Dyffryn Aclior yn ddrws gobaith iddi. Ei ystyr 
yw drws gofid, ac yn ddarluniad o ddrws edifeirwch 
efengylaidd am becliod. 

(1.) Dyffryn Aclior oedd yn ddrws neu agorfa i wlad 
Canaan; felly hefyd y mae edifeirwch yn ddrws ag 
sydd yn agor i'r Ganaan nefol. 

(2.) Yma y dechreuodd Achan ofidio Israel, Mewn 
edifeirwch y mae gofid ar holl blant Duw yn dechreu. 

(3.) Yn nyffryn Achor y dechreuodd rhyfeloedd 
Canaan. Yn nyfiryn edifeirwch y mae rhyfel y Crist- 
ion yn dechreu. 

(4.) Yn nyffryn Achor y llabyddiwyd Achan. Mewn 
edifeirwch y mae pechod yn cael ei groeshoelio, gan yr 
edifeiriol ei hun. 

(5.) Yma y tynwyd y diofryd beth ymaith o Israel. 
Trwy edifeirwch y tynir y llaw a'r llygad deau ymaith. 

(G.) Yma y lladdwyd Achan. Trwy edifeirwch y 



242 



HANES BYWYD 



lleddir pechod, ac y ceir presenoldeb Duw, a sylfaen i 
obeithio am Iwyddiant. 

II. Ymddygiad yr eglwys tuag at ei Duw. " Yna y 
can hi, megys yn nyddiau ei hieuenctyd, ao megys yn 
y dydd y daeth i fyny 'o wlad yr Aipht." i 

Pedair emyn y gwrthgiliwr. 

1. Yr kn a'n cofiodd ni yn ein hisel radd, ac a'n 
dychwelodd yn edifeiriol at draed ein Duw. 

2. Yr hwn a faddeuodd yr holl bechod mawr i gyd. 

3. Am ddarostwng ein boll chwantau a'n nwydau. 

4. Fel Israel ar lan y Mor Cocb, wrtb ddyfod i fyny 
o'r Apbt. 



PEEGETH. 



" Ai pechadur yw, nis gwn i ; un peth a wn i, lie yr oeddwn 
i"yn ddall, yr wyf fi yn awr yn gweled." — loan ix. 25. 

Y testyn sydd atebiad y dyn a gafodd ei olwg. Yr 
Iuddewon, yn lie diolcb am y wyrtb, ac arwydd eglur 
o'r Messiah, yn dechreu ei gyhuddo ei fod yn bechadur. 
Yna y dall a lefarodd eiriau y testyn, &c. Y mae 
llawer eto nas gallant ddadleu pynciau mawrion, ond 
gwyddant yn brofiadol pa beth yw dyfod o'r tywyllwch 
i'r goleuni. Ein pwnc yw, crefydd brofiadol, bersonol, 
a'i chadernid. 

I. Natur y profiad personol yma. Y mae yn brofiad 
1. hollol gyfnewidiad. Un waith yn ddall, yn an- 
wybodus o Dduw, o honom ein hunain, o'r gwirionedd, 
o fendithion crefydd, a'i breintian, a'i dyledswyddau 
— dall naturiol ac ysbrydol, ond yn awr yn gweled eu 
cyflwr, eu perygl, a'r Meddyg, a'r drefn rasol i achub 



Y PAECfH. JENKIK JENKINS. 



243 



enaid, a phob peth ynddi. Dyma brofiad personol o 
grefydd Mab Duw yn yr enaid. 

2. Y mae yn gyfnewidiad o'r pwys mwyaf. Pa beth 
sydd yn gyffelyb i'r golwg ? Unig ddymuniad y dall 
oedd cael agor ei lygaid. Y pwys mawr o weled, i fyw 
a marw yn dduwiol. am gael ein golwg! 

3. Y mae yn ddwyfol gyfnewidiad. Md o hunan 
effaith, nid un wedi ei effeithio gan gyd-greadur, &c. 
2 Cor. iv. 6. 

4. Mae yn gyfnewidiad o'r gras a'r drugaredd fwyaf.- 
ei deilyngu na'i haeddii, yn rhad i un a aned yn 

ddall. 

5. Oyfnewidiad a effeithiwyd gan foddion annheb- 
ygol iawn. Drwy giai a phoeryn — yn debycacli i ddallu 
na gwella. INTidoedd dim rbinwedd yn y clai, nac yn ' 
y dwfr yn llyn Siloam, am hyny rhaid ei fod o Dduw. 
Yii awr, trefn gras yw, credu yn Iesu Grist, yr hwn a 
groeshoeliwyd. Dyma ffordd Duw i roddi iddynt eu 
golwg, fel y gwelont eu trueni, ac y dycbwelont at 
Dduw, yn edifeiriol, a ffyddiog mewn Oyfryngwr. 

II. Y dystiolaeth yma a rydd y fath brofiad o Grist 
a Christionogaeth ; y dyn yma a ddyg dystiolaeth o 
allu Crist a'i ddwyfoldeb; mae hyny yn profi mai efe 
oedd y Messiah. Yr luddewon a gawsant yn hwn y 
dystiolaeth fwyaf eglur ag oedd bosibl; ei dad a'i fam, 
a llawer oedd yn ei adnabod, yn dyweyd mai yn ddall 
y ganed ef. Gadewch i ni chwilio y dystiolaeth a rydd 
Cristionogion o'u profiad i ddylanwadau crefydd ar eu 
calon a'u bywyd. 

1. Eu tystiolaeth a berthyn i'r hyn y maent yn 
wybodol bersonol o hono. Md gwybodaeth dybiedig, 
&c., ond yr hyn a wyddant, fel y dall, ei fod yn gweled. 



HASTES BYWYB 



Telly y Cristion,.efe a wyr fod cyfnewidiad hollol yn« 
ddo mewn calon a bywyd. 

2. Eu tystiolaeth sydd yn ddiduedd. Nid oes iddynt 
ddim budd o dwyllo neb, nae iddynt gael; eu twyllo. 
Nid oes iddynt ddim mantais fydol, ontl anfantais. 

3. Eu tystiolaethau sydd gyson a^u' gilydd i gyd, yn 
mhob oes a graddau. Pawb yn dyweyd yr un peth, ac 
yn mwynhau yr un bendithion, er nad ydynt o'r un 
farn am athrawiaethau, eto y maent o'r un farn am 
effaith dwyfol ras ar eu heneidiau. 

4. Eu tystiolaeth sydd yn cael ei sicrhau drwy brof- 
iad. "Lie yr oeddwn i yn ddall, yr wyf yn awr yn 
gweled." Onid oes cyfnewidiad amlwg yn y Cristion, 
yn ei fywyd a'i fuchedd? Edrycb arno yn ei dy, yn ei 
deulu, yn yr eglwys, ac yn y gymydogaeth. 

5. Y maent yn dwyn eu tystiolaeth dan bob am- 
gylchiad, trwy glod ao anghlod, parch ac anmharch; 
yn dlawd ac yn gyfoethog, yn hen ac yn ieuanc, yn 
rhyddion ac yn gaethion, i'e, y maent yn tystio mewn 
gofid, prudd-der, tlodi, saldra, carchar, tan a ffagodau, 
a dirdyniadau, i'e, tystio ar yr anadl olaf, o wirioneddol 
efiaith crefydd ar eu heneidiau. 

CASGLIADAU. 

3. Dysgwn ei bod yn ddyledswydd ar gredadyn i 
ddwyn dystiolaeth am Grist, a'i allu i achub, drwy 
eiriau, tymerau, ac ymarweddiad, o gariad a pharch at 
Grist a'n cyd-ddynion. 

2. Anogwch bawb i dderbyn y dystiolaeth yma, ac 
arferwch bob moddion efengylaidd at bob dyn. 

3. Y mae ymwrthodiad a'r dystiolaeth yma yn ar- 
ddangos gelyniaeth y galon gnawdol yn erbyn Duw a 
santeiddrwydd. 



Y PARCH. JEKKIK JEHKXNS, 



245 



PEEGETH. 



"Abu, fel yr oedd efe yn dywedyd hyn, rbyw wraig o'r dyrfa 
a gododd ei lief, ac a ddywedodd wrtho, Gwyn fyd y groth a'th 
ddyg di, ar bronau a sugnaist. Ond efc a ddywedodd, Yn 
hytrach, gwyn fyd y rhai sydd yn, gwrando gair Duw, ac yn ei 
gadw."— Luc xi. 27, 28. 

Mae ein testy n yn nodi amgylchiad yn yr hwn y 
llefarodd gwraig o'r dyrfa, yr hon oedd yn gwrandaw 
Crist. Yr hyn oedd Crist wedi ei wneyd oedd bwrw 
cythraul mud o ddyn. Mae 11a wer o ddynion a chyth- 
raul mud ynddynt eto ; ni fedrant lefaru wrth eu cyd- 
greaduriaid, er eu bod yn hollol adnabyddus a hwynt. 
Mae rhyw ystyfnigrwydd cythreulig ynddynt i'w weled 
yn amlwg iawn ar rai amserau. Nid oedd neb yn ameu 
nad oedd Crist wedi bwrw y cythraul allan o'r dyn, 
ond pa fodd a thrwy ba allu yr oedd y weithred wedi 
cymeryd lie, yr oedd y bobloedd yn rhyfeddu, a rhai 
yn dyweyd mai trwy Beelzebub, penaeth y cythreuliaid, 
yr oedd Crist yn medru bwrw allan gythreuliaid. Yn 
yr adnodau dilynol, mae Crist yn dangos nad yw Beel- 
zebub mor ffol ag yr oeddynt hwy yn priodoli ei fod; 
nad oedd ty wediy mranu yn ei erbyn ei hun yn medru 
sefyll, ac na fuasai teyrnas Satan yn sefyll ychwaith os 
oedd Satan wdi ymranu yn ei erbyn ei hun ; fel pe 
buasai yn dyweyd, Nid yw Satan ddim mor ffol a hyny ; 
yn lie bwrw cythraul allan, efe a garai i fwy o'r rhyw 
hyn fyned i mewn i'r dyn, oblegid byddai ei deyrnas ef 
yn gryfach felly ; ond wrth iddo fVrw un allan, fod ei 
deyrnas yn gwanhau, ac nad oedd yn bosibl iddi sefyll. 
Mae yr ysbryd aflan yn gryf ac yn arfog, ac yn cadw ex 
neuadd mewn heddwch ; ond y mae rhyw un cryfach 
nag ef wedi cymeryd meddiant o'r dyn hwn — wedi cy- 



, 246 HAKES BYWYD 

rneryd meddiant o'r arfau yn y rhai yr oedd efe yn ym- 
ddiried ynddynt, ac yn rhanu ei anrhaith ef at bethau 
gwell. Yr wyf fi wedi dyfod i ddinystro gweithred- 
oedd y diafol; ao y mae un sydd yn gryfach nag ef, a 
thrwy hwnw y bwriwyd y cytliraul o'r dyn. Yr wyf 
fi yn erbyn y cythraul, a myfi a fwriodd y cythraul o'r 
dyn ; a phwy bynag sydd yn fy erbyn i, gyda y cytli- 
raul y mae. Pe ddiclion yr ysbryd aflan adael y dyn 
am dymor, a myned ar ei dro ar liyd leoedd sychion, 
oblegid mae efe yn blino ambell waith aros yn yr un 
man. Gwna ymddangos yn wahanol i'r byn ydyw 
mewn gwirionedd ; gall ymritbio fel angel y goleuni, a 
bod yn debyg i'r Pbariseaid yma, yn lied foesol yn 
ngolwg dynion — yn gweddio llawer yn gyboeddus — yn 
gwneyd 3^n llydan ei pbylacderau, ac yn degymu y 
mintys a'r anis, &c. ; ond nid y w y petbau hyn yn 
taro ei arcbwaetb gystal a bod yn ei elfen ei bun ; yna 
bydd wedi ymgyngori ag ef ei bun yn dyweyd, Myfi a 
af yn ol i'r dyn lie yr wyf wedi bod. Mae efe yn awr yn 
Pharisead selog, gall wneyd llawer mwy drosof fi nag 
o'r blaen, oblegid gall dwyllo mwy wedi cymeryd y tir 
y mae yn sefyll arno na phan yr oedd yn ei liw ei bun. 
Mewn cudd wisg grefyddol efe a ddyrysa yr boll wer- 
syll ; byddaf fi a'r saitb diafol eraill sydd yn fy Haw yn 
sicr o wneyd .grymusder gyda bwna. Gwnaf fi fwy 
mewn croen dyn nac mey/n un llwybr arall, a bydd di- 
y/edd y dyn bwnw yn waetb na'i ddecbreuad.' Fel yr 
oedd efe yn dywedyd y pethau hyn, rhyw wraig o'r 
dyrfa a gododd ei lief, ac a ddywedodd wrtbo, Gwyn 
fyd dy fam, fod ganddi facbgen mor gall ; mae yn gwy- 
bod ac yn deall dicbell a tbwyll y Pbariseaid i drwcb y 
blewyn. Mae yn dda genyf dy glywed yn eu trin mor 



Y PARCH. JE^KI^T JE^KIiTS. 



247 



eglur a didderbyn wyneb. Dywedodd Crist, Mae fy 
mam yn wynfydedig, ond mi a ddangosaf i ti am rai 
mwy g wynfydedig ; mae perthynas ysbrydol a mi yn 
tra rbagori ar unrbyw berthynas naturiol. Nid Crist 
yn ei cbrotb, ond Crist yn ei clialon a geidw ei benaid 
: fy^y^- tragywyddol. 

I. Sylwaf ar yr byn a elwir yma yn Air Duw. — Gair 
yiyw cyfrwng trosglwyddiad meddwl o'r naill berson 
i'rllall. Wrth Air Duw y deallwyf yr Hen Destament 
a'rNewydd — y rlianan byny o'r Beibl syddyn dechreu 
gydt Genesis, ac yn diweddu gyda Malacbi ; a'r byn 
syddyn decbren gyda Mattbew, ac yn diweddu gyda'r 
Dadgnddiad. Yr wyf yn ymwadu a'r byn a elwir 
llyfrai. yr Apocrypba. Yr ydym yn ymwrtbod a'r 
llyfrau byny fel gwir air Duw. Nid ydym yn gwadu 
nad y w y rban f wyaf o'r llyfrau byn, fel gwaitb dynion 
eraill, yn. onest fel dynion ; ond yr ydym yn dadleu 
nad oedd eu bysgrifenwyr o dan gyfarwyddiadau un- 
iongyrcbol anffaeledig Ysbryd Duw, o berwydd y 
rbesymau ?anlynol : — 

1. Yr oedd yr ysgrifenwyr eu bunain yn addef nad 
oeddynt felly. 

2. Mae amryw betbau gwrtbun yn cael eu nodi a'u 
cynieradwyo ynddynt, megys abertbu i gytbreuliaid, &c. 

3. Eboddodd Malacbi, pan yn dybenu ei bropbwyd- 
oliaetb, awgryni i'r eglwys na fuasai propbwyd i godi 
ynddi mwy byd oni chodai loan Fedyddiwr. " Wele, 
mi a anfonaf i cbwi Elias y propbwyd, cyn dyfod dydd 
mawr ac ofnadwy yr Arglwydd." 

4. Ni soniodd yr efengylwyr, Crist, na'r apostolion, 
yr im gair am un o lyfrau yr Apocrypba mewn un 
man. Cyfeirient yn ami at lyfrau Moses, J ob, y Salm- 



248 



EANES BYWXD 



au, a'r prophwydi. Mae yn rbyfedd, os bwriadwyd 
hwynt i fod yn rheol ffydd ac ymarweddiad, na buasent 
yn dyweyd jn rhyw le, megys y mae yn ysgrifenedig , 
yn llyfr y Maccabeaid, Estras, Story Susannah, Bell a':./ 
Ddraig, neu y tri llanc yn ymryson am y goreu, neu 
ryw beth o'r fath ; ond nid oes dim son am yr un o 
honynt, mwy na phe buasent heb fod mewn bodolaeth. 

Mae y Beibl yn cael ei alw yn Air, yn y rhif uni^ol, 
o herwydd ei gysondeb ; nid geiriau, ond Gair. jSTid 
oes anghysondeb mewn gair; dewiswch y gair a rv T n- 
och, nid oes ynddo yr un anghysondeb. Er engiaifft, 
dywedwch Duw, diafol, dwfr, tan, neu ryw air /arall, 
nid oes yno un gwrthddywediad. Ond pe dyWedem, 
Duw drwg, diafol gostyngedig, dwfr sych, tan o£r, mae 
yma anghysondeb. Pe dywedern, Duw da, diafcl balch, 
dwfr gwlyb, neu dan poeth, nid oes yma yr arghyson- 
deb lleiaf" 

(1.) Mae y Beibl mor gyson a gair. Mae ei hanesion, 
wrth eu cyferbynu a'u gilydd — ei brophwyloliaethau 
yn y cynawniadau o honynt — y seremoniau, 'a'r aberth- 
au yn cael eu sylweddoli, yn profi yn eg/ur fod yma 
gyfangorff o berffeithrwydd cyson a'u gilydd. 

(2.) Gelwir ef yn Air Duw, oblegid ni allai neb arall 
fod ei awdwr. Nid yw ein hamgyffrediadjfa. ni yn medru 
treiddio i wybyddiaeth ond am bum' dtfsbarth o fodau 
deallawl. Gwrthun yw medawl y galiai unrhyw fod 
arall wneyd Beibl fel hwn. Kid oes/ gan yr ych, yr 
asyn, y pysgodyn, yr aderyn, na'r un ymlusgyn, gym- 
wysderau at y fath orchwyl ; maent yn gwbl anghyf- 
addas. Nid oes genym ar ol ond angelion a chythreul- 
iaid, dynion da a drwg, a Duw ei hunan. Ms galiai 
yr angelion da, na dynion da, fod yn dda, os twyllwyr 



Y PAECH. JESTKIK JENKINS. 



249 



a chelwyddwyr ydynt. Os liwy a wnaelhant y Beibl, 
pabam yr oeddynt yn beiddio dywedyd, Fel byn y dy- 
wed yr Arglwydd, canys genau yr Arglwydd a'i llefar- 
odd, &c. Ysgatfydd mai y diafol, neu ryw ysbryd 
drwg arall a'i gwnaeth. Mae y llyfr hwn yn groes i 
am can y diafol. Prif am can yr ysbryd drwg yw am- 
ddiffyn a chadarnhau ei deyrnas. Am y llyfr hwn, 
mae ei holl ranan yn anelu at ddinystrio teyrnas Satan, 
a cbadarnbau teyrnas Mab Duw. 

ISTis galiai dynion drwg fod yn awdwyr o'r Beibl, er 
mor amrywiol ydynt. Ni fuasai halogwyr Sabbothau 
yn dyweyd, " Cofia gadw yn santaidd y dydd Sabboth f 
na'r cybydd, " Gwreiddyn pob drwg yw ariangarwch f 
na'r celwyddwr, " Ffiaidd gan yr Arglwydd wefusau 
celwyddog." Nid oes yr nn arferiad drwg gan ddynion 
oad yw y Beibl yn ei gondemnio. Md oes genym yn 
weddill o'r holl dclosbarthiadau ond Duw ei human, 
ac y mae efe yn deilwng awdwr o hono. Ms gaU neb 
arall wneyd y fath lyfr a hwn. Mae holl berffeithder- 
au y Duwdod i'w gweled yn amlwg trwyddo yn ei holl 
ranau — ei ddoethineb ei santeiddrwydd, ei gyfiawnder, 
ei dragywyddolrwydd, ei anghyfnewidioldeb ; ie, ei am- 
ynedd, ei ddaioni, ei drugaredd a'i ras yn cydgordio yn 
ogoneddns trwyddo ; ac nid oes diffyg gallu yn y Duw- 
dod, a bydd yn sicr o wneyd yr hyn y mae wedi lefaru, 
oblegid Duw gwirionedd ydyw, heb anwiredd. An- 
mhosibl yw myned Gair Duw yn ddirym. 

II. Ein dyledswydd tuag at y Gair — ei wrando, a'i 
gadw. 

Yn gyntaf, Ei wrando — ei leferydd Ef ydyw. 
1. Mae yn cynwys cenadwri sydd yn dal perthynas a 
ni gan ein Crewr, ein Cynaliwr, a'n Llywodraethwr. 



. 250 HAKES BYW YD 

2. Y modd iV wrando — yn ystyriol, yn bwyllog, yn 
ddeallus, yn ddibartiol, a phersonol drosom ein hun- 
ain. Nid dan gysgu, ond yn euro ; nid am dymor, 
ond holl ddyddiau ein bywyd ; nid fel barnwyr, ond 
fel pechaduriaid ; nid. iV anghofio, ond i ddal yn well ; 
nid i'w gam-ddefnyddio mewn un ystyr, ond i'n hiawn 
hyfforddi. Dylem wsando y Gair ry w beth yn debyg fel 
y mae dyn yn gwrando ewyllys perthynas cyfoetbog ac 
agos ar ddydd ei angladd. Mae'r Iesu wedi marw, ac 
y mae ei destament mewn grym. Mae rhyw beth wedi 
ei adael i ni. 

" Fe brynodd i ni f wy na'r byd, 
Ar groesbrenun prydnawn." 

3. Ei wneuthur. — Mae rbyw beth ymarferol yn y Gair. 
Mae tuedd mawr mewn dynion i wybod pa beth a g&nt, 
yn hytrach na pha beth a wnant. Ehaid gwneyd 
ewyllys Duw. JSTid yw ei gwybod ond un peth, mae ei 
gwneyd yn beth arall. Mae anwybodaeth o'r Gair yn 
bechod; ond mae gwybodaeth o hono, a pheidio ei 
wneyd, yn bechod mwy — mae hwn yn euog o amryfus- 
edd. " Yr hwn ni wybu, ac a wnaeth bethau yn haeddu 
ffonodiau, a gurir ag ychydig ffonodiau. A'r gwas 
hwnw, yr hwn a wybu ewyllys ei Arglwydd, ac nid 
ymbarotodd, ac ni wnaeth yn ol ei ewyllys Ef, a gurir 
a llawer ffonod." I bwy bynag y rhoddwyd llawer, 
llawer a ofynir ganddo. Mae cyfrifoldeb dyn yn mesur 
yn ol ei gymwysderau a'r manteision a gafodd. Ehaid 
rhoddi y dalent at y cyfnewidwyr, ymladd a'r gelyn, 
rhedeg yr yrfa, cymeryd gafael yn y bywyd tragyw- 
yddol, glynu wrth yr Arglwydd, ac ymdrechu i fyned i 
mewn trwy y porth cyfyng. 



T PARCH. JENKIZff JEHKI2STS. .251 

Rhaid codi'r groes ac nid ei gwneyd^ 
A charu 'r brodyr gyda dweyd ; 
A choncro pecliod o bob rhyw, 
Os wrth y Beibl y mynwn fyw. 

" Ored yn yr Arglwydd Iesu Grist, a cliadwedig fyddi." 
Yr hwn a barhao hyd y diwedd a fydd cadwedig. 

III. Y fendith gysylltiedig a gwrando Gair Duw a'i 
gadw — "bod yn fwy gwynfydedig na dal y berthynas 
agosaf a neb pwy bynag, yn ol y cnawd, hyd yn nod 
a'r Iesu ei bun ! Mae bod yn perthyn i ddynion mawr, 
enwog mewn dysg, doethineb, cyfoeth, ac anrhydedd, 
yn fraint fawr iawn. Ystyriai Elizabeth yn framt o'r 
mwyaf gael ei chyfarch gan Mair ; eto hi a lefodd a 
lief uchel, gan ddywedyd, "Bendigedig wyt ti yn 
mhlith gwragedd, a bendigedig yw ffrwyth dy groth di. 
ba le y daeth hyn i mi, fel y delai mam fy Arglwydd 
ataf fi ?" A dywedodd Mair, " Efe a edrychodd ar 
waeledd ei wasanaethyddes, oblegid, wele, o hyn all an 
yr boll genedlaethau a'm galwant yn wynfydedig." 
Dywedodd y wraig o'r dyrfa y gwir, ni wnaeth yr Iesu 
ei hameu yn y mesur lleiaf ; eto rhoddodd wers y bydd 
cof am dani byth, " Yn hytrach gwyn fyd yr hwn sydd 
yn gwrando gair Duw, ac yn ei gadw." Yr oedd gan 
Grist barch mawr i'w fam. Dywedir am ei rieni, "Ac 
efe a fu ostyngedig iddynt." Pan oedd efe ar y groes, 
dywedodd, " wraig, wele dy fab ac er ei boenau i 
gyd, rhoddodd ofal ei fam i'r dysgybl oedd yn sefyll 
gerllaw. Er y cwbl, ymddengys nad yw perthynas 
naturiol ddim yn werth ei harddel mewn cyferbyniad 
i'r berthynas ysbrydol yma a nodir. Pan oedd Crist 
yn llefaru wrth y torfeydd, dywedodd un wrtho, " Wele, 
y mae dy fam a'th frodyr [yn sefyll allan yn dy geisio 
di. Ond efe a atebodd ac a ddywedodd wrth yr hwn a 



252 



HANTS BTWYD 



ddywedasai wrtho, Pwy yw fy mam i, a phwy yw fy 
mrodyr i ? Ac efe a estynodd ei law tuag at y dysg- 
yblion, ac a ddywedodd, Wele fy mam i, a'ui brodyr i ; 
canys pwy bynag a wna ewyllys fy Nhad yr hwn sydd 
yn y nefoedd, efe yw fy mrawd i, a'm chwaer, a'm 
mam." Fel pe dywedasai, Nid wyf fi yn arddel neb i 
fod yn perthyn i mi ond fy nysgyblion, y rhai sydd yn 
gwneuthur ewyllys fy Nhad yr hwn sydd yn y nefoedd, 
yr hwn sydd yn gwrando gair Duw ac yn ei gadw. 

ADLEWYRCHIADAU. 

1. Mae modd i fod yn perthyn i Grist ; Brenin y 
brenmoedd yw, ac Arglwydd pawb oil ; Brawd y w o 
gnawd y brodyr. Er fod ei wir ddysgyblion yn ami yn 
cael eu diystyru a'u dirmygu gan lawer, nid yw gywil- 
ydd ganddo ef eu galw hwy yn frodyr; ac y mae yn 
ewyllysio, er ei fod yn y goruwch-leoedd, iddynt hwy- 
thau hefyd fod gydag ef. 

2. Bobl anwyl, a oes arnoch chwi ddim awydd ar- 
ddel lesu yn awr yn nydd gras ? Os gwnewch, gwna 
yntau eich arddel chwi than pan ddel yn ngogoniant ei 
Dad, gyda'r angelion santaidd. 

3. Nyni sydd yn proffesu Crist, ac sydd ar ei enw, 
ymdrechwn lawer am fod yn fwy tebyg iddo, o'r un 
ysbryd ag yntau. " Od oes neb heb Ysbryd Crist gan- 
ddo, nid yw hwnw yn eiddo ef. 

4. Mae yn rhyfedd fod Crist yn sefyll cyhyd wrth 
ddrws calon y pechadur, yr unig un a all ei lesau ef, ac 
yntau yn dyweyd o hyd. Ni fynwn ni mo hwn i deyrn- 
asu arnom. 0, dychwelwch at Eugail ac Esgob eich 
eneidiau. 

" lesu, difyrwch f enaid drud, 

Yw edrych ar dy wedd ; 
Ac mae llyth renau d enw pur, 

Yn fywyd ac yn hedd." 



Y PARCH. JEKKIH JENKINS. 



253 



PREGETH. 



"Canys cyflog pecnod yw marwolaeth; eithr dawn Duw yw 
bywyd tragywyddol, trwy lesu Grist ein Hargl vvydd. "— RJiuf . 

Vi. 23. SSESMffiBttS 

Yn y bennod lion darlunir pechod dan yr enwau 
meistr a brenin, a gras neu gyfiawnder yn gyferbyniol 
i hyny. Mae pechod yn feistr ealed, ond gras yn bollol 
wahanol ; y naill yn teyrnasu i farwolaeth, a'r Hall yn 
teyrnasu i fywyd didranc. Gwnawn rai sylwadau ar 
becbod, yna ar ddawn Duw. 

I. Pecbod. Betb ydyw ? Mae lago yn dyweyd mai 
angbyfraitb ydyw. Eraill a olygant mai trosedd o 
gyfraith Duw, neu anghyflawniad o honi ydyw. Dy- 
wed Gweddi Gyffredin, neu Lyfr Eglwys Loegr, mai 
gwneyd y peth ni ddylasem ei wneuthur, a pbeidio 
gwneyd y petb a ddylasem ei wneutbur ydyw. Nid 
oes genym wrtbwynebiad i'r un o'r golygiadau uchod, 
eto fe ddichon, er mwyn ei egluro yn mhellach, mai 
priodol yw dyweyd, mai diffyg yw, oblegid lie bynag y 
mae pecbod mae yno ddiffyg. Diffyg cyfiawnder yw 
angbyfiawnder, diffyg santeiddrwydd yw aflendid, di- 
ffyg da yw dr wg, a diffyg doetbineb yw ffolineb. Nid 
oes diffyg yn y nefoedd. Diffyg i gyd sydd yn uffern. 
Rbyw le cymysgedig yw y ddaiar — er fod yma lawer o 
dda, y mae yma lawer o ddrwg hefyd. Duw a wnaetb 
bob peth, eto ni wnaetb ef becbod, oblegid nid petb 
ydyw pechod, ond diffyg peth ydyw. 

Eto, ysgatfydd mai anhawdd yw peidio enwi pechod 
yn betb, o ddiffyg iaith i osod ein meddwl allan, neu 
ryw ddiffyg arall. Ond yr ydym yn sicr nad yw Duw 
yn awdwr o bono. Nid oes pechod ynddo ef, ac nid 



254 



HAKES BYWYD 



dichonadwy yw iddo roddi i arall yr hyn nad yw yn 
eiddo iddo ei hun. Purdeb, uniondeb difeth sydd yn ei 
iiatur a'i weithrediadau. Wele hyn a gefais, wneuthur 
o Dduw ddyn yn uniawn. Er iddo ei greu felly, nid 
oedd dan y rhwymau lleiaf i'w gadw neu ei atal rhag 
pechu. G-waith anhawdd yw golygu pa fodd yr oedd 
yn ddicbonadwy i Dduw, ar dir cyfiawnder, i wneyd 
dyn yn gyfrifol am ei weithrediadau, beb ei fod yn 
bercbenog ar gymwysder i wneyd byny. Nid yw dyn 
dan rwymau anianyddol i wneyd da, onide nid oes 
ystyr i'r gair rbinwedd, neu i wneyd drwg, onide ni 
byddai arno becbod. 

Mae y gyfraitb foesol yn llawn anogaetbau i wneyd 
daioni, ac yn llawn gocbeliadau rhag gwneyd drwg. 
Yr addewidion i ufudd-dod o'r naill du, a'r bygythion 
o'r tu arall, a brofant hyn. " Na ddy weded neb pan 
demtier ef, Gan Dduw y'm temtir — canys nid yw efe 
yn temtio neb." Er fod dyn yn greadur amgylchiadau, 
eto y mae yn weithredydd gwirfoddol. Nid yw cam- 
ddefnyddiad o'r cymwysderau yn ei ddiddymu, mae y 
cymwysderau yn parhau yr un, a'r rhwymedigaeth yn 
ddigyfnewid; pe amgen, po fwyaf o ddrwg a wnel dyn 
gwnai ymryddhau o'i rwymedigaethau. Nid felly, 
bydd dyn dan rwymau i roddi ufudd-dod i Dduw a'i 
gyfraith byth, ac felly i barhau tra byddo Duw yn 
Dduw, ac yntau yn ddyn. Mae rhwymau y creadur 
rhesymol yn sylfaenedig ar berthynas. Yn ol y berth- 
ynas sydd rhyngddo a Duw ei hun, ac ag eraill, y mes- 
urir ei ddyledswyddau. Nid yw gras yn ei gyfnewid, 
ac nis gall pechod ei ddiddymu byth. Sylwaf, yn 

I. Ar bechod a'i gyflog — marwolaeth. Gwahaniaethir 
pechod yn wahanol ddosbarthiadau, fel y canlyn. 



Y PAECH. JEOTIN JBKKIKS. 



255 



1. Pechod gwreiddioi a gweitliredol. Pechod gwreidd- 
iol yw pechod ein natur, a phechod gweitliredol yw 
pecliod ein hymddygiadau. Er fod Duw wedi gwneyd 
dyn yn uniawn, syrtliiodd drwy anufudd-dod. Nid yn 
y cyflwr yr oedd Adda ynddo cyn iddo bechu y cawsom 
ni ein bodolaeth, ond yn y sefyllfa yr oedd wedi myned 
iddi drwy ei anufudd-dod. Mae yn gynwysedig yn y 
gogwyddiad sydd yn y meddwl, neu y tueddiadau sydd 
ynom at y drwg yn hytrach na'r da. Mae y gogwydd- 
iad hwn i'w ganfod mewn plant yn gyffredinol; maent 
yn dysgu gwneyd drwg gyda .mwy o rwyddineb na da, 
ac yn cam pethau cnawdol a daiarol yn fwy na phethau 
ysbrydol a duwiol. 

Pechod gweithredol — byw yn ol y tueddiadau liyny 
sydd yn y natur lygredig, a gweithredu yn groes i 
ddeddfau yr Arglwydd yn bersonol. 

2. Pecliod anifeilaidd, a phechod cythreulig. Pech- 
odau anifeilaidd ydynt, glythineb a meddwdod, anllad- 
rwydd a godineb, diogi a musgrellni, brynti a chysgu 
yn oedfaon gras. Ond pechodau cytbreulig ydynt," Hid, 
malais, cenfigen, cabledd, celwydd, serthedd, lladrad, 
llofruddiaeth, twyll, a dichell twyllodrus. Mae y naill 
yn cael ei goleddu gan y rban anifeilaidd o'r dyn yn 
fwy na'r ysbrydol, a'r Hall gan yr enaid yn fwy na'r 
corff. 

3. Pechod o fodd, a pliechod o anfodd. Yr wyf fi yi\ 
credu mai o'u bodd y mae dynion yn pecbu bob amser. 
Haera rhai eu bod yn pecliu o'u lianfodd, a chyfeiriant 
at yr adnodau liyny sydd yn yr epistol a ysgrifenodd 
Paul at yr Rhufeiniaid, (vii. 15.) "Canys yr hyn yr 
wyf yn ei wneuthur, nid yw foddlawn genyf ; canys 
nid y peth yr wyf yn ei ewyllysio, hyny yr wyf yn ei 



256 



HANES BYWYD 



wneuthur ; eithr y peth sydd gas genyf, hyny yr yd- 
wyf yn ei wneuthur." Mae Paul yma yn siarad am y 
ddeddf, ei bod yn ysbrydol, ond ei fod ef yn gnawdol, 
a'i fod yn ewyllysio gwneuthur da, a bod y drwg gydag 
ef yn bresenol. Gwir fod y cnawd yn rhyfela a'r ys- 
bryd, a bod y rhai hyn yn gwrthwynebu eu gilydd. 
Gwyr pob Cristion rywbeth am hyny. Trwy'r cwbl, 
o'n bodd yr ydym yn pechu. Eglurwn y mater fel 
hyn. 

Pan oeddwn i yn DundafF, tua deehreu y cynhauaf 
gwair un flwyddyn, ryw brydnawn hogais y bladur, a 
gosodais hi mewn trefn. Yn y prydnawn hwnw torais 
ddwy ystod o amgylch y cae, gan benderfynu rhoi fyny 
yr hwyr hono, myned i'r gwely yn gynar, a chodi am 
bedwar o'r gloch boreu dranoeth, fel y buaswn wedi 
tori cryn ddarn cyn i boethder yr haul ddyfod arnaf. 
Ond wedi swper, daeth cyfaill o'r Hen Wlad a llythyrau 
i mi; wrth ddarllen y llythyrau, ac ymddiddan am 
wahanol bethau gyda'r cyfaill, aeth yn hwyr, nid aeth- 
um i gysgu yn brydlon, a phan ddaeth pedwar o'r gloch 
yn y boreu, yr oeddwn yn gaeth yn ngafaelion cwsg, 
felly, nid y peth da yr oeddwn yn ei ewyllysio y nos o'r 
blaen yr oeddwn yn ei wneuthur, ond y drwg, sef am- 
mharu ac anghymwyso fy hun i wneyd fy nyledswydd. 
Mae penderfyniadau yn cael eu tori fel hyn, a'r dyn yn 
ymollwng i wneyd yr hyn nad yw yn ewyllysio. Ar y 
pryd y mae y weithred yn cael ei chyflawni, y mae y 
dyn yn ei gwneyd o'i fodd. fodd ei galon y mae y 
gweddiwr yn gweddio, ac o fodd ei galon y mae y 
cablwr yn cablu, y naill yn dywedyd y gwirionedd, a'r 
Hall yn dywedyd ei gelwyddau.. 

4 Pechodau yr v Aipht a phechodau Canaan. — Mae y 



Y PAF.CH, JESTKOJ JEXSIXS. 



257 



eyntaf yn eyirwys y riiai y mae yn eu cyflawni cyn iddo 
ddyfod at grefydcl, a'r olaf ar ol iddo ddyfod. Yn y 
naill sefyllfa a'r Hall, mae ei rwymedigaethau yn par- 
hau yn ddigyfnewid. 

5. Peehod maddeuol a ph.ech.od anfaddenol. Kid 
oes yr nn pechod na chabledd na faddenir i ddynion ar 
dir gwir edifdrwch. Onid oedd y Corinthiaid wedi 
bod yn euog o'r pechodau mwyaf ysgeler — yn odineb- 
wyr, eilunaddolwyr, torwyr priodas, masweddwyr gwr- 
ryw-gydwyr, lladron, cybyddion, meddwon, difenwyr, a 
chribddeilwyr. N"id nieddwl yr apostol oedd, na fuasai 
y rhai oeddynt wedi bod yn euog o'r pechodau hyn 
yn cael etifeddn teyrnas Ddtiw, ond y rhai a fyddent 
yn parhan yn y fath erchyll bechodau, yn anedifeiriol : 
oblegid yn adnod 11 y mae yn dywedyd, * A hyn fa 
rhar|p honoch chwi ; eithr chwi a olchwyd, eithr chwi 
a santeiddiwyd, eithr chwi a gyfiawnhawyd, yn enw yr 
Arglwydd Iesu, a thrwy Ysbryd ein Duw ni." Pe yr 
ychwanegem an hyn bechodau Hanasseh, Mair Mag- 
dalen, a'r Heidi' ar y groes, byddem wedi dyfod o hyd 
i'r pechodau mwyaf erchyll a gyflawnwyd yn y byd 
erioed. Xid ydym am roddi terfyn ar Sant yr Israel. 
DuVr madden yw ei enw, ac efe a ddichon yn gwbl 
iachau y rhai sydd yn dyfod at Dduw trwyddo Ef. 
Pedr hefyd a wadodd ei Arglwydd dair gwaith ; do, efe 
a dyngodd ac a regodd, a gwnaeth hyn dair gwaith, ar 
ol ei holl dystiolaethau gwahanol a gwrthwynebol i 
hyn ! "Rhyfedd y fath. bwll dwfn y darfu iddo syrthio 
iddo ; ond mwy rhyfedd oedd y gras a'i cododd i'r lan. 
Do, fe'i eodwyd ef i fyny o ? r pydew erchyll, ac allan o'r 
clai tomlyd, a gosodwyd ei draed ef ar y graig, a hwyl- 
iwyd ei gerddediad tua thir y bywyd. Ond am gabledd 



258 



HAKES BYWYD 



yn erbyn yr Ysbryd Glan, yr hwn yw y pechod anfadd- 
euol, nid oes maddeuant am hwnw, yn y byd hwn nac 
yn y byd a ddaw. Mae anfeidrol gyfiawnder, doethin- 
eb ac uniondeb y Duwdod wedi gosod nod mor ddu ar 
y pechod hwn, fel y mae wedi penderfynu na wna ei 
faddeu. Pe byddai y dynion duwiolaf yn gweddio dros 
y rhai sydd yn euog o'r pechod yma, hyd yn nod Noah, 
Daniel, a Job, ni wrandawai Duw arnynt. " Canys os 
o'n gwirfodd y pechwn, ar ol derbyn gwybodaeth y 
gwirionedd, nid oes aberth dros bechod wedi ei adael 
mwyach. Heb. x. 26. Mae loan yn dyweyd am bech- 
od i farwolaeth, nad gwiw deisyf yn ei gylch ; a Christ 
•wedi dyweyd ei hunan, " Oni faddenwch i ddynion eu 
camweddau, ni faddeu eich Tad yr hwn sydd yn y nef- 
oedd eich camweddau chwithau." Bu Julian, yr Ym- 
erawdwr Khufeinig, yn proffesu crefydd Crist; ^fedi 
hyny trodd yn bagan erlidgar i Dduw a'i achos. 
Gwawdiai Fab Duw, gan ei alw jnfasdard, ac yn Gali- 
lead, a phob enw er ei ddirmygu. Pan oedd yn rhyf- 
ela yn erbyn y Persiaid, daeth saeth oddiwrth y gelyn 
i'w galon. Wedi iddo ei thynu allan, daliodd ei law i 
dderbyn y gwaed a ffrydiai allan o'r archoll, a thallodd 
ef i'r awyr ; a chan edi-ych i fyny, dywedodd yn uchel, 
" 0, y Galilead, ti a'm maeddaist." Chwi gablwyr 
sydd yn mathru Mab Duw, ac yn difenwi Ysbryd y 
gras, arswydwch, oblegid nid oes aberth mwyach wedi 
ei osod dros bechod. 

6. Pechod bach a phechod mawr. — Gwir fod rhai 
pechodau yn fwy na'u gilydd, ond mawrion ydynt oil 
yn ngolwg Duw. Barnodd ef yr hwn yr ydym wedi 
pechu yn ei erbyn, yr hwn sydd yn medru mesur 
pechodau, a'u pwyso wrth yr hyn y maent yn haeddn, 



Y PAECH. JENKItf JEISfKINS. 



259 



fod yn rhaid cael lawn anfeidrol am danyiat, neu gosb 
dragywyddol o'u herwydd. 

7. Pechod gwybodus, a phechod mewn anwybod. — 
Pecliod mewn anwybod oedd Paul wedi ei wneyd wrth 
gablu ac erlid eglwys Dduw ; ond cafodd drugaredd. 
Yr oedd rhai o 7 r rhai a groeshoeliasant Grist wedi ei 
wnentbur mewn anwybod. G-weddiodd Crist drostynt, 
" Dad, madden iddynt, canys ni wyddant pa beth y 
maent yn ei wneuthur." Md y peth y mae dyn yn ei 
wybod y mae y gyfraith yn ei ofyn, ond y peth. a ddy- 
lai wybod. 

8. Pecbodau duon, gwynion, a brithion, fel defaid 
Jacob — Md wyf yn dyweyd fod eu gwahaniaethu fel 
hyn yn gymeriadau priodol, ond felly y maenfc yn cael 
eu henwi gyda dynion. Pecliod du yw y pecliod y mae 
arall wedi ei wneyd yn dy erbyn di ; mae bwnw yn gy- 
ffredin yn ddu arswydus. Pechod gwyn yw y pechod 
yr wyt ti wedi ei wneyd yn ei erbyn ef — nid ydoedd 
fawr o beth — ni fuasai raid iddo byth wgu arnat am 
beth mor lleied — nid ydoedd ond y peth Ueiaf. Ehaid 
ei fod yn hynod groen deneu ; nid oeddit ti ar y cwbl 
prin yn meddwl ei fod yn ddrwg yn y byd. A'r pech- 
odau brithion ydynt, y pechodau hyny yr ydych yn eu 
cyfaddef wrth. eich gilydd pan y byddoch yn gwneyd 
heddwcb y naill a'r Hall ; ond mae pob pechod yn ddu i 
gyd yn ngolwg yr Arglwydd. 

II. Cyflog pechod- yw marwolaeth. — Teilwng i'r 
gweithiwr ei gyflog. Mae yn haeddu marw ; ie, a marw 
byth. 

1. Mae dyn yn farw ysbrydol, mewn dieithrwch oddi- 
wrth fuchedd Dnw. Syniad y cnawd, marwolaeth yw, 
yn gwbl amddifad o weithrediadau bywyd ysbrydol ; 



260 



HAKES BYWYD 



nid oes dim yn ei holl ysgogiadau yn santaidd ; mae yn 
llawn hunanolrwydd, ac yn byw mewn drygioni — ya 
gas ganddo am Dduw a'i waith. 

2. Mae yn gondexnniol farw, wedi ei ddedfrydu i 
ddyoddef cosb dragywyddol am ei drosedd. 

3. Mae gwahaniaeth rhwng gweision dynion a gweis- 
ion pechod. Nid yw y cyntaf yn gofalu am y gwaith, 
nac yn cam ei wneyd, ond yn fawr am y cyflog ; ond 
yr olaf, nid da ganddynt y cyflog, ond yn lioff iawn o'r 
gwaith. Gan fod y cyflog yn dilyn y gwaith, wedi 
gwneyd y gwaith rhaid derbyn y cyflog. " Yr hwn 
sydd yn han i'r cnawd, o'r cnawd a fed lygredigaeth." 
Mae yn cynwys ysgariad oddiwrth bob dedwyddwcham 
byth, yr hon yw yr ail far7/olaeth. . 

III. " Dawn Duw yw bywyd tragywyddol, trwy Iesu 
Grist ein Harglwydd." 

1. Ehodd Duw, nid anrheg. — Mae rhodd yn golygu 
ei bod yn anrhwymiadol o du y cyfranwr, ac yn an- 
haeddianol o du y derbyniwr. Nid elw i Dduw oedd 
amcan y rhodd wr wrth roddi y rhodd, ond elw tragyw- 
yddol y dyn. 

2. Mae y rhodd hon yn deilwng o Dduw i ddynion 
annheilwng ac anhaeddianol. 

3. Mae yn rhodd yn ol ei gyfoeth a'i ras. — Mae yn 
abl— pob awdurdod yn ei law — yn Ben Arglwydd nef- 
oedd a daiar. Mae yn rhodd dialw yn ol. 

4 Mae yn rhodd heb ei disgwyl, a thu draw i am- 
gyffredion dynion. Pwy a ddychymygodd i Victoria 
roddi Tywysog Cymru i farwolaeth yn He teyrnfrad- 
wyr ei Uy wodraeth ? Neb erioed. Er syndod i angel- 
ion a dynion, " Felly y carodd Duw y byd, fel y rhodd- 
odd efe ei nnig-anedig Fab," &c. Mae hanes yn dy- 



Y PARCH. JE^KIST JEKKI^S. 



261 



weyd fod gan Philip o Macedon, tad Alexander Eawr, 
ferch, a bod ei Brif Lywydd wedi ymgyfathrachu a hi, 
a'u bod yn myned i briodi, ao rr Llywydd ofyn i'w thad 
am gynysgaeth gyda hi. Ehoddodd Philip rwyd an- 
ferth yn llawn o aur iddo raewn canlyniad. Anfonodd 
yntau yn ol, fod ei haner yn llawn ddigon — na feddyliodd 
ef erioed am gymaint a hyny. Yr ateb a gafodd oedd, 
fod ei haner yn llawn ddigon i'r General ofyn ; ond 
nad oeddynt i gyd ddim yn ormod i Philip i'w rhoddi. 
" Xid ag arian ac anr y'ch prynwyd oddiwrth eich ofer 
ymarweddiad, ond a gwerthfawr waed Crist." " Yn byn 
y mae cariad, a ni eto yn bechaduriaid, i Grist mewn 
pryd farw drosom ni." Mae bywyd tragywyddol, a phob 
bendith arall yn deilliaw trwy lesu Grist ein Har- 
glwydd. Efe yw cyfrwng holl weinyddiadau y Duw- 
dod, mewn creu, cynal, ac achub. Mae Efe yn awdwr 
iachawdwriaeth dragywyddol i'r rhai oil a ufuddhant 
iddo. 

ADDYSGIADAU. 

1. Mawr ddrwg pechod yw yr achos haeddianol o 
farwolaeth Crist— -yr hwn ni wnaeth bechod, ac na 
chaed twyll yn ei enau. 

2. Mawredd trefn gras, dawn Duw, bywyd tragyw- 
yddol trwy lesu Grist ein Harglwydd. Amen. 

"Mae gwlad o etifeddiaeth deg, 

Yn aros pawb o'r saint ; 
Ni ddichon dyn nac angel byth, 

Amgytfred gwerth. eu braint." 



262 



HAffES BYYTYD 



PEEG-ETH. 



"Ganhyny pwy bynag.sydd yn gwrando fy ngeiriau hyn, 
ac yn eu gwneuthur, mi a'i cyrTelybaf cf i wr doetii, yr hwn a 
adeiladodd ei dy ar y graig ; a'r gwlaw a ddisgynodd, a'r llif- 
eiriaint a ddaetliant, a'r" gwyntoedd a chwythasant, ac a ruthr- 
asant ar y ty hwnw, ac ni syrtliiodd, oblegid sylfaenasid ef ar 
y graig. A phob un ar sydd yn gwrando fy ngeiriau hyn, ac 
licb eu gwneutliur, a gyffelyMr i wr ffol, yr hwn a adeiladodd 
ei dy ar y tywod ; a'r gwlaw a ddisgynodd, a'r llif-ddyfroedd a 
ddaetliant, a'r gwyntoedd a chwythasant, ac a gurasant ar y ty 
hwnw, ac efe a syrtliiodd, a'i ewvrop a fu fawr." — Mat. vii. 
24—28. 

Mae geiriau ein testyn yn gasgliad o bregetli Crist 
ar y niynydd. Y bregetli oreu a bregethwyd erioed. 
Crist oedd y pregethwr goreu o neb fu, sydd, neu eto a 
ddaw. lefarodd neb fel y dyn hwn. Yr oedd yn 
perffaith adnabod ei wrandawyr, yn dyweyd y pethau 
mwyaf angenrheidiol iddynt eu gwybod a'u gwneyd. 
2s~id yn nnig yr oedd yn dyweyd y pethau mwyaf per- 
thynol iddynt, end hefyd gwasgai y gwirioneddau 
hyny yn ddwys at eu cydwybodau. Yn y bregetli lion 
niae efe yn cyhoeddi naw gwynfydedigrwydd i gymer- 
iadau neillduol, ac yn dangos beth yw gwir gynieriad 
ei ganlynwyr. Parhad y gyfraith a'r prophwydi, gan 
esbonio ysbrydolrwydd y gyfraith yn wrtliwynebol i 
draddodiadau y tadau. Xid yw cvflawniad allanol ac 
arwynebol o'n dyledswyddau yn ddigonol, gan fanylu 
pa fodd y mae yn rliaid eu gwneuthur hwynt. Pa 
betliau sydd i'w gwneyd, a pha betbau sydd i'w go- 
chelyd. Pa fodd i weddio, a pharodrwydd Duw i gyf- 
ranu. Anogaeth gref i ynidrechu myned i niewn trwy 
y porth cyfyng. Ymogelu rhag gau brophwydi, ac i 
adnabod dynion with eu ffrwythau. Y dichon dynion 



Y PARCH. JENKDsT JE^KIKS. 



263 



alw ar enw yr Arglwydd, lieb eu bod hwy na'u gwaith 
yn gymeradwy gan Dduw yn y diwedd. 

Yn L Hythyrenol ac uniongyrchol, mae geiriau ein 
testyn yn perthyn i'r rliai oedd yn gwrando Crist ar y 
pryd, eto y maent yn dal yr un berthynas & boll wran- 
dawyr yr efengyl trwy boll oesan j byd. Yma y mae 
boll wrandawyr yr efengyl yn cael eu cyffelybu i ddau 
ddyn — un yn wrandawr y gair beb ei wneuthur, a'r 
Hall yn wrandawr y gair ac yn ei wneuthur. 

Md yw ein testyn yn perthyn i'r paganiaid, neu j 
rhai nad yw yr efeugyl ganddynt, ond i wrandawyr y 
gair yn unig. Ac y mae yn perthyn i'r rhai hyny i 
gyd, bob un o honynt. 

I. Y maent yn lied debyg i'w gilydd mewn amryw 
bethau. 

1. Dau ddyn ydynt, yn gwrando yr un geiriau, y 
naill fel y Hall ; o'r un gelfyddyd, pob un yn adeiladu 
ei dy. Nis gellir profi fod gan y naill gryfach syn- 
wyrau a chyneddfau na'r Hall. Maent ill dau yn ddeil- 
iaid yr un ddeddf, yn gwynebu yr un farn, ac i gael eu 
pwyso yn yr un clorianau. Y ddau i fyw byth mewn 
eilfyd, yn berchenogion eneidiau anfarwol, ac yn bwr- 
iadu ac yn meddwl am ddedwyddwch tu draw i'r bedd. 

Md oedd yr un yn well adeiladydd na'r Hall, yn ol a 
allwn ni ei wybod. Yr un manteision a chyfleusderau, 
ac yn ami yn mwynhau yr un doniau. Mae yn rhaid 
mai rhyw beth tu draw i olwg dynion yw y gwahan- 
iaeth rhyngddynt. 

2. Maent yn cael yr un profion y naill fel y Hall, i 
brofi eu tai — y gwlaw, y gwynt, a'r llif-ddyfroedd. Mae 
y rhai hyn oil yn brofion addas o waith pob un, nid 
yw y naill yn gwneyd gwaith y Hall. Y gwlaw yn 



264 



HAINES BYWYB 



profi y to, y gwynt y muriau, a'r Uif-ddyfroedd y syl- 
feini. Byddant yn sicr o ddwyn tystiolaeth gywir. 

(1.)' Nid oes dim mor addas a'r gwlaw i brofi y to, 
bydd hwn yn sicr o ddyweyd y gwir, os ydyw y to yn 
ddiddos, neu os yw yn gollwng defni i'r ty. Mae cys- 
tuddiau, tlodi, llwfrdra, a gwalianol gawodydd o ddy- 
gwyddiadau ; yr anifeiliaid yn meirw, ein perthynasau 
yn ein hesgeuluso, ac yn ein gadael pan byddo mwyaf 
an gen wrthynt. Ami ydyw y dyferion sydd yn ein 
hoes yn dyfod i brofi ein tai ; byddant yn sicr o ddwyn 
eu tystiolaeth arnom. 

(2.) Y gwynt yn profi y muriau. ISTid oes gyffelyb 
iddo, os bydd yr agen leiaf yn y mur, y difiyg mwyaf 
anhawdd ei ganfod yn y drysau a'r ffenestri, yn ei osod- 
iad ar y sylfaen, bydd hwn yn sicr o'i hysbysu. Yr 
ydym ni, sydd yn byw yn yr hinsawdd gogleddol, ya 
gwybod am hyn, yn hollol brofiadol. Yn ami bydd y 
gwynt yn gwneyd ei ffordd i'n haneddau mewn lie nas 
gwyddom, eto gwyddom ei fod yn gwneyd ei ffordd 
drwy ryw fan nen gilydd ; mae yno ry w wall wedi bod 
yn yr adeiladydd, drwy ryw anocheliad neu gilydd. 
Felly y mae gyda'r hwn sydd yn gwrando y gair, cyfyd 
rhyw y storm o ryw gyfeiriad neu gilydd, ac ysgydwir 
ef yn ei sefydlogrwydd, ei dymer, ei egwyddorion, ei 
ddeall, a gogwyddiad ei ewyllys. Daw rhyw awel rymus 
o siomedigaeth mewn cyfeiilion, a gwna y diafol ei 
orcu i'w ysgwyd yn ei ogr, yn lied ddiesgeulus, ' er 
mwyn iddo fyned gyda'r gwynt. Chwantau ieuenctyd, 
cyfeillach lawen ; gv/na rhyw wynt croes ei chwythu 
mor bell, weithiau, fel nas gwyr yn y byd i ba le y mae 
wedi myned. 



Y PAECH. JEtfEDf JEKKINS. 



265 



(3.) Y llifeiriaint a brofant y sylfeini. — Mewn gwlad 
fel Palestina, lie yr ymruthra y dyfroedd ar y gori- 
waered oddiar ei mynyddoedd cribog ar draws y clog- 
wyni danynt, mae grym y tonau yn fawr iawn. Ar 
amserau, ar ol toddiad yr eira ar y mynyddoedd, ymar- 
llwysant gyda ffyrmgrwydd ar draws pob peth a fyddo 
ar eu ffordd. Dadwreiddiant y coedydd, dymchwelant 
y muriau, dadsylfaenant y tai, a gyrant hwy gyda'r 
tonau, nes y byddant yn y diwedd wedi eu gwthio i'r 
mor marw, lie bydd pob gobaith am danynt wedi di- 
flanu am byth. Os na byddwn yn adeiladu ar Grist 
a'i eiriau am fywyd tragywyddol, i lawr y daw ein holl 
obeithion. Nid yw dywediadau Plato, Seneca, a ? r 
philosophyddion yn sylfeini digon safadwy i adeiladu 
arnynt ; traddodiadau y tadau, yr anffyddwyr, nac un- 
rhyw hunan-gyfiawnder o eiddo dynion ; le, hyd yn 
nod elusenau, proffes allanol o grefydd yn y gynulleid- 
fa fwyaf uniawngred, yn ddigon o sylfaen i ymddibynu 
ami. 

Dywed Crist dan yr enw, "fy ngeiriau hyn," nas gall 
ei eiriau ef ei hun ein cadw heb eu gwneyd ; hyny y w, 
eu credu yn ffyddiog, a'u hymarferyd yn ein bywyd 
a'n hymarweddiad — rhaid i ni eu gwneyd. Mae ufudd- 
bau yn well na brasder byrddod. Mae yr adeilad i fod 
yn pwyso yn gwbl ar y sylfaen. "Sylfaen arall nis 
gall neb ei gosod heblaw yr un a osodwyd, yr hon yw 
Iesu Crist." 

Sylfaen gref yw 'r Arglwydd Iesu, 
Arno 'r wyf am adeiladu ; 
Ac fe ddeil y sylfaen hono, 
Pan bo 'r ddaiar hon yn tanio. 



266 



HASTES BYWYD 



ADDYSGIADAU. 

1. Yr hwn sydd yn adeiladu ar Grist, y mae wedi 
cloddio yn ddwfn, wedi cael gafael yn y graig, ac yn 
ymddiried yn gwbl ynddo am fywyd tragywyddol. 
Gwna hyder a gobeithion hwn sefyll yn ddigryn er 
gwaethaf y gwlawogydd mwyaf a ddaw arno, y gwynt- 
oedd cryfaf a ruthrant yn ei erbyn, a llifeiriaint afon 
angau ni synant ei sail. 

2. Y siomedigaeth echrys a gaiff y rhai nad ydynt 
ond gwrandawyr y gair yn unig. — Ar ol yr holl wrando 
trwy yr holl flynyddau, eu sel dros eu henwad, a'u 
liymgais i wasanaethu dan Arglwydd, i lawr yr a eu 
noil drafferthion, yn ofer yn y diwedd. Bydd y ty 
wedi syrthio pan y bydd fwyaf angenrbeidiol iddynt 
wrtbo — pan y bydd yn rby ddiweddar i ail gynyg ei 
adeiladu. Bydd y golled yn anadferadwy am bytb — 
eu bywyd yn terfynu, eu cyfleusderau yn dybenu, a'u 
holl freintiau yn ymadael a hwynt — yr haf wedi dar- 
fod, y cynauaf wedi myned heibio, a hwythau heb fod 
yn gadwedig ; heb obaith, na Duw yn y byd. Amen, 

" Am graig i adeiladu, 
r Fy enaid chwilia 'n ddwys, 

Y sylfaen f awr saf adwy, 
I roddi ami 'th bwys ; 
- ! Bydd melus yn yr afon 

Gael craig a'm deil i'r lan, 
Pan byddo 'r 'storom olaf 
In euro ar f 'enaid gwan." 



T PARCH. JENKIN JENKINS. 



267 



CAPEL Y T. 0. YJST CAMBRIA, MINN"., 

YR HWK A ELWIR " HOREB." 



Adeiladwyd y capel hwn tua'r flwyddyn 1857. Yn 
yr amser hwnw yr oedd y defnyddiau yn hynod ddrud, 
ac anhawdd en cael ond am bris uchel, a hyny yn fwy 
am nad oedd arian i dalu i lawr am ei adeiladu. Y fath 
oedd prinder ariau yr amser hwnw, fel yr aeth mewn 
dyled, a'r Hog bedair dolar y cant yn y mis. Gan mai 
braidd newydd ddyfod yma yr oedd y rlian fwyaf o'r 
aelodan, a bod aingylchiadau eraill yn eu gwasgu ar y 
pryd — y banciau yn tori, a'r adeiladwyr yn bygwth 
gwerthu y capel, daetb amryw o'r ymddiriedolwyr ataf, 
gan bysbysn eu sefyllfa, a dymuno arnaf wneyd rhyw 
beth, os oedd yn bosibl, er eu dwyn o'r cyfyngder yr 
oeddynt wedi myned iddo. Penderfynais y buaswn yn 
myned i ymweled a'r gwahanol sefydliadau Cymreig 
trwy Wisconsin, Ohio, a Pennsylvania, gan ofyn ya 
ostyngedig am gynorthwy. Rhoddwyd hysbysiad o 
hyn yn y Drycli, a'r Cyfaill. Md oeddwn yn bwriadu 
aros fawr yn Wisconsin, gan fy mod am brynu yr am- 
ser, ac mai yn Ohio — y sefydliadau lie bu y nifer luos- 
ocaf o'r rhai a ddaethant yma, yn byw — oedd y manau 
tebycaf i lwyddo yn fy amcan. 

Gan mai hwn yw y capel cyntaf a adeiladwyd gan y 
Cymry yn Nhalaeth Minnesota, a bod y rhai yr oedd- 
wn yn gofyn eu cydymdeimlad wedi cael cyfraniadau y 
rhai oeddynt yn bresenol dan y baich, dadleuais yn hyf 
mai eu dyledswydd hwythau oedd cadw achos Iesu 
Grist rhag myned i warth mewn sefydliad mor newydd. 



268 



HAKES BTWTD 



Ni wnaethym ddim gwabaniaeth rhwng y naill <mwad 
na'r Hall, arian oedd eisiau arnaf fi, ac yr oedd ynrnaid 
i mi eu-cael. Trwy fy mod wedi ymgymeryd a'r gor- 
chwyl, yr oedd fy mKenderfyniad mor gryf na fuaswn 
yn dycliwelyd hebddynt yn fy oL Wedi cyrhaedd ar- 
dal Gomer, Ohio, pregethu yno ar y Sabboth, a chael 
caniatad i gasglu, nid aethym i ofyn i neb dranoeth, 
trwy eu bod wedi cyhoeddi pregethwr o eiddo y Trefn- 
yddion Calfinaidd i fod yno y noson olynol, ac yn dy- 
muno arnaf finau bregethu gydag ef. Beth a wnaeth 
y pregethwr hwn ond defnyddio ei ddylanwad hyd y 
medrai er fy lluddias i gyrhaeddyd fy amcan yn eu 
plith, gan ddyweyd eu bod hwy yn eu Cymanfa flyn- 
yddol wedi penderfynu na buasai neb yn cael casglu 
yn eu plith hwy heb ganiatad y Cy far fod Tri-misol. 
Gan mai Independiaid oedd pobl Gomer, mai at gapel 
ar enw y Trefnyddion Calfinaidd yr oeddwn yn ym- 
ofyn eu hewyllys da, a bod un o'u pregethwyr hwy eu 
hunain yn dangos y fath wrthwynebiad, penderfynais 
na buaswn yn gyru yn galed yn erbyn rhwystrau, er 
nad oeddwn am roddi i fyny ychwaith, yn ol fel yr oedd 
amryw yn fy nghyngori i wneyd. Arosais yno am 
Sabboth arall, a chefais garedigrwydd nid bychan gyda 
hwynt. Wi chefais wedi hyn fawr o wrthwynebiad, er 
fod yr amser hwnw yn hynod o farwaidd. Bu y Parch- 
edigion H. Powell, Robert Williams, John Evans, a 
John Jeffreys, yn hynod siriol i mi, a chyflawnais fy 
mwriad yn hollol. 

Cofus genyf, pan oedd rhai yn gofyn i mi pa fodd yr 
oeddwn yn Uafurio felly dros y Trefnyddion Calfinaidd, 
a minau yn un o'r Indepediaid, fy mod yn eu hateb, 
Beth a allaswn i oddiwrth mai yn y Mynydd Bach y 



Y PAECH. JEKKIJT JEKKI^S, 



269 



cefais fy nwyn at grefydd, ac nid yn Llangeitho ? Dy- 
wedais fy mod wedi bod yn dileu dyled oddiar amryw 
gapelau perthynol i'r Independiaid — mai ambell i Feth- 
odist fyddai yn rhoddi i mi y pryd hwnw; ond yn 
awr, mai ambell i Annibynwr oedd yn gwneyd, a bod 
plant Adda a Uawer mwy o s61 dros eu henwad na 
thros aches Duw. Tueddwyd fi hefyd i ddyweyd fy 
mhrofiad — fod un fuwcli yn well i bregethwr na deu- 
ddeg o aelodau eglwysig — fy mod yn cael godro bono 
yn ddiddig ddwywaith y dydd, ac mai y Uaeth olaf 
oedd y goreu ; ond pan y byddwn yn ceisio godro tipyn 
arnynt hwy, eu bod yn cjcio yn enbyd ? ac nad oedd 
fawr yn dyfod oddiwrthynt yn y diwedd. Trwy y 
cwbl, gwelais rai, wrth ystyried eu bamgylchiadau, yn 
lied haelionus, yn neillduol yn Johnstown a Pomeroy. 
Mae y capel hwn yn awr yn ddiddyled, a'r Parch. David 
M. Jones yn fugail yr egiwys. Dymunwyf iddynt 
Iwyddiant mawr. ( 



270 



HANES BYWYD 



TERFYNIAD YB HANES, NEXT AIR YN 
MHELLAOH. 



Wrth ddybenu yr hanes hwn, nid wyf yn teimlo yn 
hollol, fy mod wedi cyflawni fy nyledswydd heb nodi 
yr hyn a ganlyn. 

Yn y lie cyntaf, carwn ddyweyd gair am fy nhad 
fy hun, yr hwn a'm magodd yn dyner. Derbyniwyd ef 
yn aelod crefyddol yn y Mynydd Bach, Morgan wg, pan 
yn 12 mlwydd oed, gan yr Hybarch Lewis Rees, a 
pharhaodd yn ffyddlon gyda'r achos hyd ei farw, yr 
hyn a gymerodd le yn Dundaff, Pa., yn y flwyddyn 
1836. Bu yn ddiacon yn y Mynydd Bach am flyn- 
yddau lawer, a phan y cymerodd y diweddar Barch. 
David Davies ofal yr eglwys Gynulleidfaol yn Eben- 
ezer, Abertawe, y fath oedd yr ymlyniad rhyngddynt, 
fel y parhaodd fy nhad i wasanaethn yno hefyd yn yr 
un swydd hyd farwolaeth ei hen weinidog parchus, a 
rhai blynyddau wedi hyny. Yna, o herwydd pellder y 
ffordd, cyfyngodd ei hun i'r Mynydd Bach hyd y dydd 
y daeth drosodd ar ol ei blant i Dundaff. Bu farw, fel 
y bu fyw, yn ffyddlon hyd y diwedd. Bydd ei goffad- 
wriaeth yn anwyl gan y rhai a'i hadwaenai tra y bydd- 
ont hwythau yn aros yr ochr hyn i'r bedd. 

Joseph Jenkins, tad fy anwyl wraig. Ganwyd ef yn 
agos i Lanfair Muallt, D. 0., yn y fl. 1791. Derbyn- 
iwyd ef yn aelod eglwysig yn moreu ei oes, gan yr 
Hybarch David Williams, Troedrhiwdalar. Daeth i ? r 
America yn y fl. 1823, a sefydlodd yn Bradford, Pa. 
Efe oedd y cyntaf o'r Oymry a sefydlodd yn yr ardal 



Y PARCH. JENKIN JENKINS. 



271 



hono. Yr amser hwnw yr oecld yr ardal lie y gosododd 
ei babell ynddi yn anialwch disathr. Dilynodd y 
Cymry ef o un i un — mae y sefydliad Oymreig Irwn ya 
bresenol wedi dyfbd yn dra hysbys, ac wedi dyrchafu i 
radd uchel o enwogrwydd. Bu am flynyddau yn ddia- 
eon, pan yr oedd yr eglwys yn wan ac heb weinidog. 
Yn ami pregethai am flynyddau yn dra derbyniol, eto 
ni chymerai arno ei fod yn bregethwr, pan y byddai 
arall a lionai y swydd yn bresenol ar y pryd. Yr oedd 
yn hynod ei gof, a chyfarwydd yn yr Ysgrythyrau, 
hanesyddiaeth, ac yn y celfyddydau ; nid yn ami y ceid 
ei fath mewn gwybodaethau yn gyffredinol. Bu yn 
lletygar iawn boll ddyddiau ei einioes ; yn ddidderbyn 
wyneb, yn lion, ac yn medru llywodraethu ei deimlad 
yn hollol, hyd ei anadliad olaf. Ymwelodd a ni yn 
Minnesota ddwy flynedd cyn ei farw, a cbladdwyd ef 
yn barchus, gyda pbrndd-der dwys, yn mysg ei gymyd- 
ogion, ei garenyddion, a'i gyfeillion crefyddol, gyda 
thristwch a galar dwys ar ei ol. 

Fe ddichon nad anfuddiol, cyn rhoddi fy ysgrif-bin 
heibio, fyddai nodi gair neu ddau fel byn : — Ddarllen- 
ydd hynaws, paid a bod yn rhy hyf a bunanol. Gor- 
fodwyd fi yn Minnesota, rai blynyddau yn ol, i fod yn 
dyst yn erbyn tin oedd wedi bod yn tori coed ar dir ei 
gymydog. Yr oedd gan y troseddwr gyfreithiwr hyf a 
baerllug. Yn nydd y prawf, gofynodd i mi gyda gwedd 
o ddiystyrwch, " How many of this man's trees did be 
cut?" Dywedais wrtbo yn araf ac ystyriol, gan fy 
mod ar fy 11 w, "Few." Mewn gwawd, dywedodd, 
" Few, liow much is few ? .Can't you be more definite 
tban that ? How much is few ?" Atebais ef yn dawel, 
" Less than many." Edrychodd arnaf gyda yr anfodd- 



272 



HAKES BYWYD 



lonrwydd mwyaf, a dywedodd, " Many, how much is 
many ; tell me that, if you can ?" Atebais ef, u More 
than few." Wrth weled ei fod yn cael ei ddyrysu fel 
hyn, gofynodd i mi gyda gwen ragrithiol, " Stop, my 
dear fellow, I wish to ask you from where did you 
come ?" Atebais, " That has nothing to do with this 
point. Judge, your Honor, call this man to order." 
Gorfu iddo eistedd i lawr yn nghanol chwerthiniad 
swyddogion y llys. 

Ychydig gyda dwy flynedd yn ol, pan ar daith yn 
Pennsylvania, dymunodd yr eglwys Gynulleidfaol yn 
Birmingham arnaf, wrth fyned heibio, arcs am ychydig 
gyda hwyct. Yr oedd rhyw annoethineb cyfrinachol 
rhwng eu gweinidog a rhai o honynt mewn perthynas 
i wraig barchus, brydweddol, yn yr eglwys. Cyhoedd- 
wyd yr hanes, mewn cellwair, yn y papyrau Saesonig 
ar hyd Pittsburgh a'r gymydogaeth. Mewn canlyniad, 
effeithiodd y fath chwedl deimladau terfysglyd ac an- 
nymunol yn y naill tuag at y Hall o'r pleidiau, nad oes 
ond amser a'i llwyr ostega. Er fy mod wedi ymddwyn 
mor ddibartiol ac anmhleidgar, yn ol fel yr oeddwn i yn 
deall pethau, nid wyf yn meddwl fy mod wedi rhoddi 
hollol foddlonrwydd i'r naill ochr na'r Hall hyd heddy w. 
Creadur anhawdd i'w drin ydy w dyn ; o bob creadur, 
hwn yw yr un mwyaf aflywodraethus. . Mae Duw yn 
medru ei drin, bydded y peth y byddo. Ehaid i mi gyf- 
addef, yr wyf fi wedi methu lawer gwaith. Oefais sir- 
ioldeb mawr yn eu plith, a dymunwyf heddwch Duw, 
yr hwn sydd uwchlaw pob deall, i ail drigianu eto yn 
eu mysg. 

Amryw flynyddau yn ol, bu ambell un mor gymwyn- 



Y PARCH. JLXKLX JENKINS. 



273 



asgar ag addaw ysgrifenn fy hanes ar ol i mi farw. 
Hwyrach eu bod hwy yn tybied y byddent byw ar fy ol. 
Yr vryf yn dybenu y llyfr hwn yn ninas Ufcica, !N". Y.. 
yn mhell oddiwxth fy nhenlu, yn fwy na haner claf am 
fy nghartref. Mae gweddiU fy oes yn niwl i mi, ond 
gwn nad oes ond ychydig o honi ar ol. Dymunwyf 
fod yn ddoeth i ddeall hyn$ i ystyried fy niwedd, fel y 
dygwyf fy nglialon i ddoethioeb. Amen. 



274 HAKES B7WYD 



NODIADATT AR SIENCYN DDWYWAITH, 

GAN IORTHRYN GWYNEDD. 



Clywais lawer o son yn Nghymru ac yn America, er 
ys llawer o flyneddau, am Sieucyn Ddwywaith; ac ail 
adroddwyd i mi lawer o'i hanes a'i ffraeth-eiriau, ar fy 
ymweliad cyntaf £'r Unol Dalaethau, yn y fl. 1851-52. 
Yr oedd efe wedi bod yn gweinidogaethu cyn hyny am 
flyneddau yn ninas New York, (He yr urddwyd ef, 
Tachwedd, 1832,) ac yn Dundaff, Pa., a Newark a 
Granville, Ohio, a Sugar Creek, Armstrong, Pa., a 
Dodgeville a Welsh Prairie, Wis. Yn Wisconsin yr 
oedd efe y pryd hyny, ond ni thelais ymweliad a'r dal- 
aeth hono y pryd hyny. Yn 1855 y symndodd efe i 
fyw i Minnesota, lie y mae eto yn ddefnyddiol a chys- 
urus. Yr oedd gair mawr a pharchus iddo gan wein- 
idogion, diaconiaid, ac aelodau, a gwrandawyr, yn gy- 
ffredinol. Ond yr oeddynt yn ei ddarlunio i mi, y pryd 
hyny, fel rhyw hen Gymro rhyfeddol o od, afler, a 
diofal am ei wisg, ac am ei wallt, a'i wyneb; ac yn 
orlawn o ffraethebau parod a tharawiadol. Ac yr oedd 
y bob! yn gyffredin yn cofio llawer o ranau o'i breg- 
ethau a'i ffraeth ddywediadau, ac yn eu nail adrodd i 
mi gyda llawenydd a chwerthin. 

Adroddwyd llawer o'i hanes, a'i bregethau, a'i ffraeth- 
eiriau, gan y bobl yn dra gwahanol i'r moddau gwir- 
ioneddol y cymerasant le, ac i'r hyn a ddywedodd Mr. 
Jenkins ei hunan. Digwydda hyny yn ami wrth ail 
adrodd hanesiom a phegethau, a ffraeth-eiriau. Creodd 



Y PARCH. JE^KIjtf JENKINS. 



275 



hyn awydd cryf ynwyf i gael gweled a clilywed y dyn 
hynodol hwn. Ond ni chefais gyfleusdra felly hyd y 
flwyddyn 1867, pan y talodd Mr. Jenkins ymweliad a 
llawer o'r eglwysi yn Pennsylvania. Cefais lawer o'i 
gymdeithas bersonol, a chlywais ef yn pregethu lawer 
o weithiau y pryd hyny. Bu yn lletya yn fy uhy yn 
Mahanoy City, Pa., Mehefin 10, 1867. Dyna yr amser 
y tynais ei ddarlun (mewn pencil), ac y mae yn fy 
rneddiant eto, ac yn werthfawr yn fy ngolwg. Oadwaf 
ef yn ofalus. Mae yn ddarlun llawer mwy cy wir na'r 
photograph a cldanfonodd Mr. Jenkins ei nun i mi o 
Minnesota. Nid wyf yn hoffi hwnw. Nid yw hwuw 
yn sicr yn ardeb cywir o hono ef; mae hwnw yn ei 
osod ef allan, i'r rhai nas gwelsant ef erioed yn ber- 
sonol, fel y dyn hyllaf ar wyneb y ddaiar! Ac nid yw 
gwir ddelweddau ei wynebpryd i'w gweled ynddo. Nid 
dyn felly yw Mr. Jenkins. Ffufiais farn fy hunan am 
dano. Cylioeddaf hi yn awr i'r byd, mewn ychydig 
ymadroddion, fel y canlyn : 

Pan welais i Mr. Jenkins, yn 1867, ac wedi hyny yn 
Minnesota, yn niwedd y fl. 1870, ac yn Utica, N. Y., 
Mawrth, 1872, yr oedd yn edrych yn dda a chalonog. 
Yr oedd ganddo wisg o ddillad duon da, ond yr oedd 
yn lied ddiofal am danynt. Dyn cryf, esgyrnog ydyw, 
o daldra cyffredin, dichon, 5 tr. 8 m., o ysgogiadau 
arafaidd, yn gwaru ychydig wrth gerdded, ond yn ym- 
sythu yn sydyn, ac yn gogwyddo ei ben yr ochr arall, 
pan yn adrodd rhyw hanesyn difyrus ; mae yn hoff o 
gau ei lygaid weithiau, wrth siarad; bryd arall edrych a 
yn graffus yn myw eich llygaid, ac ar ol ei adrodd, 
egyr ei lygaid mawrion yn fwy fyth, chwytha yn ei 
ffroenau mawrion, a chwerthina yn ucliel (hearty laugh) 



Dyn liardd yw J!> --• oiac ganido wyneb Uyfn, 

glandeg, a gwridgocj^ p©il_ ^wt, crwn, uchel; taken 
nodedig ucliel a Ilydan; gwaiis du fel y fran; aeliau 
duon cryfion iawn, bron fel yr hen bererin duwiol, y 
diweddar Barch. Lewis Powell, gynt o Gaerdydd, B. C.j 
llygaid craffus, bywiog; trwyn lied hir, a ffroenau 
llydain; gen ucliaf fer; gwefusau teneuon; gen isaf 
fer a main; gwddf lied hir, ond nid tew; clustiau 
bychain, teneuon; a llais tra hyglyw, ond nid per- 
seiniol. Sieryd yn uchel ac eglur ; swnia bob gair, sill, 
a llythyren, yn gywir ac eglur. Mae yn ddarllenwr 
Cymreig nodedig dda; ac yn bregethwr campus. Gog- 
wydda at jffraeth a'r digrif. Cyfansodda ei bregethau 
yn syml a thlws, a thraddoda hwynt yn hollol ddiboen, 
yn ei ddull hynodol ei hun yn hollol. Gall wneyd i 
dyrfaoedd wylo a chwerthin bron ar unwaith. 

Ei gryfder penaf ef yw ffraethder (wit), Mae hyny 
yn reddfol ynddo yn y ty ac yn yr areithfa ; ond y mae 
weithiau yn rhedeg i eitliafion, trwy arfer iaith rhy |y-' 
ffredin, a rhy anweddus i'r areithfa efengylaidd. Ond 
y mae wedi arfer hyny drwy yr holl flyneddau — rhaid 
iddo ef gael dyweyd ei feddwl yn hyf fel y myno ; ofer 
fyddai i neb geisio ei rwystro, a gwae y dyn a amcanai 
hyny. Un gair o eiddo Jenkins a drywanai ei gnawd 
a'i . esgyrn ; ac y mae y boM yn gyffredin yn awr yn 
goddef iddo, ac yn disgwyl iddo ddyweyd y pethau a 
fyno, fel y myno ; ac ni byddai yn Siencyn Ddwywaith 
yn ngolwg y miloedd heb hyny. Mae yn dra difyrus 
i'w wrando. Ar yr amser sychaf, gall dynu gwlaw o 
gymylau y nef ; ac hyd yn nod ar fin y bedd, gorfoda 
chwi i lawenhau. Nid wyf yn deall ei fod yn lienor 
Cymreig coethedig, ac nid yw ei law-ysgrif yn dlos, 



■2:: 



na ? i frawddegau yn gywir yn ami, ac nid oes ganddo 
drefn ad; - :. inevrn dim a wnelo nac a ddywedo ; tebyga 
felly i'r anfarwol Christmas Evans. Yr oedd yn rhaid 
gweled a cMywed hwnw, cyd y gellid ei adnabod yn 
iawn ; annichon oedd ei ddarlunio ar bapyr. Credwyf 
mai felly y bydd gyda Siencyn Ddwywaith. Am hyny 
cyngorwyf yr holl genedl Gymreig i fynu ei weled a'i 
glywed, os gallant, ac i brynu ei lyfr gwerthfawr, pris 
$1, pan ar ei deithiau yn America, ao yn Xgbymru. 
Mae efe yn sicr yn werth i'w weled ac i'w glywed ; a 
bydd ei lyfr, sef u Hanes Uhwaith am Siencyn Ddiuy- 
waifhP yn dra liynodol, fel yntau, ac yn ychwanegiad 
gwertlifawr at ein llenyddiaeth. Bydd yn debyg i 
» Hanes " Gadsly o Manchester? a " Siencyn Penhydd" 
Prynir a darllenir ef gan y miloedd. Tybiwyf mai j 
Parch. Ed. E. Lewis (Iorwerth Oallestr), Pottsville, 
Pa., a minau, a gyngorodd Mr. Jenkins gyntaf i ysgrif- 
enu a chyhoeddi ei ' hanes ei hunan. Ehoddais gry- 
Iwyllion byrion am dano ef yn y Gyfrol I. o "Haines 
CriiRY Amebica/? (Gwel Hanes Minnesota, yn Dos. 
B, sef " YGorlUwinPell") 

Mae Mr. J enkins yn gyfaill anwyl, yn Gristion da, 
yn ddyn 11 awn o synwyr cyffredin, yn bregethwr rhag- 
orol, yn yr iaith Gymraeg a Saesonaeg ; yn dduwinydd 
gwir ysgrythyrol ; yn barchus yn ngolwg yr holl en- 
wadau crefyddol, ac yn weinidog cyfrifol ac enwog yn 
ngolwg yr Americaniaid. Mae yn awr tua 68 mlwydd 
oed. Bum yn lletya yn ei dy, ar ei dyddyn rhagorol, 
ger capel Horeb (T. C.), yn Blue Earth Co., Minnesota, 
yn niwedd 1870. Mae ei briod, Mrs. Jenkins, yn fon- 
eddiges grefyddol a siriol (gynt Miss Ann Jenkins, 
merch Mr. Joseph Jenkins, tyddynwr, Bradford Co., 



: 



278 



HAKES BWYD 



ta.,) ac y mae ganddynt amryw o feibion a merched. 
Mae ei ail ferch ef yn un o'r athrawesau mwyaf 
parchus a dysgedig yn Mankato, Minnesota. Enw ei 
wraig gyntaf oedd Sarah, merch Christmas a Catherine 
Davies, o'r Cnvys, ger Abertawe, D. C. Ymfudodd 
gydag ef i New York, a bu hi farw yn mhen blwyddyn 
ar ol hyny, a chladdvvyd hi yn barchns yn mynwent 
capel y Bedyddwyr Saesnig, yn Amity St., tua'r fl. 
1833. Codwyd gweddillion marwol y rhai a gladdwyd 
yno, a symudwyd hwynt i fynwent y Cymry, sef y 
Cypress Hill Cemetery, ar Long Island, er ys blyn- 
eddau. Yno y mae ei gweddillion hi, a'r Parch. Shad- 
rach Davies, a lluoedd eraill o Gymry parchus yn gor- 
wedd.) Dymunwyf fawr lwyddiant i'r Parch. Jenkin 
Jenkins, a dirfawr werthiant i'r " Hanes Unwaith am 
Siencyn Ddvjywaith" 



LLAIS Y BEIEDD. 



— 

LLYFR Y PARCH. JENKIN JENKINS, 

Addawodd Siencyn Ddwywaitli—-yn gofres 
O un gyfrol berfiaith, 
X'n swyno 'i Hanes Unwaitb, 
A phob digwyddiad yn ffailk. 

Oesi a wna pob hanesyn— ani Mr 
Wedi marw Siencyn ; 
Dysg plant Milflwyddiant f el hyn, 
Ei arabedd yn rhibyn , 

Yn ddlau, os ca'dd Siencyn Ddwywaith—ffw, 
Ni cha fedd ond unwaith : 
Yn rhyw le o r ddaiar laith, 
Y cul fedd gwnaed celfyddwaith. 

Ac ar ei p-areg er gwirio— y lie 'r 
Penill hwn aroso 
Byth, yn NghooVoren y Beirdd bo, 
Gydag arf gwedi gerfio, 

" Ar y gwamal fyd drwg yma-— Siencyn 
Roes ei winciad ola' ; 
Credadyn, a dyn mwy da 
Ei weitnredoedd ni throedia." 



Eos Giak Twnca. 



280 LLAIS Y BEXUDD. 

Y PARCH. JENKIN JENKINS. 

ENOLTNIOM A GYFANSODDWYD WEDI DAKLLEN MSS. Y LLYFE. 
14 HANBS UNWAITH AM SIENCYN DDWYWAITH." 



Dymunwyd am ei lianes,— y dyn call, 
A'r doniau cu, eres ; 
Yn y llyf r ewelir er lies 
Geinion ei galongynes. 

.Buan gyichrediad, a bywyd — i'r llyfr, 
Fo er llwydd ieuenctyd ; 
Unwaithy 44 ddwywaith" a ddyd 
Hanes ei dda oes ddiwyd. 

Arabydd diarebol — yw 'r arwr — 
Mae 'i eiriau 'n drydanol ; 
Llona gall, lleinw ei gol 
A syniadau swyn hudol. 

Y gyfrol aed f el olwyn — o dim gwyllt, 
Yn dwyn gwerth ar Siencyn ; 
Ynddi gwel deitbi y dyn, 
Lwyr doflodd lawer dieflyn. 



Ieuan Ddu. 



ENGLYNION I LYFR Y PARCH. JENKIN JENKINS 
(SIENCYN DDWYWAITH). 



O'i oes enwog "Hanes Unwaith," — yn llawn, 
Sy'n llyfr " Siencyn Ddwywaith ;" 
Difyr i gyd, efo'r gwaith, 
Y treulir liynt liir, eilwaith. 

Yn ddiwyd bu " Siencyn Ddwywaith, ' — i wneyd 
I ni 'r f ath gydyinaith ; 
Tra 'n syn ! trwy 'i " Hanes Unwaith," 
Daiar a'i gwel ef dair gwaith. 



LLAIS Y BEIRDD. 



Nid ofer yw y difyr waith, — myn'd dros, 
Myn'd drwy 'i " HanesUnwaith j" 
Fel hyn, i'n dilyn ar daith,- 
Oni ddaw Siencyn Ddwywaith ?" 

JSli chwynem, pe mil a chanwaith, — o gael 
Cyd-gwrdd " Siencyn Ddwywaith 
Arcs fyn llawer oes faith, 
Yn. swyn ei " Hanes Unwaith." 



i * ft 

° Mi 



8 k % J 



<6 c5> 4 




S f % / o\J 





bo' 



snt: Magnesium Oxide 
ireatment Date: May 2006 

PreservationTechnologies 

A WORLD LEADER , N PAPER PRESERVATION 

111 Thomson Park Drive 
Cranberry Township. PA 16066 
(724)779-2111 







